چراغ راه

تهيه گزارش از محمد بحرینی

سخنان بزرگان عالم اخلاق و معنویت در خصوص حقّ النّاس

اشاره:

یکی از مسائل مهم در سلوک اخلاق و معنویت در حوزة فردی و اجتماعی، رعایت حقّ النّاس است. در این مقاله، به بخشی از سخنان بزرگان عالم اخلاق و معنویت که مشعل به دستان نور معارف قرآنی و روایی برای رسیدن به کوی محبوب هستند، اشاره می‌شود. به امید افزایش نور معرفت و انگیزه برای عمل در رعایت بیش از پیش حقوق دیگران.

1. مانع قرب و معرفت

از منظر آیت‌الله قاضی(ره)، مراعات حقّ مردم و تجاوز نکردن به حقوق دیگران، یکی از اصول سیر و سلوک است. ایشان در پایان وصیت‌نامة خود تصریح می‌کند: لازم است بگویم اطاعت والدین، حسن خلق، ملازمت صدق، موافقت ظاهر با باطن و ترک خدعه و حیله و تقدّم در سلام و نیکویی کردن با هر برّ و فاجر است؛ مگر در جایی که خدا نهی کرده است. اینها را عرض کردم و امثال اینها را مواظبت نمایید. الله، الله، الله که دل هیچ کس را نرنجانید! تا توانی دلی به دست آور، دل شکستن هنر نمی‌باشد.

آیت‌الله قاضی(ره)، بودن حقّ النّاس بر عهدة سالک را مانع ورود به قرب الهی می‌دانسته‌اند و توصیة همیشگی ایشان بر ادا کردن حقوق دیگران بوده است. در این خصوص، مرحوم آیت‌الله نجابت می‌فرماید: وقتی که بنده مشرّف شدم خدمت ایشان، فرمودند: هر حقّی که هر کس بر گردن تو دارد، باید ادا کنی. خدمت ایشان عرض کردم: مدّتی قبل در بین شاگردهایم که نزد بنده درس طلبگی می‌خواندند، یکی خوب درس نمی‌خواند. بنده ایشان را تنبیه کردم. اذن از ولیّ او هم داشتم در تربیت. در ضمن، اینجا هم نیست که از او طلب رضایت کنم. می‌فرمودند: هیچ راهی نداری. باید پیدایش کنی. گفتم: آدرس ندارم. گفتند: باید پیدایش کنی. آقای قاضی فرمودند: هر حقّی که بر گردنت باشد، تا ادا نکنی، باب روحانیت، باب قرب، باب معرفت، باز شدنی نیست؛ یعنی اینها همه مال حضرت احدیّت است. حضرت احدیّت رضایت خود را در راضی شدن مردم قرار داده است.1

2. آزردگی اهل‌ بيت(ع)

حضرت آیت‌الله مظاهری(ره) در تذکّرات اخلاقی زیارت «مدینة منوّره» به این نکته دربارة حقّ النّاس اشاره می‌کند که: توجّه به اینکه گناه، مخصوصاً حقّ النّاس، موجب دل‌آزردگی اهل‌بیت(ع) است و این مضمون که هرگونه ستم به شیعیان ما در حکم ظلم به ما [اهل‌بیت(ع)] است، به صورت متواتر در روایت وارد شده است.2

3. محروم شدن در دنیا

آیت‌الله مظاهری فرموده است: سوءظنّ به دیگران، بدی دیگران را دیدن و خوبی دیگران را فراموش کردن، خود مرتبه‌ای از حقّ النّاس است؛ نه حقّ الله. حقّ النّاس مراتب دارد. یک مرتبه‌اش راجع به مال مردم است که در مال مردم لاابالی‌گری کند. مرتبة دیگر حقّ النّاس راجع به عِرض مردم، راجع به ناموس و آبروی مردم است و مسلّم است که اهمّیت ندادن به جان مردم، گناهش بزرگتر خواهد بود. از این‌رو، سوءظنّ به دیگران، بدبینی به دیگران و همچنین جنبه‌های مثبت فرد یا جامعه را فراموش کردن و منفی‌های آن را گرفتن و روی آن تکیه کردن، این یک نحوة حقّ النّاس است و گناهش هم خیلی بزرگ است.

اهل دل راجع به حقّ النّاس حرف‌ها دارند که انسان متوجّه می‌شود اگر کسی راجع به حقّ مردم بی‌توجّه باشد، به هیچ‌جا نمی‌رسد؛ نه در دنیا و نه در آخرت.

فقیه بزرگوار، مرحوم آیت‌الله العظمی دُرچه‌ای، استاد مرحوم آیت‌الله العظمی

بروجردی بود. کسی مرحوم درچه‌ای را برای شام دعوت کرد. پس از شام، وقتی که می‌خواست از منزل بیرون بیاید، صاحب‌خانه قباله‌ای می‌آورد و می‌گوید: این را امضا کن! ناگهان رنگ مرحوم درچه‌ای تغییر می‌کند. می‌بیند شبهة رشوه در کار است؛ یعنی این شام را داده تا این قباله امضا شود. بدنش بنا می‌کند به لرزیدن. با التماس به صاحب منزل می‌گوید: مگر من به تو چه کرده بودم که این زهرمار را به من خوراندی؟ بعد بلافاصله می‌آید دم باغچه، انگشت به گلویش زده و آنچه خورده بود، برمی‌گرداند.

روزی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، حضرت امام(ره) به «مسجد سلماسی قم» جهت درس آمد. نفس ایشان به شماره افتاده بود. زبان ایشان لکنت پیدا کرده بود. نتوانست درس بگوید. تب داشت. به منزل رفت و سه روز تب ایشان عود کرد و نیامد درس بگوید. برای اینکه شنیده بود یکی از شاگردانش به نفع ایشان و به ضرر یکی از مراجع تقلید، یک غیبت کرده بود. یک نصیحت تندی هم کرد؛ یعنی مثل حضرت امام اسم غیبت را می‌شوند، به خود می‌لرزد، رنگش تغییر می‌کند. به خاطر این است که روایات ما، «قرآن» ما، راجع به حقّ النّاس خیلی پافشاری دارد. برای اینکه روز قیامت که می‌شود، ما باید از گردنه‌ها و پیچ و خم‌های مشکلی بگذریم. یکی از آن پیچ و خم‌ها، «مرصاد» است که قرآن می‌فرماید:

«إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصاد» که در آنجا، خدا از حقّ مردم سؤال می‌کند و قسم خورده است به عزّت و جلالش که از حقّ مردم نخواهد گذشت.

یکی از رفقا برایم تعریف می‌کرد که آقایی مستأجر «آستان قدس رضوی» بود. هر سال یک مرتبه مشرّف می‌شد به «مشهد» که هم مال‌الاجاره را بدهد و هم زیارتی بکند. این شخص سگی داشت که پاسبانی می‌کرد. یک سال این سگ زائید و چون به بچّه‌هایش مشغول بود، خوب نمی‌توانست پاسبانی بکند؛ لذا این مرد بچّه‌هایش را برد روستایی دیگر. این سگ چند روزی به خودش می‌پیچید و ناله می‌کرد تا کم کم به حالت عادّی برگشت. این شخص می‌گفت: وقتی آن سال به مشهد مشرّف شدم، بعد از زیارت حضرت اندکی خوابیدم. در خواب دیدم که به حرم مشرّف شدم و حضرت رضا(ع) را دیدم. جلو رفتم و سلام کردم. آقا رویش را از من برگرداندند. دو دفعه، سه دفعه سلام کردم و گفتم: آقا! من رعیت شما هستم، خیانت هم نکردم. چرا با من قهر هستید؟ حضرت با تندی فرمودند:

«ناله‌های آن سگ دل مرا به درد آورده است.»

آنکه دل امام زمان را به درد می‌آورد، آه دیگران است، حقّ النّاس است؛ ولو اینکه بین سگی و بچّه‌هایش فاصله بیندازی...

گناه، انسان را به سقوط می‌کشاند. هرچه باشد؛ کوچک یا بزرگ؛ امّا گناهی که اگر انسان آن را جبران نکند [و به آن] توجّه نکند، آدم را بیچاره می‌کند، حقّ النّاس است و خیلی مشکل است.

عبدالرّحمن بن سیابه، یکی از اصحاب امام صادق(ع) از دنیا رفت. دوستان او جمع شدند و پولی به پسر او قرض دادند تا با آن کار کند. اتّفاقاً خدا هم به او برکت داد و توانست در یک سال، قرضش را بدهد و به «مکّه» برود. اینها مکّه می‌رفتند برای اینکه خدمت امام برسند. می‌گوید: پس از حج به مدینه، خدمت امام صادق(ع) رفتم. من و آن حضرت تنها بودیم. امام فهمیدند پدرم از دنیا رفته و متأثّر شدند. بعد به من فرمودند:

«چه کار می‌کنی؟» من هم قضیه را برای آقا عرض کردم. هنوز حرف من تمام نشده بود که فرمودند:

«با مال مردم چه کردی؟» گفتم: آقا! اوّل مال مردم را رد کردم و بعد به مکّه رفتم و الآن خدمت شما آمدم. امام تبسّم کردند و فرمودند:

«نظیر این چیزها فراوان است. بنابراین تقاضایی که از شما زن و مرد دارم، این است که گناه نکنید؛ به خصوص مواظب باشید حقّ النّاس به گردن شما نباشد که حقّ النّاس مشکل است، مشکل.»3

4. از گناهان کبیره

علّامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیة 270 سورة «بقره»، مطابق آیات قرآن کریم، ترک انفاق فقرا را گناه کبیره و در زمرة حقّ النّاس دانسته است و می‌فرماید:4

جملة «وَ ما لِلظَّالِمينَ مِنْ أَنْصار» بر آن دلالت دارد که ظلم در این آیه، یعنی ترک انفاق، کفّاره نمی‌پذیرد؛ پس معلوم می‌شود ترک انفاق از گناهان کبیره است؛ نه صغیره و نیز توبه هم نمی‌پذیرد؛ چون حقّ النّاس است. در روایات هست که توبه در حقّ النّاس قبول نیست؛ مگر آنکه حق را به مستحق برگردانند و نیز شفاعت در قیامت هم شامل نمی‌شود؛

به دلیل اینکه در جای دیگر فرمود:

از مجرمان می‌پرسند: چه چیز شما را جهنّمی کرد و آنها پاسخ می‌دهند:

«لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكينَ... فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعينَ؛5

ما از نمازگزاران نبودیم و به مسکینان طعام نمی‌دادیم... در نتیجه، شفاعت شفیعان سودی به حالشان نکرد.»

پی‌نوشت‌ها: