خاطره‌ای از آخوند ملاحسینقلی همدانی

عارف و سالک معروف، مرحوم آشیخ جواد جواهری (نوة صاحب جواهر، فقیه بزرگ معروف «حوزة علمیة نجف») که خود از بزرگان حوزة علمیة نجف اشرف بوده، نقل می‌کند:

عموی ما که نوة صاحب جواهر بود، مقروض شد و ما فکر کردیم که برای ادای قرض وی، توصیه‌هایی از مراجع «نجف» بگیریم که ایشان نوة صاحب جواهر است تا وقتی ایشان برای زیارت امام رضا(ع) به «ایران» می‌آید، آقایان ایران، او را اداره کنند.

آشیخ جواد سؤال می‌کند که در شهرهای مسیر ایشان تا «مشهد»، آقایان و اشخاص متنفّذ این بلاد چه کسانی هستند و مراجع نجف با کدامیک از آنها سر و کار دارند تا توصیه‌هایی از مراجع نجف خطاب به آنها بگیرد. یکی از شهرهای مسیر، «همدان» بود. سؤال می‌کند که شخص متنفّذ همدان کیست؟ می‌گویند: امیر افخم همدانی. سؤال می‌کند: چه کسی از علمای نجف با امیر افخم مربوط است؟ می‌گویند: چون آخوند ملّاحسینقلی، همدانی است، شاید با امیرافخم مربوط باشد.

آشیخ جواد به فکر می‌افتد به سراغ آخوند ملّاحسینقلی برود و از او توصیه‌ای بگیرد. آخوند ملّاحسینقلی که عالم اخلاق و منزوی بود و افراد خاصّی با وی مرتبط بودند، با امیر افخم هیچ ارتباطی نداشت. آشيخ جواد به منزل ملّاحسینقلی همدانی وارد می‌شود و می‌بیند که آخوند روی تختة پوستی نشسته است. آخوند بلند می‌شود و آشیخ جواد را احترام می‌کند و تختة پوست را زیر او می‌اندازد و اظهار تعجّب می‌کند که چطور شده آشيخ جواد به منزلش آمده است. ایشان ماجرا را می‌گوید که: عموی ما مبلغی مقروض شده و وضعش خوب نیست. فکر کردیم توصیه‌ای راجع به این جهت بشود. شما به امير افخم توصیه‌ای کنید. آخوند می‌گوید: امير افخم جنبة ملوکی دارد و ما جزء رعايا هستیم. آشيخ جواد اصرار می‌کند و می‌گوید: ضرر که ندارد. شما اگر چیزی بنویسید، ضرر دارد؟ آخوند می‌گوید: نه. آشيخ جواد می‌گوید: شما یک چیزی مرقوم بفرمایید.

آخوند زبانة ته سیگاری را بر می‌دارد و خطاب به امیر افخم مطلبی می‌نویسد و لوله می‌کند و به آشيخ جواد می‌دهد و می‌گوید: این را به امیر افخم بدهید.

آشیخ جواد از کار آخوند ناراحت می‌شود که خودش می‌گوید امیر افخم جنبة ملوکی دارد و سلطنت می‌کند. با این حال روی چنین کاغذی (ته سیگار) توصیه می‌نویسد و لوله می‌کند و به من می‌دهد. تصمیم می‌گیرد آن را دور بیندازد؛ ولی بعد احتیاط می‌کند و می‌گوید که حالا آن را نگه می‌داریم، ببینیم سرنوشت این، چه می‌شود.

آشیخ جواد توصیه‌هایی را که از علما و مراجع نجف گرفته بود، به عمویش می‌دهد و یک دفعه یادش می‌آید که زبانة سیگاری هم بود. آن را هم به عمویش می‌دهد. عمو اوقاتش خیلی تلخ می‌شود و می‌گوید: این دیگر چیست؟ من اگر این را به امیر افخم بدهم، خواهد گفت: این عرب‌ها... ، این هم مدرکش! آشیخ جواد اصرار می‌کند که: تو این را به امیر بده. اگر بد هم بگوید، به خود آخوند ملّاحسینقلی خواهد گفت. به شما کاری ندارد. به اصرار آشیخ جواد، عمو آن ته سیگار را هم بر می‌دارد. اوّلین شهری که توصیه شده بود، همدان بود. تا عمو وارد همدان می‌شود، می‌بیند که در میان مردم، مدام سخن از امیر افخم است. یادش می‌افتد که توصیه‌ای از آخوند ملّاحسینقلی به امیر افخم دارد. سراغ منزل امير افخم را می‌گیرد؛ می‌گویند: بیرون شهر همدان در «شَوَرین» قصری دارد. مرکبی می‌گیرد و آنجا می‌رود. می‌بیند آنجا برای خودش شهری است و امیر افخم دم و دستگاه سلطنتی عجیبی پر از خدم و حشم دارد.

از عمو می‌پرسند: چه فرمایشی دارید؟ می‌گوید: من از آخوند ملّاحسینقلی توصیه‌ای

خطاب به امیر دارم. به امیر اطّلاع می‌دهند. مدّتی می‌گذرد. ناگهان در جمعیت ولوله‌ای می‌افتد و هرکدام به وضع خاصّی و در جای معیّنی به حالت آماده‌باش قرار می‌گیرند. متوجّه می‌شود که امیر افخم از ته منزل، اتاق به اتاق دارد می‌آید. وارد می‌شود و سلام می‌کند و جواب می‌گیرد.

امیر افخم خطاب می‌کند: شما از جناب آخوند توصیه‌ای دارید؟

عمو می‌گوید: بله، سپس زبانة سیگار را به امیر می‌دهد. امیر در حالی که صلوات می‌فرستاد، ته سیگار را روی چشم خودش نهاد. دو سه مرتبه این کار را تکرار کرد.

سپس آن را باز کرد و خواند. عبارت آخوند ملّاحسینقلی این بود:

امیر جنگ جهنّم! برای نجات از آتش جهنّم با جناب شیخ مساعدتی بنما! بلکه برای تو تخفیفی در عذاب باشد (یا خداوند در حقّ تو عنایتی کند).

امير افخم وقتی نوشتة آخوند را می‌خواند، می‌گرید و جلسه دگرگون می‌شود.

امیر افخم به عمو می‌گوید: بفرمایید اندرون! امير او را جلو می‌اندازد و خودش هم پشت سر او حرکت می‌کند و اتاق به اتاق می‌روند تا به اتاق آخری که اتاق شخصی امیر بود، می‌رسند. امیر می‌گوید: مشکل شما چیست؟ او می‌گوید: نداشتن منزل و قرض زیاد.

امیر افخم می‌پرسد: قیمت خانة متناسب شما در نجف چقدر است و قرض شما چه مقدار است؟ سپس دستور می‌دهد کیسه‌ای اشرفی بیاورند. امیر می‌گوید: اگر شما عازم ارض اقدس نبودید، من از همین‌جا وسيلة مراجعت شما به نجف را فراهم می‌کردم؛ ولی چون شما عازم ارض اقدس (مشهد مقدّس) هستید، خوب نیست که من از اینجا مقدّمات مراجعت شما را فراهم کنم. این کیسه برای رفتن شما به ارض اقدس و مراجعت شما به نجف و تهیّة منزل و پرداخت قرض کفایت می‌کند. دو اسب تهیّه می‌کند و یک نفر هم همراه او می‌فرستد و مأمور می‌کند که: شما در خدمت ایشان تا مشهد باش و بعد هم ایشان را تا نجف همراهی کن و بعد هم برگرد. عموی آشیخ جواد توصیة دیگران را کنار می‌گذارد و با همان امکاناتی که امیر افخم در اختیارش گذاشته بود، به ارض اقدس می‌رود و برمی‌گردد.

آشیخ جواد نقل می‌کرد: به ما خبر دادند که عمو از ارض اقدس برگشته است. ما برای استقبال ایشان به «وادی السّلام» رفتیم. دیدیم عمو از نظر لباس خیلی مرفّه بود. پرسیدم: قضیّه چیست؟ گفت: اجمالش این است که به خاطر همان زبانة سیگار بود. تفصیلش را بعداً در منزل می‌گویم. بعد هم وقتی به منزل آمد، همین قصّه را به تفصيل نقل کرد.