بخوان و بالا برو

رضا صنعتي

اشاره

مقالة حاضر پس از ذکر چند مقدّمه، موضوع قرائت قرآن و نقش آن در ارتقای روح آدمی را بررسی می‌نماید. مطالعة این مقاله را به خوانندگان عزیز توصیه می‌کنیم.

غذای روح

همچنان که جسم آدمی برای رشد صحیح خود نیازمند غذایی سالم است، روح او نیز باید از غذای متناسب خود تغذیه کند تا استعدادهای نهفته در خویش را به فعلیّت برساند.

برخی گمان می‌کنند روح ما هم‌پای جسممان رشد می‌کند؛ لذا در نهایت، تأمین غذایی سالم و بهداشتی را برای رشد هر دو کافی می‌پندارند. برخی دیگر در افق دید خود، علاوه بر سلامت غذا به طیّب و حلال بودن آن برای پرورش روح نیز توجّه دارند.

البتّه کیفیت تغذیة جسم در شکل‌گیری شاکلة هر شخص، مؤثّر است؛ امّا روح امری مادّی نیست که رشد آن از طریق غذای جسم باشد.

در واقع بزرگی و کوچکی روح ما که مشهود اهل بصیرت است، محصول کیفیت توجّهات ماست؛ به عبارت دیگر توجّه ما بر هر چه متمرکز شود، رسیدن به آن را مطلوب دلمان خواهد کرد و روح و شخصیتمان را در جهت رسیدن به آن سیر خواهد داد.

گر در طلب منزل جانی، جانی

گر در طلب لقمة نانی، نانی

این نکته به رمز گویمت تا دانی

هرچیز که اندر پی آنی، آنی

شاید بتوان گفت که در ادبیات دینی ما از کلمة «توجّه» با تعبیر «ذکر» یاد شده است.

تأثیر ذکر بر قلب

برخی از آیات قرآن بر تأثیر مستقیم ذکر و توجّه بر قلب صراحت دارد؛ از جمله خداوند متعال می‌فرماید:

«الَّذينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب‏؛1

آنها کسانی هستند که ایمان آورده و دل‌هایشان با توجّه به خدا (یاد خدا) آرام می‌گیرد، آگاه باشید که تنها با توجّه به خدا (یاد خدا) دل‌ها آرامش می‌یابد.»

همچنین خداوند متعال، حکایت دل اهل ایمان را چنین شرح داده است:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُم‏؛2

مؤمنان تنها آنانی هستند که وقتی به خدا توجّه داده می‌شود (از خدا یاد می‌شود)، دل‌هایشان می‌لرزد.»

رابطة قلب و روح

با دقّت در آیات قرآن، به این نکته پی می‌بریم که خداوند متعال بسیاری از حالات روحی انسان را به قلب نسبت داده است؛ از آن جمله می‌توان به اموری، چون تدبّر، تعقّل، فهم، ادراک‌های حصولی و حضوری و نزول وحی، دریافت برخی احساسات باطنی، مانند رعب، اضطراب، حسرت و غیظ، برخی حالات، چون قساوت، غلظت، خشوع، حمیّت، لینت، رأفت، رحمت، شوق، تمایل، انس و الفت گرفتن، امتحان، اخبات (فروتنی)، غفلت، طمع، زیغ (شک)، اشمئزاز، اثم، ذکر، توجّه، انابه، قصد، عمد، صغو و لهو، برخی صفات، مانند اطمینان، سکینه، تثبیت، طهارت، سلامت و مرض اشاره کرد.

همچنین بر اساس آیات قرآن، قلب، جایگاه ایمان و تقواست. همچنان‌که اباء، انکار، کذب و نفاق نیز در قلب جای می‌گیرد. لذا اگر منظور ما از حیات، حیات نباتی و حیوانی نباشد و تنها حیات انسانی را در نظر داشته باشیم، می‌توان ادّعا کرد که منظور از قلب نیز همان روح و نفس انسانی است که می‌تواند منشأ همة صفات عالی و ویژگی‌های انسانی باشد؛ چنان‌که می‌تواند منشأ رذایل انسانی و سقوط انسان باشد. شاید بتوان ادّعا کرد همة ابعاد نفس انسانی و صفات یا کارهای روح انسانی، مستند به قلب می‌باشد.3

با این شناخت از رابطة قلب و رح، نتیجه می‌گیریم که ذکر و توجّه به مبدأ هستی، مستقیماً روح انسان را تغذیه کرده، آن را رشد می‌دهد.

بهترین ذکر

ذکر و توجّه به خداوند، مصادیق و مراتب متعدّدی دارد؛ امّا به سالکان طریق بندگی سفارش شده است تا به خصوص در مراحل ابتدایی، راه خود را از ذکر لفظی به ذکر قلبی بیابند. با پذیرش این واقعیت، هر سالک در مرحلة عمل، نیازمند ذکری مناسب است؛ زیرا همان‌گونه که طبایع در نوع انتخاب غذاها متفاوتند و هر طبعی به نوعی غذا مایل است، برخی به غذاهای ترش و سرد و برخی به غذاهای گرم و شیرین، طبایع روح انسان‌ها نیز در نوع انتخاب مناجات‌ها، ادعیه و اذکار برای قرائت مکرّر متفاوت هستند.4

در این میان، خداوند متعال از آیات قرآن به عنوان یکی از مصادیق ذکر نام برده و می‌فرماید:

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون‏؛5

این ماییم که این ذکر (قرآن) را نازل کرده‌ایم و [هم] ما آن را به طور قطع حفظ خواهیم کرد.»

علاوه بر این آیه، در برخی دیگر از آیات نیز از «قرآن» با تعبیر «ذکر» یاد شده است؛6 تا آنجا که در «سورة قمر»، چهار مرتبه بر این نکته تأکید شده که هدف از آسان کردن قرآن، تذکّر و توجّه به خداوند متعال است:

«وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر؛7

و با اینکه ما قرآن را برای ذکر (توجّه به خدا) آسان کرده‌ایم، آیا کسی هست که متذکّر شود؟»

نکتة درخور توجّه آن است که گرچه کشف تناسب هر ذکر با طبع روح انسان از عهدة هر کسی برنمی‌آید؛ امّا قرآن ذکری است معتدل که با طبع و دل همة افراد تناسب دارد.8

نسخة درمان

انسان‌ها در مسیر حیات خود، در اثر غفلت از یاد خدا و فراموشی هدفِ خلقت خویش، دچار آلودگی‌های روحی شده، قلب‌های خود را به بیماری های مختلفی دچار می‌کنند؛ امّا خداوند متعال بر اساس رحمت گستردة خویش، درمان این آلودگی‌ها و بیماری‌ها را سخاوتمندانه به ما معرفی کرده است.

در برخی از آیات، قرآن به عنوان نسخه‌ای شفابخش و رحمتی از جانب خداوند برای اهل ایمان معرفی شده است. خداوند متعال در این‌باره می فرماید:

«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنينَ وَ لا يَزيدُ الظَّالِمينَ إِلاَّ خَسارا؛9

و ما آنچه از قرآن فرستادیم، شفای دل و رحمت الهی بر اهل ایمان است؛ ولی کافران را به جز زیان، چیزی نخواهد افزود.»

و نیز می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنين‏؛10

هان ای مردم! از ناحیة پروردگارتان موعظه و شفای قلبی و هدایتی برای عموم بشر و رحمتی برای خصوص مؤمنان آمد.»

یا می‌فرماید:

«هُوَ لِلَّذينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاء؛11

قرآن برای اهل ایمان، هدایت و شفاست.»

خداوند متعال همچنین در تعبیری عجیب برای بیان عظمت قرآن و اثربخشی آن می‌فرماید:

«لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى‏ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللهِ وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون‏؛12

اگر این قرآن را بر کوهی نازل کرده بودیم، مسلّماً او را می‌دیدی که خاشع می‌شد و از ترس خدا متلاشی می‌گشت. این مثل‌هایی است که برای مردم می‌زنیم تا شاید به فکر بیفتند.»

این آیه نشان می‌دهد که اگر دل‌های ما به سختی کوه هم شده باشد، قرآن از چنان ظرفیت شفابخشی برخوردار است که آن را نرم و خاشع کند.

اثر آیات قرآن بر قلوب اهل ایمان به حدّی است که حتّی گوش سپردن به این آیات نیز ایمان‌زا و ارتقابخش است. به آیة زیر توجّه کنید:

«وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إيماناً وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُون‏؛13

و [مؤمنان تنها کسانی هستند که] وقتی آیات خدا برایشان تلاوت می‌شود، ایمانشان زیادتر می‌گردد و بر پرودگارشان توکّل می‌کنند.»

قرائت قرآن

از مطالب گذشته فهمیدیم که قرآن بهترین ذکرها و شفای بیماری هاست؛ امّا آیا علاوه بر تأمّل و تدبّر در قرآن، به قرائت آن نیز سفارش شده است؟ در بررسی قرآن با آیاتی مواجه می‌شویم که بر قرائت قرآن سفارش کرده‌اند؛ از جمله خداوند در آیات ابتدایی «سورة مزمّل» به پیامبر اعظم(ص) می‌فرماید:

«قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلا؛14

پاره‌ای از شب، به جز اندکی از آن را برخیز و نصف آن یا کمی کمتر از نصف را زنده بدار یا اندکی بر نصف بیفزا و قرآن را شمرده‌شمرده بخوان.»

طبق نظر برخی از مفسّران، خداوند متعال در آیات بعد، این خطاب را از شخص پیامبر(ص) به عموم مؤمنان متوجّه کرده و می‌فرماید:

«إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبيلا؛15

و این [آیات] محقّقا پندی است تا هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش برگزیند.»

امّا شاید چون عمل به این آیه برای بسیاری از مؤمنان دشوار بود، خداوند در آیة بعد، به آنها تحفیف داد و فرمود:

«فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن‏؛16

پس هر مقدار که برایتان میسّر است، از قرآن بخوانید.»

قرائت قرآن سبب ارتقای انسان و افزایش سرعت او در سیر معنوی است؛ لذا امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنانی خطاب به فرزندش، محمّد بن حنفیه، پس از اشاره به این مطلب از لزوم قرائت دست کم پنجاه آیه در روز خبر داده، می‌فرمایند:

«پسرم! بر تو باد به قرائت قرآن و عمل به محتوای آن و التزام به واجبات، شرایع، حلال و حرام و نیز امر و نهی آن و شب زنده‌داری به قرآن و تلاوت آن؛ زیرا قرآن پیمان‌نامة خداوند متعال با بندگان اوست و بر هر مسلمانی لازم است که هر روز در پیمان‌نامة خدا بنگرد و بخواند؛ گرچه فقط پنجاه آیه باشد. بدان که درجات بهشت به شمارة آیات قرآن است. در روز قیامت، به قاری قرآن گفته می شود: بخوان و بالاتر برو! به این ترتیب، پس از پیامبران و صدّیقان هیچ‌کس در بهشت، درجه‌ای بالاتر از قاری قرآن نخواهد داشت.»17

برخی گمان می‌کنند که لازمة بهره‌مندی از آیات قرآن، درک مفاهیم آن است؛ در حالی‌که قرائت قرآن حتّی بدون توجّه به معنا نیز راه انسان را کم کم به سوی معارف آن می‌گشاید. امام خمینی(ره) نیز در نامه‌ای خطاب به فرزند خویش می‌نویسد:

«فرزندم! با قرآن، این کتاب معرفت آشنا شو.؛ و با قرائت آن، راهی از دل به سوی محبوب باز کن و تصوّر نکن که قرائتِ بدون معرفت، اثری ندارد که این وسوسة شیطان است. آخر، این کتاب از طرف محبوب است برای تو و برای همه‌کس و نامة محبوب، محبوب است؛ اگر چه عاشق و محبّ، مفادّ آن را نداند و با این انگیزه حبّ و محبوب، که کمال مطلوب است، به سراغت آید و شاید دستت گیرد. ما اگر در تمام لحظات عمر به شکرانة اینکه قرآن کتاب ماست، به سجده رویم، از عهده برنیامده‌ایم.»18

قرائت کثیر

اگرچه اشاره شد که آیة «فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن‏» در واقع تخفیفی است به عموم مؤمنان؛ امّا نباید از این نکته غافل شد که میزان توانایی هر شخص در تلاوت روزانه، اوّلاً بسته به میزان همّت اوست؛ ثانیاً این میزان با برنامه‌ریزی صحیح و ارادة قوی افزایش‌پذیر است. پس توصیه بر تلاوت قرآن به میزانی که برای هر کس میسّر است، منافاتی با پسندیده بودن قرائت کثیری از آیات در طول روز برای آنها که می‌خواهند بیشتر و سریع‌تر راهی به سوی خدا بگشایند، ندارد؛ خصوصاً آنکه خداوند متعال خود توصیه به ذکر کثیر داشته و می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللهَ ذِكْراً كَثيرا؛19

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را زیاد یاد کنید.»

از این‌رو برخی از بزرگان مکتب اخلاقی «نجف» همواره به قرائت کثیر و منظّم قران سفارش کرده‌اند؛ حجّت الاسلام و المسلمین شیخ جعفر ناصریدربارة میزان قرائتی که آرام‌بخش روح است، می‌گوید:

مقدار تلاوت قرآن بستگی به ظرف و ظرفیت افراد دارد؛ امّا کمتر از سه جزء شاید آرام‌بخش نباشد. باید در ماه مبارک رمضان یک مقدار بیشتر باشد که حدّاقل سه ختم قرآن در طول ماه رمضان تمام بشود؛ امّا اگر کسی قبل از ماه مبارک رمضان با قرآن مأنوس بود، می‌تواند مقدارش را بیشتر کند.20

این نوشتار را با نقل کلامی دیگر از ایشان دربارة آثار قرائت کثیر قرآن، به پایان می‌رسانیم:

یک نفر می‌گوید: من روزی نصف صفحه از قرآن را می‌خوانم و در عوض، رویش فکر می‌کنم. در حالی که تفکّر در آیات قرآن، منافات ندارد که شما میزان قرائت قرآنت را اضافه کنی؛ ولی باید توجّه داشت که فکر را خود قرآن باید بدهد؛ توجّه، حسّ و حالی است ماورای توهّمی که ما می‌کنیم. تعریف کردنش سخت است. توجّه را خود خداوند متعال باید عنایت کند. همین‌که ما تفرقة حواسّ، پراکندگی ذهن و تشتّت خیال نداشته باشیم، خیلی راه است که این از قرائت قرآن حاصل می‌شود. بعدش توجّه نصیب می‌شود. بعدش اوراد و اذکار انسان ورد و ذکر واحد می‌شود؛ امّا نباید در اجرا و کیفیت و حتّی کمیّت اشتغال به عبادات کم گذاشت؛ آن هم تلاوت قرآن مخصوصاً در ماه مبارک رمضان که به روح انسان حیات و به جان انسان جلا می‌دهد. شرح صدر نصیب می‌شود، درک و ارتباط انسان با خودش، دیگران و با خلقت متفاوت می‌شود و از تمام خلقت برای رشد، ادراک صحیح، ارتباط با مبدأ و حیات روحانی درس می‌گیرد.21

پی‌نوشت‌ها: