آخرالزّمان درروایات اسلامی

ابراهيم شفيعي سروستاني

آخر زمان كه در كتاب‌های لغت به دورة آخر1 و قسمت واپسين از دوران كه به قيامت پيوندد،2 معنا شده است، در فرهنگ و ادبيات بسياری از ملل و نحل، به ويژه پيروان اديان ابراهيمی، از اهمّيت و جايگاه برجسته‌ای برخوردار است و آنها با حسّاسيت و دقّت فراوانی اين موضوع را دنبال می‌كنند. شاهد اين موضوع، كتاب‌های فراوانی است كه از دير زمان در ميان اقوام و ملل مختلف، در زمينة نشانه‌ها و ويژگی‌های آخرالزّمان نوشته شده است.

مسلمانان نيز با توجّه به روايت‌های فراوانی كه از پيامبر گرامی اسلام(ص) و ائمّة معصومان(ع)، در زمينة آخرالزّمان و رويدادها و حوادث آن نقل شده است، به اين موضوع توجّه فراوانی كرده و افزون بر جمع‌آوری اين روايات، در مجموعه‌های روايی3 به نگارش كتاب‌های مستقل در اين زمينه پرداخته‌اند كه اين كتاب‌ها معمولاً با عنوان‌هايی چون «أشراط السّاعة»، «علامات السّاعة»، «علامات يوم القيامة»، «الفتن»، «الملاحم»، «الفتن و المحن»، «الفتن و الملاحم» و... ناميده می‌شود.4

در این مقاله، برای آشنایی بیشتر مخاطبان محترم مجلّة «موعود» با جایگاه آخرالزّمان در روایات اسلامی، پس از تبیین معنا و مفهوم آخرالزّمان، به بررسی ویژگی‌های آخرالزّمان در این روایات می‌پردازیم.

1. معنا و مفهوم آخرالزّمان

در «دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی» در مورد اصطلاح آخرالزّمان چنين آمده است:

اين اصطلاح در كتاب‌های حديث و تفسير در دو معنا به كار رفته است: نخست، همة آن قسمت از زمان كه بنا بر عقيدة مسلمانان، دوران نبوّت پيامبر اسلام(ص) است و از آغاز نبوّت پيامبر(ص) تا وقوع قيامت را شامل می‌شود؛

دوم، فقط آخرين بخش از دوران ياد شده كه در آن، مهدی موعود(عج) ظهور می‌كند و تحوّلات عظيمی در عالم واقع می‌شود.5

دليل نام‌گذاری دوران نبوّت پيامبر اسلام(ص) به آخرالزّمان اين بوده است كه مسلمانان معتقدند آن حضرت، خاتم پيامبران است و شريعت وی تا پايان اين عالم اعتبار دارد. به جز آن، از رسول اعظم(ص) رواياتی نقل شده كه در آنها به صراحت آمده است: دوران نبوّت ايشان به قيامت و آخرين بخش از حيات كرة خاك می‌پيوندد. در يكی از اين روايات كه از طريق اهل سنّت نقل شده است، چنين می‌خوانيم:

آن حضرت پس از فراغت از نماز عصر فرمودند: «آنچه از عمر دنيا باقی مانده، به گذشتة آن، همان نسبت را دارد كه باقیماندة وقت امروز نسبت به گذشتة آن دارد.» همچنين آن حضرت به ياران خود فرمودند: «برگزيده شدم؛ در حالی كه ميان من و قيامت فاصله نيست؛ همان سان كه ميان دو انگشت سبّابه و وسطی فاصله نيست».6

چنان‌كه گفته شد، دومين معنايی كه اصطلاح آخرالزّمان در آن به كار می‌رود، عصر ظهور حضرت مهدی(عج) است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، در آستانة ظهور آن حضرت كه از آن، با عنوان آخرالزّمان ياد می‌شود، جهان دست‌خوش فتنه‌ها، آشوب‌ها و بحران‌های مختلف سياسی، اجتماعی و زيست‌محيطی می‌شود و ستم و بی‌عدالتی همة جهان را فرا می‌گيرد. اين وضعيت ادامه دارد تا زمانی كه قائم آل‌محمّد(عج) ظهور كند و با ظهور خود، جهان را از تيرگی ستم، فساد و تباهی برهاند.

شناخت آخرالزّمان به اين معنا، ضرورت انكارناپذير روزگار ماست؛ زيرا بسياری از نشانه‌های آخرالزّمان در اين عصر هويدا می‌شود و بيم آن می‌رود كه با اندك غفلتی، ما نيز در گرداب فتنه‌های فراگيری كه به تعبير روايات، چون رواندازی تيره، همه را دربرمی‌گيرد و كمتر كسی از آن در امان می‌ماند، فرو رويم.7 از اين‌رو، بر همه لازم است كه با تأمّل دوباره در روايات آخرالزّمان و شناخت عميق‌تر و گسترده‌تر نشانه‌ها و ويژگی‌های آن، خود را از فتنه‌ها و آشوب‌های اين عصر و تا ظهور دولت حق در امان داريم.

2. ویژگی‌های آخرالزّمان

در روایات اسلامی، آخرالزّمان با چند ویژگی مهم شناخته می‌شود:

نخست: گسترش ناهنجاری‌های فرهنگی و اخلاقی؛

دوم: وقوع رویدادهای تأسّف‌بار سیاسی و اجتماعی؛

سوم: بروز حوادث ناگوار زیست‌محیطی؛

چهارم: خروج دجّال؛

پنجم: ظهور امام مهدی(عج).

در ادامه به بررسی هر یک از ویژگی‌های یادشده می‌پردازیم:

الف) گسترش ناهنجاری‌های فرهنگی و اخلاقی

یکی از ویژگی‌های مهمّی که در منابع اسلامی برای آخرالزّمان برشمرده شده، گسترش ناهنجاری‌های فرهنگی و اخلاقی است. در این زمینه، روایات متعدّدی در منابع شیعه و اهل سنّت نقل شده است که در اينجا، تنها به ذکر دو روايت که جامعیت بیشتری دارند، بسنده می‌كنيم:

در روايت نخست كه سلمان آن را از پيامبر اکرم(ص) نقل كرده، چنين آمده است:

در حجّة الوداع، با رسول خدا - درود خدا بر او و خاندانش باد - مشغول انجام مناسك حج بوديم كه حضرت، حلقة در «كعبه» را گرفتند و رو به ما كردند و فرمودند:

«آيا می‌خواهيد شما را از نشانه‌ها و حوادث پيش از قيامت خبردار كنم؟» سلمان كه از همه به ايشان نزديك‌تر ايستاده بود، گفت: بلی، يا رسول اللّه! ايشان فرمودند:

«از جملة آنها، ضايع و تباه كردن نمازها و تبعيت از شهوت‌ها، متمايل شدن به هواهای نفسانی، تكريم و بزرگداشت ثروتمندان و مال‌پرستان و فروختن دين به قيمت دنياست. در اين زمان است كه قلب مؤمن در درونش، همانند نمك در آب حل می‌شود؛ چرا كه منكرات، كژی‌ها و كاستی‌ها را می‌بيند و قدرت تغيير دادن آنها را ندارد.

سلمان پرسيد: آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنكه جانم در دست اوست، آری! و به دنبال آن حاكمان و اميران ستمگر و وزيران فاسق و كارگزاران و كارشناسان ستمكار پيدا می‌شوند و مردم به خيانتكاران اعتماد می‌كنند.»

- آيا واقعا چنين روزی خواهد آمد؟

- «سلمان! سوگند به آنكه جانم در دست اوست، آری! در آن زمان است كه منكرها و انحراف‌ها، معروف و خوب و اعمال پسنديده، منكر و ناپسند شمرده می‌شود. شخص خائن، معتمد و شخص امين، خائن خوانده می‌شود. دروغگو را تأييد و راستگو را طرد می‌كنند.»

- آيا واقعاً چنين روزی خواهد آمد؟

- «قسم به آنكه جانم در دستانش است، آری! در آن زمان است كه زنان فرمانروا می‌شوند و سروری می‌يابند. با زنان و كنيزكان مشورت می‌گردد و كودكان بر منبرها می‌نشينند و هر چيزی نهايتاً به دروغ ختم می‌شود. زكات و فیء كه حقّ عمومی و همگانی است، غنيمت و بهرة شخصی شمرده می‌شود. شخص به والدينش ستم می‌كند و در عين حال به دوستش، خدمت و نيكی و آنجاست كه ستارة گنهكاری طلوع می‌كند.»

- آيا چنين چيزی اتّفاق خواهد افتاد؟

- «سلمان! سوگند به آنكه جانم در دست اوست، آری! در چنين شرايطی است كه مرد با همسرش در تجارت شريك می‌شود، خوی و عادت‌های شخصی و باطل، زياد و خوبی‌ها به شدّت كم می‌شود. شخص به خاطر سخت‌گيری به بدهكاران خود، تحقير می‌شود. زمانی است كه بازارها به هم نزديك می‌شوند و يكی می‌گويد: چيزی نفروختم و ديگری می‌گويد: سودی نبردم و چيزی جز شكايت كردن از خدا ديده نخواهد شد.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنكه جانم در دست اوست، آری! در آن زمان است كه به دنبال اين حوادث، اقوامی پيدا می‌شوند كه اگر حرفی بزنند، كشته می‌شوند و اگر ساكت بمانند، غارتشان می‌كنند تا اينكه از اموالشان بهره‌مند شوند و به حريم‌هايشان تجاوز كنند و حرمتشان را بشكنند و خونشان را بريزند. قلب‌های آنها كاملاً با ترس و حقّه‌بازی عجين گشته است و آنها را جز در حالت خوف و نگرانی و هراس و وحشت نمی‌يابی.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنكه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان است كه چيزی از مشرق و چيزی از مغرب می‌آيد و امّت مرا رنگارنگ می‌كند. چه بيچاره‌اند كسانی كه به خاطر آنها ضعيف می‌شوند و وای بر آنها كه خدا چه برای آنها مهيّا كرده و چگونه در كمين آنهاست! نه به كوچكترها رحم می‌كنند و نه به بزرگترها احترام می‌گذارند. از خطاكاران و گنهكاران در امان نيستند. بدن‌هايشان، بدن انسان و قلب‌هايشان، قلب شيطان است.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! سوگند به كسی كه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، مردان تنها به مردان و زنان تنها به زنان برای ارضای شهوات مشغول می‌شوند. همان‌گونه كه اهل خانه‌ای نسبت به دختران خانة خود احساس غيرت می‌كنند، غريبه‌ها نسبت به پسركان جوان، غيور می‌گردند و آنها را ناموس خود می‌شمرند. مردان به زنان و زنان به مردان شبيه می‌شوند و زنان بر زين‌ها سوار می‌گردند كه لعنت من بر چنين زنان مسلمانی باد!»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنكه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، مساجد را همانند كليساها و كنيسه‌ها تزيين می‌كنند و «قرآن»‌ها را طلاكاری و زينت. مناره‌ها بلند می‌شوند و خطوط (دسته‌ها) زياد می‌شوند. قلب‌هايشان نسبت به هم متنفّر و در زبان‌هايشان، اختلاف نمايان است.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان است كه مردان و پسران امّتم برای زينت از طلا استفاده می‌كنند و حرير و ديبا و ابريشم می‌پوشند و با بيگانگان متّحد می‌شوند.»

- آيا چنين چيزی واقع خواهد شد؟

- «سلمان! سوگند به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، ربا علنی می‌شود و با اجناس ممتاز، رشوه و معامله می‌كنند. دين رها می‌شود و مقام و منزلت دنيا در نظر مردم رفيع می‌گردد.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! سوگند به آنکه جانم به دست اوست، آری! هر چند به خدا ضرری نمی‌رسانند؛ بلكه به خودشان ظلم می‌كنند؛ ليكن طلاق زياد می‌شود و حدود، اقامه و اجرا نمی‌شود.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! سوگند به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان است كه زنان آوازه‌خوان می‌شوند و آلات موسيقی جلوه می‌يابند و به دنبال آن اشرار امّتم پيدا می‌شوند.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! سوگند به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، ثروتمندان امّتم برای تفريح و سياحت، افراد عادّی برای تجارت و كسب درآمد و فقرا برای ريا و خودنمايی به حجّ و عمره می‌روند. جمعيتی پيدا می‌شوند كه تفكّر و تدبّر و تفقّه آنها برای غير خدا و اغراض غيرالهی است. زنازادگان زياد می‌شوند و قرآن را با آواز و غنا می‌خوانند و به خاطر دنيا بر سر هم می‌ريزند و با هم درگير می‌شوند.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، به محارم تجاوز می‌كنند و به دنبال گناهان می‌روند. اشرار و بدان بر خوبان مسلّط می‌شوند. دروغ علنی می‌شود و لجاجت نمايان می‌گردد. بيچارگی‌ها نمايان می‌شود. با لباس‌ها به هم فخر می‌فروشند و مباهات می‌كنند و ظرف‌های ناشايست را پر می‌كنند. نرد و شطرنج و آلات موسيقی مورد پسند مردم واقع می‌شوند. امر به معروف و نهی از منكر را انكار می‌كنند؛ به طوری كه مؤمن خوارتر از كنيز می‌گردد. هم‌دستی ميان زاهدنماها و قاريان بدكردار نمايان می‌شود. اينها همان‌ها هستند كه در آسمان‌ها آنها را پليدان ناپاك می‌خوانند.»

- آيا واقعاً چنين خواهد شد؟

- «سلمان! قسم به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، ثروتمند از وضعيت فقير هراسان نمی‌شود؛ به طوری كه گدا يك هفتة كامل از مردم گدايی می‌كند؛ ولی كسی را كه چيزی در دستش بگذارد، نمی‌يابد.»

- آيا حقيقتاً چنين اتّفاقی خواهد افتاد؟

- «سلمان! قسم به آنکه جانم به دست اوست، آری! در آن زمان، روبيضه به سخن می‌آيد.»

- پدر و مادرم به فدايت يا رسول الله! روبيضه ديگر چيست؟

- «كسی كه تا به حال صحبت نمی‌كرد، برای امور عموم مردم به سخن می‌آيد و جز كمی از او فرمان نبرند... .»8

روايت دوم، روايتی مفصّلی است كه در كتاب «الكافی» از امام صادق(ع) نقل شده است. امام صادق(ع) در ابتدای اين روايت، در پاسخ يكی از ياران خود كه با اشاره به برخورد تحقيرآميز منصور عبّاسی با آن حضرت، از ايشان می‌پرسد: اينان تا كی بايد سلطنت كنند و ما كی از آزار آنها راحت و آسايش می‌يابيم، می‌فرمايند:

«آيا نمی‌دانی كه هر چيزی مدّتی دارد؟... آيا اين سخن تو را سود می‌بخشد كه بدانی هرگاه زمان اين امر و پايان دولت آنان فرا رسد، از چشم برهم زدنی زودتر رخ می‌دهد؟ اگر تو می‌دانستی كه آنها در درگاه خداوند چه وضعی دارند، خشم تو نسبت به آنها بيشتر می‌شد. اگر تو يا حتّی همة ساكنان زمين كوشش كنند كه آنها را از نظر گناه به وضعی بدتر از آنچه اكنون در آن به سر می‌برند، درآورند، نمی‌توانند. پس مراقب باش شيطان تو را نلغزاند و پريشان نكند؛ زيرا عزّت و سربلندی تنها از آن خدا، رسول او و مؤمنان است؛ ولی منافقان نمی‌دانند. آيا نمی‌دانی هر كس منتظر امر باشد و در برابر آزار و ترسی كه به او وارد می‌شود، شكيبايی پيشه كند، فردای قيامت در صف ما محشور می‌شود؟»

آنگاه آن حضرت نشانه‌های آخرالزّمان يا عصر ظهور دولت حق را چنين برشمردند:

«1. آنگاه كه ديدی حق مرده است و اهل حق از ميان رفته‌اند؛ 2. ستم همه جا را فرا گرفته است؛ 3. قرآن فرسوده شده و بدعت‌هايی از روی هوا و هوس در مفاهيم آن به وجود آمده است؛ 4. دين بی‌محتوا شده است؛ همانند ظرفی كه آن را واژگون می‌سازند؛ 5. اهل باطل بر اهل حق بزرگی می‌جويند؛ 6. شر آشكار شده است و از آن نهی نمی‌شود و هر كه كار زشت انجام دهد، معذورش می‌دارند؛ 7. فسق آشكار شده است و مردان به مردان و زنان به زنان بسنده می‌كنند؛ 8. مؤمن، سكوت اختيار كرده است و سخنش را نمی‌پذيرند؛ 9. فاسق دروغ می‌گويد و كسی دروغ و افترايش را به او باز نمی‌گرداند؛ 10. بچّة كوچك، مرد بزرگ را خوار می‌شمارد؛ 11. پيوند خويشاوندی بريده می‌شود؛ 12. هر كه را به كار بد بستايند، خوشحال می‌شود؛ 13. پسربچّه همان می‌كند كه زن می‌كند؛ 14. زنان با زنان ازدواج می‌كنند؛ 15. مدّاحی و چاپلوسی فراوان شده است؛ 16. مرد، مال خود را در غير راه طاعت خدا خرج می‌كند و كسی از او جلوگيری نمی‌كند؛ 17. چون شخص، مؤمنی را ببيند، از كوشش او به خدا پناه برد؛ 18. همسايه، همساية خود را آزار می‌دهد و در اين كار مانعی برای او نيست؛ 19. كافر خوشحال است از آنچه در مؤمن می‌بيند و شاد است از اينكه در روی زمين فساد و تباهی می‌بيند؛ 20. آشكارا شراب بنوشند و كسانی كه از خدای عزّ و جلّ نمی‌ترسند، برای نوشيدنش گرد هم آيند؛ 21. امر به معروف‌كننده خوار است؛ 22. فاسق در آنچه خدا دوست ندارد، نيرومند و ستوده است؛ 23. اهل قرآن و هر كه آنان را دوست دارد، خوار است؛ 24. راه خير بسته شده و راه شر مورد توجّه قرار گرفته است؛ 25. خانة كعبه تعطيل شده است و دستور به ترك آن داده می‌شود؛ 26. مرد به زبان می‌گويد، آنچه را كه به آن عمل نمی‌كند؛ 27. مردان، خود را برای استفادة مردان فربه می‌كنند و زنان برای زنان؛ 28. زندگی مرد از پس او اداره می‌شود و زندگی زن از فرج او؛ 29. زنان مانند مردان برای خود، انجمن‌ها ترتيب می‌دهند؛ 30. در ميان فرزندان عبّاس، كارهای زنانگی آشكار می‌شود (و خود را مانند زنان زينت می‌كنند؛ همان‌گونه كه زن

برای جلب نظر شوهرش، خود را آرايش می‌كند)؛ 31. به مردها پول می‌دهند كه آنها يا زنانشان، عمل نامشروع انجام دهند؛ 32. توانگر از شخص باايمان، عزيزتر است؛ 33. رباخواری آشكار است و رباخوار سرزنش نمی‌شود؛ 34. زن‌ها به زنا افتخار می‌كنند؛ 35. زن برای نكاح مردان با شوهر خود همكاری می‌كند؛ 36. بيشتر مردم و بهترين خانه‌ها آن باشد كه به زنان در هرزگی‌شان كمك می‌كنند؛ 37. مؤمن به خاطر ايمانش غمناك و پست و خوار می‌شود؛ 38. بدعت و زنا آشكار می‌شود؛ 39. مردم به شهادت ناحق اعتماد می‌كنند؛ 40. دستورهای دينی بر اساس تمايلات اشخاص تفسير می‌شود؛ 41. حلال، تحريم شود و حرام، مجاز؛ 42. مردم چنان در ارتكاب گناه گستاخ شده‌اند كه منتظر رسيدن شب نيستند؛ 43. مؤمن نمی‌تواند كار بد را نكوهش كند، جز با قلب؛ 44. مال كلان در راه غضب الهی خرج می‌شود؛ 45. زمام‌داران به كافران نزديك می‌شوند و از نيكان دوری می‌گزينند؛ 46. واليان در داوری رشوه می‌گيرند؛ 47. پست‌های حسّاس دولتی به مزايده گذارده می‌شود؛ 48. مردم با محارم خود نزديكی می‌كنند؛ 49. به تهمت و سوءظن، مرد به قتل می‌رسد؛ 50. مرد به مرد پيشنهاد عمل زشت می‌كند و خود و اموالش را در اختيار او می‌گذارد؛ 51. مرد به خاطر آميزش با زنان سرزنش می‌شود (كه چرا با مردان آميزش نمی‌كند)؛ 52. مرد از كسب زنش از هرزگی نان می‌خورد و آن را می‌داند و به آن تن می‌دهد؛ 53. زن بر مرد خود مسلّط می‌شود و كاری را كه مرد نمی‌خواهد، انجام می‌دهد و به شوهر خود خرجی می‌دهد؛ 54. مرد، زن و كنيزش را (برای زنا) كرايه می‌دهد و به خوراك و نوشيدنی پستی تن در می‌دهد؛ 55. سوگندهای به ناحق، به نام خدا بسيار می‌شود؛ 56. قمار آشكار می‌شود؛ 57. شراب را بدون مانع و آشكارا می‌فروشند؛ 58. زنان مسلمان، خود را در اختيار كافران می‌گذارند؛ 59. لهو و لعب آشكار می‌شود و كسی كه از كنار آن می‌گذرد، از آن جلوگيری نمی‌كند (و كسی جرئت جلوگيری را ندارد)؛ 60. كسی كه مردم از تسلّط و قدرتش ترس دارند، مردم شريف را خوار می‌كند؛ 61. نزديك‌ترين مردم به فرمانروايان كسی است كه به دشنام‌گويی ما خانواده، ستايش شود؛ 62. هركس ما را دوست دارد، دروغگويش می‌دانند و شهادت او را نمی‌پذيرند؛ 63. مردم، در گفتن حرف زور و ناحق با همديگر رقابت می‌كنند؛ 64. شنيدن قرآن بر مردم سنگين و گران می‌آيد و در عوض، شنيدن سخنان باطل بر مردم آسان است؛ 65. همسايه، همسايه را از ترس زبانش گرامی می‌دارد؛ 66. حدود خدا تعطيل می‌شود و در آن، به دلخواه خود عمل می‌كنند؛ 67. مساجد طلاكاری می‌شود؛ 68. راستگوترين مردم پيش آنها، مفتريان دروغگويند؛ 69. شر و سخن‌چينی آشكار می‌شود؛ 70. ستمكاری گسترش می‌يابد؛ 71. غيبت را سخن نمكين می‌شمارند و مردم همديگر را بدان مژده می‌دهند؛ 72. برای غيرخدا به حجّ و جهاد می‌روند؛ 73. سلطان به خاطر كافر، مؤمن را خوار می‌كند؛ 74. خرابی و ويرانی بيش از آبادی است؛ 75. زندگی مرد از كم‌فروشی اداره می‌شود؛ 76. خون‌ريزی را آسان می‌شمارند؛ 77. مرد برای غرض دنيايی رياست می‌طلبد و خود را به بدزبانی مشهور می‌سازد تا از او بترسند و كارها را به او واگذار كنند؛ 78. نماز را سبك می‌شمارند؛ 79. مرد مال بسيار دارد؛ ولی از وقتی كه آن را پيدا كرده، زكات آن را نپرداخته است؛ 80. قبر مرده‌ها را می‌شكافند و آنها را می‌آزارند و كفن‌هايشان را می‌فروشند؛ 81. آشوب بسيار می‌شود؛ 82. مرد روز خود را به نشئه (شراب) به شب می‌برد و شب را به مستی صبح می‌كند؛ 83. با حيوانات عمل زشت انجام می‌دهند؛ 84. حيوانات همديگر را می‌درند؛ 85. مرد به مصلّی می‌رود؛ ولی چون برمی‌گردد، جامه در تن ندارد؛ 86. دل مردم سخت و چشمانشان خشك می‌شود و ياد خدا بر آنان سنگين می‌آيد؛ 87. كسب‌های حرام گسترش می‌يابد و بر سر آن رقابت می‌كنند؛ 88. نمازخوان برای ريا و خودنمايی نماز می‌خواند؛ 89. فقيه برای غير دين، فقه می‌آموزد و دنيا و رياست طلب می‌كند؛ 90. مردم دور كسی را گرفته‌اند كه قدرت دارد؛ 91. هر كس روزی حلال می‌جويد، سرزنش می‌شود و جويندة حرام، مورد ستايش و تعظيم است؛ 92. در «مكّه» و «مدينه» كارهايی می‌كنند كه خداوند دوست ندارد و كسی هم نيست كه مانع شود و هيچ‌كس آنها را از اين كارهای زشت باز نمی‌دارد؛ 93. آلات لهو و لعب، حتّی در مكّه و مدينه آشكار می‌شود؛ 94. مرد سخن حق می‌گويد و امر به معروف و نهی از منكر می‌كند؛ ديگران او را نصيحت می‌كنند و می‌گويند: اين كار بر تو لازم نيست؛ 95. مردم به همديگر نگاه و به مردم بدكار اقتدا می‌كنند؛ 96. راه خير به كلّی خالی است و كسی از آن راه نمی‌رود؛ 97. مرده را به مسخره می‌گيرند و كسی برای مرگ او غمگين نمی‌شود؛ 98. هر سال بدعت و شرارت بيشتر می‌شود؛ 99. مردم و انجمن‌ها پيروی نمی‌كنند، مگر از توانگران؛ 100. به فقير چيزی می‌دهند؛ درحالی كه به او می‌خندند و برای غير خدا به او ترحّم می‌كنند؛ 101. نشانه‌های آسمانی پديد می‌آيد؛ ولی كسی از آن هراس ندارد؛ 102. مردم در حضور جمع، همانند بهايم مرتكب اعمال جنسی می‌شوند و هيچ‌كس از ترس، كار زشت را انكار نمی‌كند؛ 103. مرد در غير اطاعت خدا زياد خرج می‌كند؛ ولی در مورد اطاعت خدا از كم هم دريغ می‌ورزد؛ 104. آزار به پدر و مادر آشكار می‌شود و مقام آنها را سبك می‌شمارند و حال آنها در پيش فرزند از همه بدتر باشد و از اينكه به آنها افترا زده شود، خوشحال می‌شوند؛ 105. زن‌ها بر حكومت چيره می‌شوند و پست‌های حسّاس را قبضه می‌كنند و كاری پيش نمی‌رود، جز آنچه به دلخواه آنان باشد؛ 106. پسر به پدر خود افترا می‌زند و به پدر و مادر خود نفرين می‌كند و از مرگشان خوشحال می‌شود؛ 107. اگر روزی بر مردی بگذرد كه در آن روز گناه بزرگ مرتكب نشده باشد، مانند هرزگی يا كم‌فروشی يا انجام كار حرام يا می‌خوارگی، آن روز غمگين است و خيال می‌كند كه روزش به هدر رفته و عمرش در آن روز بيهوده تلف شده است؛ 108. سلطان، موادّ غذايی را احتكار می‌كند؛ 109. حقّ خويشاوندان پيامبر (خمس) به ناحق تقسيم می‌شود و بدان قماربازی و می‌خوارگی می‌كنند؛ 110. با شراب درمان می‌كنند و بدان بهبودی می‌جويند؛ 111. مردم در مورد ترك امر به معروف و نهی از منكر و بی‌عقيدگی يكسان می‌شوند؛ 112. منافقان و اهل نفاق سر و صدايی دارند و اهل حق، بی‌سر و صدا و خاموشند؛ 113. برای اذان گفتن و نماز خواندن مزد می‌گيرند؛ 114. مسجدها پر است از كسانی كه از خدا ترس ندارند و برای غيبت و خوردن گوشت اهل حق به مسجد می‌آيند و در مساجد، از شراب مست‌كننده توصيف می‌كنند؛ 115. شخص مست كه از خرد تهی است، بر مردم پيش‌نمازی می‌كند و به مستی او ايراد نمی‌گيرند و چون مست شود، گرامی‌اش می‌دارند؛ 116. هر كه مال يتيمان را بخورد، شايستگی او را می‌ستايند؛ 117. قاضيان به خلاف دستور خدا داوری می‌كنند؛ 118. زمامداران از روی طمع، خيانتكاران را امين خود می‌سازند؛ 119. ميراث (يتيمان) را فرمانروايان به دست افراد بدكار و بی‌باك نسبت به خدا داده‌اند، از آنها حقّ حساب می‌گيرند و زمام آنها را رها می‌سازند تا هر چه می‌خواهند، انجام دهند؛ 120. بر فراز منبرها، مردم را به پرهيزكاری دستور می‌دهند؛ ولی خود گوينده به آن دستور عمل نمی‌كند؛ 121. وقت نمازها را سبك می‌شمارند؛ 122. صدقه را به وساطت ديگران به اهل آن می‌دهند و به خاطر رضای خدا نمی‌دهند؛ بلكه از روی درخواست مردم و اصرار آنها می‌پردازند؛123. تمام هَمّ و غمّ مردم، شكم و عورتشان است. باكی ندارند كه چه بخورند و با چه آميزش كنند؛ 124. دنيا به آنها روی آورده است؛ 125. نشانه‌های حق كهنه گشته است.»

امام صادق(ع) پس از پيش‌بينی اين حوادث، خطاب به راوی فرمودند:

«در چنين زمانی مراقب خود باش. نجات خود را از خداوند بخواه (فرج نزديك است) و بدان كه مردم با اين نافرمانی‌ها سزاوار عذابند. اگر عذاب بر آنها فرود آمد و تو در ميان آنها بودی، بايد به سوی رحمت حق بشتابی تا از كيفری كه آنها به واسطة سرپيچی از فرمان خدا می‌بينند، بيرون بيايی. بدان كه خداوند پاداش نيكوكاران را ضايع نمی‌گرداند: «وَ إِنَّ

رَحمَةَ اللهِ قَريبٌ مِنَ الُمحسِنينَ»9

ب) وقوع رویدادهای تأسّف‌بار سیاسی و اجتماعی

بر اساس روایات اسلامی، یکی دیگر از ویژگی‌های آخرالزّمان وقوع رویدادهای تأسّف‌بار سیاسی و اجتماعی، مانند جنگ‌ها، فتنه‌ها، غارت‌ها، کشتارها، حرمت‌شکنی‌ها، حاکمیت حاکمان خونریز و ناصالح و در یک کلام افزایش ستم و بی‌عدالتی است. در دو روایت یادشده به برخی از این رویدادها از جمله پیداشدن اقوامی كه اگر حرفی بزنند، كشته می‌شوند و اگر ساكت بمانند، غارتشان می‌كنند تا اينكه از اموالشان بهره‌مند شوند و به حريم‌هايشان تجاوز كنند و حرمتشان را بشكنند و خونشان را بريزند یا امين ساختن خيانتكاران از سوی زمامداران طمعکار، اشاره شده بود و اینک چند روایت دیگر را در این زمینه مرور می‌کنیم:

1. جابر بن عبد الله انصاری در این زمینه از پيامبر خدا(ص) چنین نقل می‌کند:

«... و مهدی اين امّت هم از ماست. هنگامی كه دنيا آشفته و نابسامان می‌شود و فتنه‌ها پشت سر هم می‌آيند و راهزنی می‌شود و يكديگر را غارت می‌كنند و نه بزرگ به كوچك، رحم می‌كند و نه كوچك، بزرگ را محترم می‌شمارد، اين هنگام است كه خدای عزّ و جلّ، مهدی ما، نهمين فرزند از نسل حسين(ع) را بر می‌انگيزد تا دژهای گمراهی را فتح كند و دل‌های غافل (مُهر خورده) را در آخِرْزمان با ضرب تازيانه بيدار كند (بگشايد)، همان‌گونه كه من در اوّلْ‌زمان به آن پرداختم و زمين را از عدالت، پُر می‌كند؛ همان گونه كه از ستم، پُر شده است.»10

2. ابو سعيد خُدری نیز از آن حضرت چنین نقل می‌کند:

«در آخِرْزمان، بلايی سخت از سوی حاكمشان بر آنها فرود می‌آيد كه سخت‌تر از آن شنيده نشده است تا آنجا كه زمين وسيع بر آنها تنگ می‌شود و زمين، از ظلم و ستم، پُر می‌شود تا آنجا كه هيچ كس پناهگاهی برای فرار از ظلم نمی‌يابد. پس خداوند، مردی از خاندانم را بر می‌انگيزد تا زمين را از عدل و داد، پُر كند؛ همان‌گونه كه از ظلم و ستم، پُر شده است.»11

3. پیامبر گرامی اسلام(ص) در روایت دیگری دربارة افزایش ستم و بی‌عدالتی در آخرالزّمان می‌فرمایند:

«امامان پس از من دوازده نفرند، به تعداد نقباي بني‌اسرائيل. نُه نفر از آنها از نسل حسين(ع) هستند و نهمين آنها قائم ايشان است. او در آخرالزّمان به پا مي‌خيزد و زمين را از عدل پر مي‌سازد، پس از آنکه از ستم و بي‌عدالتي پر شده بود.»12

4. در روایت دیگری که از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است، آن حضرت در توصیف این دوره می‌فرمایند:

«هرج و مرج، در آخرالزّمان زیاد می‌شود و گروهی به گروه دیگر یورش می‌برند. نه بزرگ به کوچک رحم و نه نیرومند به ضعیف ترحّم می‌کند.»13

ج) بروز حوادث ناگوار زیست‌محیطی

سومین ویژگی آخرالزّمان بروز حوادت ناگوار زیست‌محیطی، اعمّ از زلزله، سیل، شکافته شدن زمین و... است. برخی از روایاتی که در این زمینه نقل شده، به این شرح است:

1. ابو سعيد خُدری در این زمینه از پيامبر خدا(ص) چنین نقل می‌کند:

«شما را به مهدی بشارت باد! در آخِرْزمان، در سختی و زلزله‌ها می‌آيد. خداوند، زمين را برايش از عدل و داد می‌گسترد.»14

2. حُذَيفة بن اسيد غفاری نیز در این زمینه از پيامبر خدا(ص) چنین روایت می‌کند:

در ساية ديواری در مدينه نشسته بوديم و پيامبر خدا(ص) در اتاقی بودند. نظرشان به ما افتاد و فرمودند:

«چه می‌كنيد؟» گفتيم: با هم صحبت می‌كنيم. فرمودند:

«از چه؟» گفتيم: از قيامت. فرمودند:

«شما قيامت را نخواهيد ديد تا آنكه پيش از آن، ده نشانه ببينيد: سر زدن آفتاب از مغرب، دجّال، جنبندة مخصوصی بر روی زمين و سه فرو رفتن در زمين: يكی در «خاور»، يكی در «باختر» و يكی در «جزيرةالعرب» و خروج عيسی بن مريم و خروج يأجوج و مأجوج. در پايان عمر دنيا، آتشی از درون زمين در «يمن» بيرون می‌آيد كه هيچ كس را پشت سرِ خود نمی‌گذارد و مردم را به صحرای محشر می‌راند. هر جا كه بايستند، آتش هم می‌ايستد و آنان را به محشر می‌رانَد».15

د) خروج دجّال

در روايات اسلامی، به ويژه رواياتی كه به طريق اهل سنّت از پيامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده، از فتنه‌ای سخن به ميان آمده كه به تعبير روايات، بزرگترين فتنة آخرالزّمان است و از آغاز آفرينش آدم(ع) تا روز قيامت فتنه‌ای به مانند آن نيامده است. از اين رويداد بزرگ و فتنة سهمگين در روايات به خروج دجّال تعبير شده است. در روايات متعدّدی بر گريزناپذير بودن خروج دجّال، به عنوان يكی از رويدادهای آخرالزّمان يا نشانه‌های قيامت، تأكيد شده است. خروج دجّال، در واقع یکی از مصادیق ناهنجاری‌های اخلاقی، فرهنگی و آسیب‌های اجتماعی، سیاسی دوران آخرالزّمان به شمار می‌آید؛ ولی به دلیل اهمّیت و گسترة آثار سوء آن، در اینجا به طور خاص به آن می‌پردازیم و به برخی از روایات موجود در این زمینه اشاره می‌کنیم:

1. در روايتی كه اميرمؤمنان علی(ع) از پيامبر گرامی اسلام(ص) نقل می‌كنند، می‌خوانيم:

«پيش از ساعت قيامت، ده رويداد گريزناپذير است: خروج سفيانی، خروج دجّال و ...»16

2. در برخی روايات، حتمی بودن خروج دجّال به مانند حتمی بودن ظهور امام مهدی(عج) دانسته شده و انكار آن كفر به شمار آمده است. از آن جمله می‌توان به روايت نبوی زير اشاره كرد:

«هر كس خروج مهدی را منكر شود، به آنچه بر محمّد نازل گشته، كافر شده است و هر كس نزول عيسی را منكر شود، كافر شده و هر كس خروج دجّال را انكار كند، كافر شده است.»17

3. در بسياری روايات بر اين موضوع تأكيد شده كه فتنة دجّال، فتنه‌ای بزرگ و بی‌مانند است. بر اساس يكی از اين روايات، پيامبر اعظم(ص) در يكی از خطبه‌های خود می‌فرمايند:

«ای مردم! بر روی زمين فتنه‌ای بزرگتر از فتنة دجّال نبوده است. خدای تعالی هيچ پيامبری را برنینگيخته، مگر اينكه امّتش را از او برحذر داشته است.»18

4. در روايت ديگری، در همين زمينه از پيامبر گرامی اسلام(ص) چنين روايت شده است:

«از آفرينش آدم - درود خدا بر او باد - تا برپايی قيامت، امری بزرگتر از دجّال نبوده است.»19

البتّه بحث در زمینة چگونگی خروج دجّال و آثار و پیامدهای فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی این خروج فراوان است که در این مجال فرصت پرداختن به آن وجود ندارد.20

ه) ظهور امام مهدی(عج)

در بسیاری از روایات نقل شده در منابع شیعه و اهل سنّت، از آخرالزّمان به

عنوان زمان ظهور امام مهدی(عج) یاد شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. ابان بن عثمان، از امام صادق(ع) نقل می‌کند که پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«جبرئيل اندكی پيش، نزد من بود و مرا خبر داد آن قائمی كه در آخِرْزمان قيام و زمين را پُر از عدل می‌كند، همان‌طور كه از ظلم و جور، پُر شده باشد، از نسل تو و از فرزندان حسين است.»21

2. در روایت دیگری، امام صادق(ع)، از پدرشان، از جدّشان امام زين العابدين(ع)، از جابر بن عبدالله انصاری نقل می‌کند که پيامبر خدا(ص) با اشاره به امام حسين(ع) فرمودند:

«مردی از نسل اين است.» و افزودند: «در آخِرْزمان، قيام می‌كند و زمين را از عدل، آكنده می‌سازد، همان‌گونه كه از بيداد و ستم، پُر شده است.»22

3. همچنین از ابو سعيد خُدری روایت شده است که گفت: شنيدم پيامبر خدا(ص) بر منبر می‌فرمايند:

«مهدی، از عترتم، از خاندان من است، در آخِرْزمان، قيام می‌كند.»23

4. در «صحيح مسلم» و «مسند ابن حنبل» نیز از ابو سعيد خُدری و جابر بن عبد الله انصاری روایت شده است که: پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«در آخِرْزمان، خليفه‌ای خواهد بود كه مال را تقسيم می‌كند؛ بی آنكه بشمارد.»24

5. همچنین امام باقر(ع)، از پدرشان، از جدّشان امام حسين(ع) نقل می‌کنند که اميرمؤمنان(ع) بر بالای منبر فرمودند:

«در آخِرْزمان، مردی از فرزندان من خروج می‌كند كه سرخ و سفيد... و مؤمنی نمی‌مانَد، جز آنكه دلش از پاره‌های آهن محكم‌تر می‌شود و خداوند متعال، نيروی چهل مرد را به او می‌دهد و مُرده‌ای نمی‌ماند، جز آنكه همان خوشحالی در قبرش به دل او هم راه می‌يابد و در همان قبرها، همديگر را زيارت می‌كنند و قيام قائم را كه درودهای خدا بر او باد، به هم مژده می‌دهند.»25

6. امام صادق(ع) نیز از پدرانشان نقل می‌کنند که امام علی(ع) فرمودند:

«هان! به خدا سوگند! من و اين دو پسرم، كشته می‌شويم و خداوند، مردی از فرزندانم را در آخِرْزمان بر می‌انگيزد تا انتقام‌ خون‌هايمان را بستانَد و از مردم غايب می‌شود تا گمراهان، مشخّص شوند و جاهل بگويد: خدا با خاندان محمّد، كاری ندارد.»26

در پایان آرزو می‌کنیم که خداوند متعال همة ما را از فتنه‌های آخرالزّمان در امان نگه دارد و توفیق درک زمان ظهور آخرین حجّتش را به همة ما ارزانی فرماید. آمین یا ربّ العالمین.

پی‌نوشت‌ها: