غرب وآخرالزّمان

سردبیر

مقدّمه

غرب، نه در معني و مفهوم يك جغرافياي خاكي نشسته در آن‌سوي درياي «مديترانه» و نه به منزلة جغرافياي فرهنگي ويژه‌اي كه جهان‌بيني مشخّصي را فراروي بشر گشود و او را وارد حوزة فكري متفاوتي نسبت به معرفت‌الرّوح شرقي ساخت، بلكه به عنوان يك دوره از تاريخ و فرهنگ، با اصول و فروع مخصوص به خودش، متولّد شد؛ مراحل تكويني را پشت سر نهاد و در نيمة روز از حيات و در اوج جواني خود، جملة فرهنگ‌ها، تمدّن‌ها و حوزه‌هاي نظري غيرغربي را تحت‌الشّعاع خود قرار داد تا آنكه به تدريج، روي به افول نهاد و غروب تاريخ خويش را به تجربه نشست.

در ميان اهل فرهنگ و مطالعات فرهنگي، از اين افول و غروب با عنوان «پايان تاريخ» ياد مي‌شود. ترديدي ندارم كه سر و صداي تكنولوژي و ازدحام تمدّن مدرن در غرب و شتاب و ولع ساكنان شرق براي دست‌يابي به تكنولوژي و مدرنيزاسيون، مانع از درك كامل اين افول و غروب و اعتراف و اذعان دربارة سر آمدن اين تاريخ است.

به هر صورت، پذيرش يا انكار ما، هيچ تأثيري در فراز و فرود يك دوره از تاريخ و فرهنگ ندارد؛ گرچه اهل تفكّر، حسب جايگاه و شأني كه احراز كرده‌اند، همواره به عنوان ذاكر و متذكّر اقوام، عهده‌دار بيان موقعيت و شرايط تاريخي و كشف تكليف و وظيفه در آن شرايط بوده و هستند. از همان سال‌ها و دهه‌هاي اوّلية ظهور و بروز اين دورة تاريخي جديد، يعني تاريخ غربي، مرداني از ميان غرب، متذكّر سرانجام اين دوره و سرگذشت ناگزير مردمي كه خود را به سيلاب اين فرهنگ و مدرنيته (به عنوان جهت‌گيري خاصّي دربارة عالم و آدم) سپردند، شدند. جمعي از فلاسفه، شاعران و منتقدان غربي، در نقطه‌عطف‌هاي مختلف و با ارائة آثار قلمي، همة نگراني خويش را از ابتلاي عموم انسان‌ها به فرهنگ غربي و سرانجامي كه آنها را انتظار مي‌كشد، سخن گفتند و پيشاپيش، از نگون‌ساري گريزناپذير اين تاريخ در مغاك خودبنيادي، نيهيليسم و بالأخره ابتذال در حوزة فرهنگي و تمدّني پرده برداشتند.

بحران ناگزير در وقت سقوط و افول تاريخ غربي در حال گذار، نگراني‌هاي فراواني را در برخي دل‌هاي ناآزموده مي‌افكند؛ ليكن اين‌همه، چون درد زايمان، نويد ميلاد تاريخي نو را مي‌دهد؛ تاريخي كه از شرق سر بر مي‌آورد؛ خورشيدي كه همة مجال را از فانوس بي‌رمق تاريخ غربي باز مي‌ستاند.

٭٭٭

بررسي عوامل مؤثّر در بسط گفت‌وگو از آخرالزّمان

عنوان غرب و آخرالزّمان بي‌درنگ دو موضوع پيوسته، امّا مجزّا را متبادر به ذهن كرده و اين سؤال را براي شنونده ايجاد مي‌كند كه نگارنده كداميك از اين دو موضوع را مورد بررسي و مطالعة خود قرار داده است:

1. موضوع و مصداق آخرالزّمان در فرهنگ و ادب غربي (غرب مسيحي)؛

2. رويكرد غرب به موضوع آخرالزّمان و موقعيت غرب در عصر حاضر.

موضوع اوّل، نگاه و نگرش حاكم و منتشر در ادب و ادبيات مذهبي غرب دربارة آخرالزّمان، منجي‌گرايي و موعودگرايي را مورد مطالعه قرار مي‌دهد و ويژگي‌هاي كلامي، تاريخي اين بحث را در ميان منابع و سابقة مذهبي جست‌وجو مي‌كند؛ در حالي كه موضوع دوم، نشانه‌ها و صورت‌هاي رويكرد غرب به موضوع آخرالزّمان را در عصر و شرايط حاضر، بررسي و ضمن بيان مصاديقي دربارة اين رويكرد، مجموعة عوامل مؤثّر در گسترش آن را مورد بررسي و مطالعه قرار مي‌دهد.

در بحث دوم، وجه اجتماعي و سياسي پر رنگ‌تر از وجه كلامي و تاريخي موضوع، خود را مي‌نمايد.

اين مقاله به گونه‌اي برجسته بر محور و بنياد وجه دوم، يعني رويكرد غرب در عصر و شرايط حاضر بر موضوع و مفهوم آخرالزّمان استوار بوده و جست‌وجويي پژوهشگرانه از درون‌مايه و انگيزة مخفي پشت اين رويكرد است.

اگرچه باور به موضوع آخرالزّمان و انتظار ظهور منجيّ موعود همواره جزو لاينفكّ حيات فرهنگي و مذهبي عموم ملل جهان و از جمله غرب مسيحي بوده و مشرب‌هاي مختلف مذهبي، به رغم گوناگوني ادبيات و برداشت‌ها به نحوي بر اين نكته تأكيد و آن را در ميان خود زنده نگه داشته‌اند و جملگي بر اين باورند كه،

در موقعيت و زماني خاص در آخرالزّمان، مردي براي رهايي‌بخشي انسان از عسرت، بحران و آلودگي ظهور خواهد كرد.

ليكن مجموعه‌اي از حوادث و عوامل آشكار و نهان از نيمة دوم قرن بيستم ميلادي، باب گفت‌وگوي گسترده در اين‌باره را گشود و سبب شد تا منابع، آرا و ادبيات موجود، امّا خاموش و بازمانده در صورت‌هاي مختلف، تجديد حيات بيابند و موجب بروز رويكردي جديد و بالنده به موضوع و مفهوم مذهبي آخرالزّمان و منجي‌گرايي شوند.

اين توجّه و رويكرد، محدود و ويژة غرب مسيحي (ساكنان آمريكا و اروپاي غربي) نبود؛ بلكه به صورت‌هاي مختلف، تجلّي و نشانه‌هاي اين توجّه و رويكرد را در اقصا نقاط عالم و از جمله شرق اسلامي نيز مي‌توان ملاحظه كرد.

تحوّلات مختلف و چند وجهي در عرصه‌هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و حتّي در گسترة طبيعت، نه تنها سبب طرح مباحثي، چون آخرالزّمان، پايان تاريخ، آيندة جهان، حكومت جهاني، جهان آينده و ضرورت آمادگي براي استقبال از منجيّ موعود شد، موجد جريانات ديگري نيز گرديد؛ از جمله:

1. خلق ادبيات مخصوص اين مباحث در سينماي غرب؛

2. توسعة شبكه‌هاي راديويي و تلويزيوني مذهبي با هدف گفت‌وگو دربارة ظهور منجي؛

3. گسترش فعّاليت‌هاي تبليغي و تبشيري مذهبي با نگرش به آخرالزّمان؛

4. بروز آموزه‌هاي آخرالزّماني و بنيادگرايانة مذهبي در ادبيات اجتماعي، سياسي سياست‌مداران غربي؛

5. بروز موج گرايش به منجي‌گرايي و ادبيات انتظار در ميان عموم ملل و نحل منتشر در جغرافياي خاكي جهان.

همة پژوهشگراني كه موضوع بروز بنيادگرايي1 در غرب و به ويژه «آمريكا» را از دهه‌هاي 60 و 70م. به بعد، مورد مطالعه قرار مي‌دهند، به خوبي آشنا به نحوة بروز و گسترش بنيادگرايي در سينما، رسانه‌هاي عمومي، فعّاليت‌هاي اجتماعي و حتّي سياسي در غرب هستند؛ جرياني كه در همين مقاله، نشانه‌ها و آمار فراوان آن مطرح و بررسي مي‌شود.

صرف نظر از رويكرد جديد و مردمي غرب به صورت عام و مستكبران پشت پردة سازمان‌هاي مخفي به صورت خاص به اين موضوع، امروزه شاهد گفت‌وگوي گسترده از پايان تاريخ، آخرالزّمان و نزديك بودن زمان ظهور منجيّ آخرالزّمان در ميان همة اقوام و از جمله شرق اسلامي نيز هستيم؛ چنان‌كه در «ايران» اسلامي، طيّ ده سال اخير، بيش از تمامي دوره‌هاي گذشته، باب گفت‌وگو از اين موضوع باز و در اين زمينه، آثار فراواني نيز منتشر شده است.

عوامل گوناگوني در گسترش اين گفت‌وگو و كنكاش همه‌جانبه دربارة فروپاشي غرب، آخرالزّمان، ظهورِ منجي، كيفيت ظهور، رويارويي تمدّن‌ها، جايگاه شرق اسلامي و تاريخ آينده در اين رخداد و پيامدهاي آن، مي‌توان برشمرد.

چند وجهي بودن اين امر، آن را در نسبت با ساير موضوعات و مباحث، متفاوت مي‌سازد.

در ميان جملة علّت‌ها، از مشيّت خداوندي و وقت گشوده شده براي تاريخ آينده نبايد غفلت كرد. شايد ساير وقايع و عوامل پيرو اين امر رخ داده‌اند.

وقت، همان بخت است؛ دولتِ بيدار جناب حافظ شيرازي كه مي‌فرمايد:

سحرم دولت بيدار به بالين آمد

گفت برخيز كه آن خسرو شيرين آمد

در باور و بينش ديني، وقت كه روي مي‌نمايد، همة موانع را دور مي‌سازد، ناممكن‌ها را ممكن مي‌سازد، شرايطِ مناسب ايجاد مي‌كند و قلب‌ها را مساعدِ همراهي مي‌سازد.

نبايد از نظر دور داشت كه انتظار، ذاتي وجود آدمي است و امر مشترك ميان همة ملل و نحل كه خارج از ظرف زمان و مكان، به عنوان محرّكي قوي انسان را متوجّه و يادآور آينده و نيل به كمال مي‌سازد. از همين‌روست كه وجوه مختلف آن را در ميان آثار فرهنگي همة اقوام مي‌توان ديد؛ ليكن گاه غفلت چون خاكستري آن را مي‌پوشاند و گاهي ديگر، حوادث و شرايطي، آن را چون اخگري سرخ، نمايان مي‌سازد.

با تذكّر دربارة اين موضوع، عوامل زير را در برطرف شدن اين خاكستر، برطرف شدن گرد و غبار ايّام، همه‌گير شدن موضوع آخرالزّمان، نزديكي زمان فروپاشي غرب و انتظار ظهور موعود، مي‌توان مؤثّر دانست:

1. ظهور تمام قدّ بحران و بن‌بست در تاريخ، تفكّر، تمدّن و مناسبات فردي و جمعي غرب؛

2. ورود به هزارة جديد و احياي انديشة هزاره‌گرايانه؛2

3. رويكرد گستردة ساكنان غرب به معنا، مذهب، منجي‌گرايي و بنيادگرايي؛

4. ظهور مصاديق پيش‌گويي‌هاي پيشينيان دربارة عصر ظهور در عرصه‌هاي مختلف؛

5. گفت‌وگو از پايان تاريخ در مطالعات اجتماعي، سياسي.

البتّه عوامل ديگري را نيز به اين مجموعه مي‌توان افزود.

در اين كتاب، هر يك از اين عناوين به تدريج مورد بررسي قرار خواهد گرفت؛ امّا پيش از هر گفت‌وگو، مي‌بايست به اين پرسش جواب داد:

مراد از «غرب» چيست و «تاريخ غربي» كدام است؟

مراد از «غرب» چيست؟

هنگام مطالعه و بررسي مبحث غرب و آخرالزّمان، اين پرسش مطرح مي‌شود: مراد از «غرب» چيست يا «غرب» كجاست؟

اگرچه بر حسب عادت، هنگام شنيدن كلمات شرق و غرب، دو منطقه با طول و

عرض جغرافيايي بر روي نقشه و در گسترة زمين يا دو جهت از جهت‌هاي چهارگانه فهميده مي‌شود، امّا نزد اهل فرهنگ و مطالعات جدّي، كلمات شرق و غرب، دو جغرافياي فرهنگي، يعني فرهنگ غربي و شرقي را نيز نزديك به ذهن مي‌كند.

در حالت اوّل، يعني جغرافياي خاكي

از گذشته‌هاي دور، به منطقه‌اي گسترده و فراسوي درياي مديترانه، يعني غربِ اين درياي بزرگ و مرزي، غرب گفته شده و بخش شرقي آن، كه امروزه از «فلسطين» و «سوريه» (شامات قديم) آغاز شده و تا تمام «خاورميانه»، «شبه ‌قارة هند» و ماوراي آن، يعني چين ادامه مي‌يابد، شرق خوانده شده است و شايد اين اوّلين برداشت از شرق و غرب، بر مبناي شرايط جغرافيايي خاكي باشد.

در حالت دوم، يعني وجه مهمّ فرهنگی

اين حالت بر وجه اوّل چيره شده است؛ به عبارت ديگر، منظور از غرب، تماميت فرهنگ غربي و منظور از شرق، تماميت فرهنگ شرقي است؛ دو جريان مهم و با رويكردي متفاوت به عالم و آدم كه در دو منطقه و جغرافياي خاكي، ظهور كرده‌اند.

امروزه، به همان سان كه از گذشته‌هاي بسيار دور معمول و شناخته شده است، دو وجه خاكي و فرهنگي غرب و شرق در هم تنيده شده و انفكاك‌ناپذيرند.

از يك نكتة مهم نيز نبايد غافل شد كه مرزهاي آبي و خاكي مانع از تداخل دو جغرافياي فرهنگي نيستند؛ اگرچه مناطق خاكي و آبي به وسيلة موانع و سيم‌هاي خاردار از هم جدا مانده باشند.

چيرگي فرهنگ غربي در عصر جديد، همة مرزها را در نورديده و بيشتر افراد شرق را غربي كرده است.

از وجه تاريخي، ديگر غرب نه يك منطقة خاكي در جغرافياي زمين، بلكه يك پيشامد تاريخي يا يك دورة تاريخ و فرهنگ است و در مقابل، شرق قديم است كه امروزه در ساية فرهنگ غربي، در محاق رفته و مجال ظهور و بروز تمام‌عيار نمي‌يابد.

اختلاف اساسي اين دو حوزه از عهد باستان، اختلاف بين معرفت‌الرّوح اروپايي و يوناني با معرفت‌الرّوح و جهان‌بيني ملل شرقي است؛ دو گونة مختلف دريافت، تفكّر و تعريف از عالم و آدم و برداشت از رفتار و مأموريت انسان در وقت بودن در عرصة خاك.

البتّه تا قبل از اين (تاريخ جديد)، يعني چهارصد سال اخير كه تمدّن غربي با اصول و فروع مخصوص به خودش شكل گرفت، غرب، شرق را حريف خويش در ميدان‌هاي فرهنگي و سياسي مي‌شناخت؛ ليكن خورشيد شرق در پشت ابرهاي تيرة تمدّن مدرن غربي مهجور و در پرده نبود و فانوس غربي خود را روشني‌بخش همة ساحت‌ها نمي‌شناخت.

در عصر جديد كه پايه‌ها و مقدّمه‌هاي آن در قرون پانزدهم و شانزدهم ميلادي شكل گرفت، خلع يَد از دين و غلبة سكولاريسم،3 بر مبناي اصول اومانيسم،4 ليبراليسم5 و مذهب اصالت عقل (راسيوناليسم)6 موجب تولّد بشر جديد غربي شد كه با مشي در جادة خودبنيادي، پايه‌هاي تمدّن مدرن را بر كشيد. در واقع، در عصر جديد، بشرمداري به صورت مضاعف، به فرهنگ، وجهة دنيوي بخشيد؛ تبديل و تغييري اساسي بر مبناي اصول يادشده و رويگرداني از اصول پذيرفته‌شدة قرون وسطاي مسيحي.

اين تغيير و تبديل، همان نو شدن و «مدرنيته» است.

اصل اين واژه لاتين است. Modernus با Modo واژة ديگر اين زبان با معني اكنون و لحظة حاضر، هم‌ريشگي دارد. مدرن در زبان انگليسي، از سال 1500م. رايج شد؛ به معني آنچه مربوط است به حال حاضر و ايّام اخير و تازه، آنچه كه رايج است و مربوط به دورة كهن نيست؛ موازي معناي مُد Modo، راه و روش جديد، شيوه و روية رايج امروز و مدرنيسم به معناي گرايش به رفتارها و چيزهاي تازه است.

بشر غربي، به قول آلن دوبنوآ7 در نشرية «Elements»8 اين باور را پذيرا شد كه با زير پا گذاشتن وابستگي و تعلّقات اجتماعي [آزادي از دين] نيك‌بخت‌تر خواهد بود.

زيربناي مذهب اومانيسم (اصالت الانسان) كه در تاريخ جديد غربي رخ نمود، اقتصاد و غريزة جنسي است كه در اين عصر، موجب شد انسان با رويگرداني از دين، به خودش و جمع مردمي، چونان خود و مبتلا با هواجس نفساني اطمينان كند و سلطنت تمام عيار نفس امّاره را پذيرا شود؛ مفهومي كه در دمكراسي ظهور عيني مي‌يابد. به بيان ديگر، تاريخ جديد غرب، تاريخ چهارصد سالة اخير است كه با مدرنيته (نو شدن) آغاز شده و به نیهیليسم9 و نيست‌انگاري مي‌انجامد. به استناد كلام دكتر سيّد احمد فرديد، در دورة جديد، انسان مظهر نفس امّاره مي‌شود.

لفظ مدرنيته بلافاصله صورت تكنولوژي، ماشين، پيشرفت و توسعة مناسبات به سبك و شيوة اروپايي را متبادر به ذهن مي‌سازد و پسنديده جلوه مي‌دهد؛ در حالي كه بيش از همة صورت‌هاي مدرن زندگي، مدرنيته بيانگر جهت‌گيري خاصّي است كه به قول داريوش آشوري10 از سوي بخشي از بشريت در چند سدة اخير، در مقابل مسائل بنيادي‌اي كه هميشه براي بشر مطرح بود، آشكار شده است. چالش ويژه‌اي به نام انسان و عقل (اومانيسم و راسيوناليسم) با بنيادگرايي ديني كه پس از طيّ مراتب خود در قرن هجدهم ميلادي، مدلي از جهان‌بيني و جهان‌شناسي را ارائه نمود؛ مدلي كه صورت بيروني و ظهور آن در هيئت مناسبات اجتماعي، اقتصادي و سياسي بارز و در نهايت تولّد غول تكنيك و تكنولوژي و ماشين را سبب شد. از همين جا، «مدرنيته» عين غرب و تاريخ مدرنيته، تاريخ جديد غربي بيان شده است.

بي‌وجه نيست اگر مدرنيزاسيون را غربي شدن بدانيم و لوازم ذاتي آن را همان جهت‌گيري خاصّ ياد شده، معرفي كنيم. تكنولوژي، منزل آخر اين تاريخ است كه به نحوي كين‌توزانه، خود را بر انسان و جهان چيره ساخته و آخرين باقيمانده‌هاي طبيعت، انسانيت و اخلاق را زير چرخ‌هاي بي‌رحم خود، خُرد و نابود مي‌كند؛ چنان‌كه كنترل‌ناپذير نيز جلوه مي‌نمايد؛ ظهور تمام عيار ارادة شيطاني كه عالم و آدم را افتادة خود مي‌خواهد.

ميشل فوكو11 مدرنيته را عين قدرت و قدرت را باطن تمدّن جديد مي‌شناسد.12

در اين دوره، مدرنيته، جايگزين جامعه‌اي شد كه قبل از اين، سنّت ضامن استحكام روابط و نظام آن بود.

از اينجا، منظور از غرب، مدرنيته و تاريخ غلبة مدرنيته بر مقدورات و مقدّرات بشر در عصر حاضر است. با اين رويكرد، در اين عصر كه از آن با عنوان تاريخ غرب ياد مي‌شود، همة مرزهاي خاكي و فرهنگي در نورديده شد. از اينجا، «ژاپن» و «مالزي» در جغرافياي غرب، قابل مطالعه‌اند. آنها غربي‌اند؛ زيرا در نظر و عمل، نسبتي با شرق، جهان‌بيني شرقي و فرهنگ ويژة آن كه اينك در سايه نشسته است، ندارند؛ اگرچه در جغرافياي خاكي شرق ساكنند.

در تاريخ جديد، همة قوّه و فاعليت شرق، بدل به انفعال و سايه‌نشيني شده است.

از اوايل قرن 15م. سلسله‌اي از جريانات فرهنگي، پي در پي، همچون:

1. جنبش عقلي رنسانس: 1400-1700م.؛

2. جنبش اومانيسم: 1469-1517 م؛

3. نهضت اصلاح ديني: 1517-1564م.؛

4. عصر روشنگري: 1700-1900م.؛

5. انقلاب فرانسه: 1788-1815م.

تولّد نظام معرفتي جديد، گسترش ليبراليسم، زايش ايدئولوژي‌ها، چيرگي متدولوژي و علوم جديد و بالأخره شكل‌گيري تمدّن غربي را باعث شدند؛ همان كه تحت عنوان غرب يا غلبه و استيلاي تاريخ غربي شناسايي و معرفي مي‌شود.

با اين مفاهيم و مباحث، وقتي از عنوان غرب و آخرالزّمان سخن گفته مي‌شود؛

غرب همان، تاريخ غربي و مدرنيته است كه با تجربة بحران و پايان، سقوط و فروپاشي در آخرالزّمان، سال‌هاي پيش از ظهور موعود مقدّس را به تجربه نشسته است. تجربة آخرين ساعت غيبت خورشيد حقيقت و دين، شب ديجور خودكامگي و هيچ‌انگاري كه لاجرم به طلوع تاريخ جديد، به نام دين و به نام الله جلّ و علا مي‌انجامد و از آن پس، بشر مظهر حق، امام عدل و مهدي صاحب الزّمان(عج) را ملاقات خواهد كرد.

مشاهدة بناي رفيع تمدّني و ساختار مدرن و تكنولوژيك غرب، پذيرش اين مفهوم، يعني بروز بحران و تجربة پايان در اين تاريخ و تمدّن را سخت مي‌نمايد؛ امّا بايد يادآور شد كه ظهور بحران در مباني، يعني همان اصولي كه تاريخ غرب بر آن استوار شد، ترديد در قطعيت احكامي كه اقتصاد و مدرنيته را ضامن سعادت مي‌شناخت و تجربة زندگي‌اي عاري از معنا، آلوده به يأس و آكنده از آسيب، غرب و حاميانش را متوجّه و يادآور ناگزيري تجربة بحران و پايان كرده است.

پی‌نوشت‌ها: