مهارت‌های درون فردی

محمد رضا شرفي

مهارت‌های زندگی در سیرة رضوی

ارتباط درون فردی به ارتباطی گفته می‌شود که شخص با خود برقرار می‌کند و شامل صورت‌های گوناگونی چون مفهوم‌سازی (تفسیر مناظر، شرح علائم و...)، نگارش افکار، خیال‌پردازی، رؤیاهای شبانه و... است.

این ارتباط، بنیادی‌ترین رابطه در میان سطوح ارتباطی است که در آموزه‌های دینی، اهمّیت بسیار دارد؛ چرا که نخستین پیام الهی پیشوایان معصوم(ع) منقلب ساختن آدمی از درون است.

جهان شناسی و انسان شناسی

جهانی که فرد الهی می‌شناسد، جهان هدایت شده است.

هر موجودی در هر مرتبه‌ای، متناسب با ظرفیت وجودی خود، از نوعی هدایت برخوردار است.1 انسان از آن‌رو که جوهرهای آن سویی دارد، دارای اراده و آزادی است.

بنابراین می‌تواند خود را از جبر محیط،2 اجتماع3 و طبیعت حیوانی4 خود تا حدود زیادی رها سازد و مسئول خویش و جامعه‌اش باشد.5

نگرش به جهان، بر نگرش آدمی به خویشتن و بهره گیری از توانایی‌هایش برای پاسخ‌گویی به مسائل خویش و جامعه‌اش تأثیر معناداری خواهد داشت؛6 در حالی‌که در نگاه اومانیستی یا سکولاریستی به جهان و انسان، چنین رابطه‌ای وجود ندارد و ساز و کارهای بسیار محدودی برای چیرگی انسان بر مشکلاتش دیده می‌شود.

آموزه‌های «قرآن» به خوبی نسبت میان انسان و جهان و انسان و خدا را تبیین می‌کند.

از یک سو جهان هستی در خدمت انسان است:

«هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا»7

بر پایة این آیه، هستی برای آدمی آفریده شده است؛ نه اینکه آدمی برای هستی.

پروردگار در آیات دیگری فرموده است: «تو را برای خود آفریدم.» این معنا را گاهی به طور خاص فرموده‌اند:

«وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي»8

و گاهی به طور عام:

«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»9

نیز در حدیث قدسی می‌فرماید:

«یابنَ آدَمَ، خَلَقتُ الأَشیاءَ لِأَجلِک و خَلَقتُکَ لِأَجلی؛10

ای فرزند آدم! همه چیز را برای تو آفریدم و تو را برای خود.»

خداشناسی و آرامش درونی

یاد و ذکر خدا دو ارمغان خجسته را ارزانی آدمی می‌کند: از یک سو، وی را وامی‌دارد به یاد پروردگار افتد:

«فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ...»11

و از سوی دیگر، آرامش را در وجود او لبریز می‌سازد:

«اأَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»12

در آموزه‌های روایی ما نیز که بی‌گمان سرچشمه در قرآن دارد، رابطة میان خداشناسی و آرامش باطن به خوبی تبیین شده است. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«شناخت خدا مایة امان از هر وحشت و رفیق هر تنهایی است.»13

تقوای الهی، آرامش درونی و تندرستی

یکی از آموزه‌های دینی که قرآن بارها ما را به آن فرا می‌خواند، تقوای الهی است؛ به گونه‌ای که کم و بیش ۱۵۵ بار به آن اشاره شده است.

در ارتباط میان وجوه مختلف مهارت‌های زندگی، توجّه به نسبت میان تقوای الهی، آرامش درونی و سلامت بدن ضروری است.

چنین نسبتی را در سخنی از حضرت علی(ع) می‌توان دید:

«هان! فقر نوعی بلاست، امّا سخت‌تر از تنگدستی، بیماری تن و سخت تر از بیماری تن، بیماری قلب است. آگاه باشید، عامل تندرستی، تقوای دل است.»14

در کلامی دیگر فرمودند:

«همانا پرهیزگاری و ترس از خدا، داروی بیماری دل‌ها، روشنایی قلب‌ها، درمان دردهای بدن‌ها، تنها مرهم زخم جان‌ها، پاک کنندة پلیدی‌های ارواح، روشنایی بخش تاریکی چشم‌ها، امنیت در ناآرامی و روشن کنندة تاریکی‌های شماست.»15

تقوای الهی و موفّقیت در آزمایش‌های زندگی

از خواسته‌های مهمّ آدمی در زندگی، نیل به احساس امنیت و آرامش درونی است که بخش درخور توجّهی از آن، در گروی سربلند بیرون آمدن از آزمایش‌های زندگی و به سلامت گذر کردن از آن است. نسبت میان تقوای الهی و موفّقیت در آزمایش‌ها و سختی‌ها، در برخی آموزه‌های قرآنی و روایی آمده است از نگاه قرآن هر کس خداترس و پرهیزگار شود، خدا راه بیرون شدن از گناهان و حوادث عالم را بر او می‌گشاید؟ مرحوم علّامه طباطبایی می‌نویسد: هر کس از محرّمات الهی بپرهیزد و حدود او را نشکند، خدای تعالی برایش راه نجاتی از تنگنای مشکلات زندگی فراهم می‌کند.16

امام مجتبی(ع) در این خصوص می‌فرمایند:

«بدانید هر آن کس که تقوای الهی را پیشة خود سازد، خداوند راه نجات از سختی‌ها و مشکلات را برای او قرار می‌دهد؛ او را در امور زندگی‌اش، محکم و استوار می‌سازد؛ راه هدایت و رشدش را فراهم می‌کند؛ حجّت و برهانش را پیروز می‌سازد؛ او را روسفید می‌کند و خواسته‌هایش را برآورده می‌گرداند!»17

پی‌نوشت: