مهدویت از دیدگاه فریقین(3)

عبّاس استاد آقایی

اشاره

از چند شمارة قبل مجلّه، مطلبی را با عنوان «مهدویت از دیدگاه فریقین» آغاز کردیم که از شیوه‌ای نو در بررسی مطالب محقّقانه برخوردار است.

سبک نگارش این مطلب که به صورت پرسش و پاسخ بین دو نفر (نویسنده و یک عالم وهّابی) است، در فهم مطلب مؤثّر می‌باشد. ضمن آنکه خوانندة محترم از پیگیری بحث خسته نمی‌شود، در حین بحث، می‌تواند برای پرسش‌های خود نیز جواب مناسب دریافت کند.

ادامة بحث پیشین را در زیر با هم پی می‌گیریم:

اجتناب از برخی شرایط پذیرش ولادت حضرت مهدی(عج)

روایاتی که در زمینة مهدی موعود(عج) آمده، بسیار زیاد و از نظر مضمون بسیار متنوّع است. در روایات بسیاری از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که تعداد ائمّه و خلفای بعد از من دوازده نفر است. مجموع روایات شیعه و سنّی در این زمینه، قریب به ۹۲۵ حدیث است. روایات بسیاری در مصادر شیعه و سنّی وجود دارد که حتّی به نام دوازده نفر از ائمّه(ع) تصریح شده و آمده که اوّلی آنها امام علی(ع) و آخرینشان حضرت مهدی(عج) است و اینکه ۹ نفر از آنها، از نسل امام حسین(ع) یا نام تمام آنها ذکر شده است. از فرزندان علی(ع) یا از فرزندان فاطمه(س) هستند و در تعداد بسیاری از روایات، نام آنها ذکر شده است.

بنابراین قبول مهدی موعود(عج)، یعنی پذیرش تمام روایات و پذیرش این روایت، یعنی قرار گرفتن در مقابل انبوهی از سؤالات دربارة اثبات جایگاه امامت و وصایت بعد از پیامبر(ص) که فقط حقّ اهل‌بیت(ع) است.1

روایات مهدویت در منابع عامّه چنان است که حتّی ویژگی‌های ظاهری حضرت مهدی(عج) دقیق ثبت شده است که ما بعضی از آنها را در اینجا، متذکّر می‌شویم:

قدرتمند بودن آن حضرت هنگام ظهور: در روایاتی تأکید شده که حضرت مهدی(عج) هنگام ظهور دارای بدنی بسیار قدرتمند است.2

چهرة نورانی: جوینی از رسول خدا(ص) روایت کرده است:

«مهدی از فرزندان من است... چهره‌اش همانند ستاره‌ای درخشان است.»3

گنجی شافعی نیز همین را از آن حضرت نقل کرده است.4

پیشانی بلند و بینی کشیده: حضرت مهدی(عج) با پیشانی بلند و بینی کشیده توصیف شده و این تعبیر در احادیث اسلامی بسیاری آمده است. صنعانی از رسول خدا(ص) نقل کرده است:

«مهدی(عج)، بینی کشیده و بلند پیشانی است.»5

از جمله در «سنن»6 ابی داوود، «مستدرک»7 حاکم نیشابوری، «جامع الأصول»8 ابن اثیر، «البيان في اخبار صاحب الزّمان»9 گنجی شافعی و «فیض القدیر»10 مناوی.

این مضمون هم در کتاب‌های زیادی از عاّمه مورد اشاره قرار گرفته است.

از امیرالمؤمنین، علی(ع) نقل شده است که به امام حسین(ع) نگاه کردند و فرمودند:

«خداوند از نسل این، کسی را به وجود خواهد آورد که هم‌نام پیامبر باشد. مردی است پیشانی بلند و کشیده بینی.»11

خال بر گونه: در منابع عامّه حدیثی است که رسول خدا(ص) فرمودند:

«بر گونة راست مهدی(عج) خالی مشکی وجود دارد.»12

ظهور در سنّ چهل سالگی: آنچه از روایات بی‌شمار به دست می‌آید، این است که امام مهدی(عج) در سنّی ظهور خواهد کرد که در آن، رشد جسمی به سر حدّ کمال انسانی می‌رسد و از این میان، بیشتر روایات گویای آن است که سنّ ایشان در حدود و شکل مردی چهل ساله می‌باشد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«مهدی از فرزندان من است و در سنّ چهل سالگی برانگیخته خواهد شد.»13

قطب راوندی نیز نقل کرده است:

«نشانة قائم(عج) ما هنگام خروج این است که از لحاظ سن، کهنسال، ولی از نظر چهره، چون جوان است. تماشاگر وی گمان می‌برد که او چهل ساله یا نزدیک به آن است.»14

همچنین در برخی از روایات نیز بدون اشاره به سنّ حضرت، هنگام ظهور، تنها به جوان بودن ایشان اشاره کرده‌اند:

«مهدی(عج) جوان است.»15

شباهت امام مهدی(عج) به پیامبر(ص):

امام مهدی(عج) شباهت تمام به رسول خدا(ص) دارد؛ همان‌گونه که نام موعود اسلام مانند نام رسول خدا(ص) است، شمایل و خلق و خوی آن حضرت نیز مانند پیامبر اسلام(ص) است. در این تقارن و تشابه، رمزی نهفته است که پیدایش و گسترش اسلام به دست رسول خدا(ص) بوده و تکمیل آن در آخرین دورة حیات بشر به دست کسی خواهد بود که از هر نظر، مانند رسول خدا(ص) است.

امیرالمؤمنين علی(ع) فرمودند:

«مهدی از فرزندان من و شبیه‌ترین افراد به من است؛ چه از نظر شکل ظاهری و چه رفتاری و باطنی.»16

رسول خدا(ص) فرمودند:

«به زودی خداوند عزّ و جلّ در اين امّت، خليفه‌ای را بر می‌انگيزد كه مال را بی‌آنكه بشمارد، به ديگران می‌بخشد.»17

دندان‌های از هم جدا: از دیگر ویژگی‌های جسمی که به صورت مشترک در حدیث‌های اسلامی برای امام مهدی(عج) نایل آمده، توصیف دندان‌های ایشان است. دندان‌های از هم جدا مضمونی است که در این حديث‌ها ذکر شده است.

ابو نعیم از رسول خدا(ص) نقل می‌کند:

«خداوند یکی از اهل‌بیت مرا که دندان‌هایش از هم جداست، می‌فرستد.»18

ایشان گفتند: دربارة با ظهور و زمینه‌های آن و یاوران امام زمان(عج) نیز در روایات اهل سنّت، روایاتی موجود است؟

گفتم: بله. در این موضوعات هم روایات فراوانی از عامّه وجود دارد:

ناامیدی مردم: پیامبر اکرم(ص) به امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند.:

«ای علی! ظهور مهدی(عج) هنگامی خواهد بود که شهرها دگرگون شده، بندگان خدا ضعيف و از فرج و ظهور مهدی(عج) مأيوس گردند؛ در این هنگام، مهدی قائم(عج) از فرزندان من ظاهر گردد.»19

فراگیر شدن ستم: صاحبان صحّاح نیز در مورد حتمی بودن خروج حضرت مهدی(عج) در هنگام فراگیر شدن ستم، روایاتی نقل کرده‌اند.

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«اگر از عمر دنیا بیش از یک روز نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا آنکه مردی از اهل‌بیتم مبعوث شود که اسم او، اسم من است. او زمین را از قسط و عدل پر می‌کند؛ همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده باشد.»20

پیامبر اکرم(ص) همچنین می‌فرمایند:

«دنیا به پایان نمی‌رسد تا آنکه مردی از اهل‌بیتم بر عرب حکومت کند که اسم او اسم من است.»21

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«مردی از اهل‌بیت من خروج می نماید که هم نام من و اخلاقش، اخلاق من است و زمین را پر از عدل و داد می‌کند.»

این حدیث به عبارات گوناگون از ۱۸ تن از علمای شیعه و سنّی نقل شده که همه از

نظر مفهوم به هم نزدیک هستند. علمای عامّه آن را متواتر ذکر کرده‌اند و ناقلان اهل سنّت نزدیک ۷۰ نفر هستند که به عنوان نمونه به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم: «مسند ابو داوود»، سلیمان بن داوود (طیالسی)، «نقض العثمانيه» از اسکانی، صفحة ۱۱ و ۱۲ به نقل از ابن ابی‌الحدید، «مسند» احمد بن حنبل، صفحات ۸۳ و ۱۵4 و ۱۱۱ از ابن عمر و صفحة ۲۹۹ از ابوهريره نقل کرده‌اند.

محلّ ظهور: دربارة نقطة آغازین ظهور امام مهدی(عج) و پیوستن یاران خاص به او و نیز بیعت مردم با آن حضرت، حدیث‌های زیادی ذکر شده و نقطة اشتراک همة این روایت‌های اسلامی در این است که حضرت مهدی(عج) ظهورش را از «مکّه» آغاز خواهد کرد و تا حدّ زیادی نیز اتّفاق نظر وجود دارد که از کنار «کعبه»، این حرکت بزرگ آغاز خواهد شد. از رسول گرامی(ص) روایت شده است که فرمودند:

«دسته‌ای از «عراق» و بزرگانی از «شام» به سوی مهدی(عج) می‌آیند و با او میان رکن و مقام بیعت می‌کنند.»22

همچنین مقدّسی شافعی از رسول خدا(ص) روایت کرده است:

«با مهدی بین رکن و مقام بیعت می‌شود.»23

نزول فرشتگان برای یاری امام مهدی(عج): یکی از امدادهای غیبی که در احادیث اسلامی منعکس شده، نزول فرشتگان است که هزاران فرشته به یاری و مدد امام خواهند آمد و این وظیفة خطیر را عهده‌دار خواهند بود. هرچند دربارة تعداد آنها نقل‌های زیادی آمده است، لیكن از مجموع آنها این واقعیت روشن می‌شود که فرشتگان الهی، امام را کمک خواهند کرد.

ابو نعیم از علیّ بن ابی‌طالب علي(ع) نقل می‌کند:

«مهدی خروج خواهد کرد و خداوند به وسیلة سه هزار فرشته وی را یاری می‌کند.»24

یاران حضرت مهدی(عج) از مناطق مختلف و تعداد و قدرتمندی آنها: یاران امام از صنف و نژاد خاصّی نیستند؛ بلکه از گروه‌ها و نژادهای گوناگون و از سرتاسر جهان هستند: «من أقاليم الارض» و «من أقصی البلاد». مردمی که به یاری امام می‌شتابند آن‌گونه که از روایات عامّه و شیعه برمی‌آید، از غالب مناطق جغرافیایی جهان در میان ایشان است.

پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند:

«ای مردم! بهترین فرد از امّت پیامبر(ص) بر شما حکمرانی کرده. پس در مکّه به وی ملحق شوید. او مهدی(عج) است. بزرگان شام و مانند آنها و نجیبان «مصر» و گروه‌هایی از مشرق‌زمین و مانند آنان به سوی مهدی(عج) آیند تا به مکّه رسیده و با وی در میان رکن و مقام بیعت کنند.»25

همچنین از امیرالمؤمنين علي(ع) نقل شده است که فرمودند:

«مهدی(عج) با پرچم پیامبر ظهور خواهد کرد و خداوند وی را با ۳۰۰۰ فرشته یاری می‌رساند. آنان بر چهره و پشت دشمنان می‌کوبند.»26

تعداد یاران خاصّ امام زمان(عج) در روایات اسلامی، به تعداد یاران پیامبر(ص) در جنگ «بدر»، ۳۱۳ نفر ذکر شده است و این مضمون به صورت مستفیض در احادیث شیعه و سنّی منعکس است.

از امّ سلمه نقل شده است که می‌گوید: پیامبر(ص) فرمودند:

«میان رکن و مقام با مردی بیعت می‌شود. تعداد بیعت‌کنندگان به تعداد حاضران جنگ بدر است. آنگاه گروه‌هایی از عراق و برجستگان اهل شام پیش وی می‌آیند.»27

همچنین از امیرالمؤمنین(ع) روایت است:

«خداوند یاران امام را به تعداد یاران بدر و یاران طالوت که ۳۱۳ نفر بوده‌اند، جمع خواهد کرد.»28 با توجّه به روایات عامّه و شیعه، قدرتمندی یاران امام به گونه‌ای است که آنها دل‌هایی چون پولاد دارند و از انبوه دشمن، هراسی به دل راه نمی‌دهند. ایمان به هدف، همة وجودشان را تسخیر کرده و ارادة جنگیدن و شجاعتی بی‌نظیر آنان را به رزمگاه می‌کشاند. آنها از کوه، بلندپایه‌تر و هیبتشان سینة ستمکاران را در برگرفته است.

همان‌طور که محمّد بن حنفیه می‌گوید: اميرالمؤمنین علی(ع) در پاسخ شخصی که دربارة حضرت مهدی(عج) از او پرسیده بود، فرمودند:

«خداوند متعال گروهی را برای امام مهدی(عج) جمع خواهد کرد؛ به مانند جمع شدن پاره‌های ابر، قلب‌های آنان را به هم پیوند زده و از هیچ‌کس هراس به دل ندارند.»29

ایشان گفتند: دربارة بعد از ظهور حضرت مهدی(عج)، چه روایاتی از اهل سنّت وجود دارد؟

گفتم: اتّفاقاً روایات فراوانی در این زمینه موجود است.

عدالت‌گستری: بر اساس روایات فراوان، عدل و قسط از مهم‌ترین اهداف قیام حضرت مهدی(عج) است. این مهم علاوه بر روایات شیعه، در انبوه روایات عامّه نیز مورد اشاره قرار گرفته است.30

رفاه و آسایش عمومی: از دیگر ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی(عج) رفاه عمومی است. این ویژگی نیز در روایات شیعه و سنّی ذکر شده است. رسول اکرم(ص) فرمودند:

«مهدی در امّت من خواهد بود. مردم در زمان او چنان (در رفاه) زندگي خواهند کرد که هرگز قبل از آن نکرده بودند.»31

جود و احسان مهدی(عج): رسول خدا(ص) فرمودند:

«امّتم در زمان مهدی(عج) آن‌چنان از نعمت بهره بردند که هرگز آن‌گونه بهره نبرده‌اند... آسمان باران خود را می‌رساند و زمین از روییدنی‌های خود فروگذار نمی‌کند؛ مگر آنکه بیرونش می‌دهد و مال در آن روز فراوان و خرمن شده باشد. شخص برمی‌خیزد و می‌گوید: یا مهدی(عج)! به من مال ببخش. فوراً می‌فرماید: «بگیر.»32

رسول خدا(ص) فرموده‌اند:

«زمین پاره‌های جگر خود را چون قطعات طلا و نقره بیرون می‌ریزد. قاتل آمده، می‌گوید: من برای چنین کالایی مرتکب قتل شدم؟ دزد آمده، می‌گوید: من برای نظیر این اموال بود که دستم بریده شد؟ قاطع رحم34 آمده، می‌گوید: من برای چنین چیزی قطع رحم کردم؟ آنگاه این استوانه‌های طلا و نقره روی زمین می‌ماند و کسی رغبت نمی‌کند که چیزی از آن بردارد.»33

رضایت همگانی از حکومت مهدی(عج): تمامی مردم پس از ظهور و در دوران حکومت حضرت مهدی(عج) از حاکمیت آن حضرت رضایت کامل خواهند داشت. این مهم در روایات شیعه و سنّی ذکر شده است.35

امنیت همه‌جانبه در عالم: از ویژگی‌های مهمّ جامعة عصر ظهور، امنیت فراگیر و همگانی در کلّ کرة زمین است.36

همچنین ابن حماد از رسول خدا(ص) روایت کرده که فرمودند:

«مهدی جهان را پر از عدل و داد می‌کند تا جایی که مردم را به فطرت اوّلیه‌شان باز می‌گرداند؛ بدون اینکه خونی را به ناحق بریزد.»36

احساس بی‌نیازی مردم: یکی از خصلت‌های مردم در عصر ظهور، احساس بی‌نیازی است. پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

«شما را به مهدی بشارت می‌دهم... (که هنگام ظهور او) خداوند دل‌های امّت محمّد را سرشار از بی‌نیازی می‌کند.»37

پی‌نوشت‌ها: