عقوبت تیه

سخنراني حجت الاسلام محسن قنبريان

تعریف تیه

انسان دارای دو دسته قواست: برخی فهم او را تأمین می‌کنند و برخی قصد او را. وقتی تنظیم و تعادل این دو به هم بریزد، انسان دچار تیه و سرگردانی می‌شود.

تیه خود را در دو موضع یا دو تیپ نشان می‌دهد:

1. مثلاً در انفجار اطّلاعات از جاهای متعدّد حرف می‌شنود و بدون اینکه دربارة آنها اتّخاذ موضع کند یا انسجامش را با باورهای دیگر بسنجد، در ذهن انباشت می‌کند. نظرش را بپرسی، می‌گوید: این می‌گویند! آن هم می‌گویند!

پای اقدام در آن مورد بیفتد، هربار یک یافته جلو می‌آید و عملاً فرد را دچار گم‌گشتگی یا تردید و تحیّر می‌کند.

آدم‌هایی که فضاهای متضاد دارند، بیشتر دچار آن می‌شوند. فضای مجازی و انفجار اطّلاعات در عصر ما به طور عادی بشر را دچار این بلیّه می‌کند؛ چون مجال و توان بررسی این همه دادة اطّلاعاتی برایش نیست.

2. تیپ دوم جایی است که چیزی را فهمیده و اذعان به خوبی آن کرده است؛ امّا براساس آن اقدام نکرده است. به زبان ساده، به علوم خود عمل نکرده است. اگر این کار رویّه شود، پس از طیّ چند سال، درون فرد دچار گسیختگی می‌شود. بین فهم و قصد، دانش و گرایش، ادراک و تحریک و معلومات و امیال فاصله می‌افتد. انگار آدم از درون دارد شقّه می‌شود. این آدم هم دچار اختلال تیه می‌شود. آنچه می‌کند، پشتوانة درکی مقبول ندارد و آنچه را درک می‌کند، اقدام نمی‌کند!

به مرور در کرده‌های خود گم می‌شود و ذهن ناچار است علم‌نماهایی (وهم و پندار) برای اقداماتش بسازد که با معلومات واقعی آمیخته و امر را بر فرد مشتبه می‌کند و در نتیجه فرد، سر از سرگردانی و حیرت در می‌آورد.

برخی روانشناسان معتقدند اگر انسان صد در صد اخلاقی زندگی کند، حیرت و بلاتکلیفی‌اش به صفر میل می‌کند.

تصویر تیه در ساحت فردی

تیه خود را در سه رتبه نشان می‌دهد:

1. گاه انسان در اقدام خود گم می‌شود. به قصدی آمده، ولی از جای دیگر سردرآورده است. برنامه‌ها وتصمیم‌هایی که به هدف نرسیده و ما در آن عمل، دچار گم‌گشتگی هستیم؛

2. گاه انسان دچار تردید وتردّد می‌شود. می‌رود و برمی‌گردد. این تردید هم مرتبه‌ای از تیه است؛

3. گاه شدیدتر می‌شود و از اوّل هیچ قدمی نمی‌تواند بردارد. گم‌گشتگی‌ها در اقدامات بی‌ثمر قبل و تردید در رفتن و نرفتن‌ها، انسان را در موارد مشابه، به تحیّر می‌رساند که از اوّل اصلاً نمی‌تواند تصمیم بگیرد و همان قدم اوّل را هم نمی‌تواند بردارد.

احادیث

امیرالمؤمنین(ع) در «غرر الحکم» می‌فرمایند:

«الْمُرِيبُ أَبَداً عَلِيل‏؛1

انسان شکّاک همیشه بیمار است.»

«مَنْ عَمِيَ عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ غَرَسَ الشَّكَّ بَيْنَ جَنْبَيْه‏:2

کسی که از آنچه جلوی رویش است، چشم ببندد و کور شود، شکّ وتردید در سینة او [مرکز امیال] کاشته می‌شود.»

ارتباک یعنی گرفتار شدن در کاری که نتواند از آن رها شود.

«الْعِلْمُ يُنْجِي مِنَ الِارْتِبَاكِ فِي الْحَيْرَةِ [بِالْحَيْرَةِ]؛3

علم [اتّخاذ موضع در مقابل دریافت‌های ذهن] از گرفتار شدن (انسان) در حیرت و سرگردانی نجات می‌بخشد.»

افراد باهوش‌تر بیشتر در خطرند!

معلوم است افراد باهوش‌تر اطّلاعات بیشتری جذب می‌کنند. حال اگر دربارة همین یافته‌ها، سنجش نکرده، اتّخاذ موضع نکردند یا آنها را که حق دیده‌اند، به کار نبستند، دچار تیه و سرگردانی می‌شوند. واضح است این به معنای بهتر بودن افراد با هوش پایین‌تر نیست.

«ایسنا» از «ساینتیفیک» گزارش می‌دهد که گروهی از محقّقان دانشگاه «میشیگان» برای اوّلین بار، مطالعه بر روی اعضای انجمن بین‌المللی تیزهوشان (منسا) انجام دادند و آنان دریافتند که بیش از یک چهارم (7/22%) اعضای جامعة جهانی تیزهوشان، تحت درمان بیماری‌های روانی قرار گرفته‌اند؛ این در حالی است که در آدم‌های معمولی، این ضریب 11% است!

نتیجة مهم این است که برترها و برگزیده‌ها، مصون از تیه و سرگردانی نیستند؛ بلکه احتمال بیشتری برایشان هست که به آن مبتلا شوند.

تصویرتیه درساحت خانوادگی

سرگردانی یک خانواده غیر از سرگردانی یک فرد از خانواده است. اینجا کلّ خانواده دچار تیه و سرگردانی می‌شود.

باز خود را دو جا و در دو تیپ نشان می‌دهد:

1. سرگردان شدن خانواده از یک فرد آن: هرگاه حادثه یا عارضه‌ای برای یک عضو پیش آید، می‌تواند دیگران را سرگردان کند. پدری خشن و مستبد یا برادری معتاد یا خواهری گم شده، می‌تواند همان سه مرتبه را برای همة خانواده پیش بیاورد:

- برای حلّ مسئله، تصمیمی بگیرند و اقدام کنند. در میانة راه احساس کنند بی‌ثمر است و جواب نداده یا حتّی بدتر شده است (گم‌گشتگی)؛

- دفعة بعد اقدامی کنند و دچار تردید باشند و یک روز انجام یک روز ترک کنند (تردید)؛

- با شکست‌های قبل، دیگر دلشان به اقدامی جزم نشود و بین پیشنهادها به چشم تحیّر بنگرند (حیرت).

2. تیپ دوم خانوادة سرگردان این است که عارضه برای یک عضو نیست؛ بلکه به حسب ظاهر، مشکل خاصّی هم ندارند؛ امّا کلّ خانواده سرگردان است. اعضا فقط دور هم جمع و زیر یک سقفند؛ امّا هر کس به راه خود می‌رود و به کار خودش مشغول است. تعارض‌ها وتصادم‌ها در خانواده زیاد است. یکی اپیکور است، یکی دنبال تحصیل، یکی معنویات را دنبال می‌کند و یکی... به عبارت دیگر، در این خانواده یک درک واحد از نظام ارزشی وجود ندارد. یک تفسیر واحد یا نزدیک از واقعیات شکل نمی‌گیرد. یک حادثة ناخواسته را یکی تقدیر و دیگری بخت بد تفسیر می‌کند و...

طبیعتاً این خانواده در نقد همدیگر یا راهبری جمعی هم دچار آسیب می‌شوند.

می‌بینید باز تنظیم نبودن قوای ادراکی و تحریکی نمود دارد:

- یا هرکس از جایی حرف شنیده، دوستان و گروه‌های مرجع متعدّد و متضاد شده است. بدین ترتیب، یک تفاهم درست در خانه با حکمت بالغه صورت نگرفته است؛ همان‌طور که در ساحت فردی، موضع نگرفتن فرد، موجب سرگردانی‌اش می‌شد، اینجا هم جرح و تعدیل نشدن درست افکار اعضا، موجب سرگردانی خانواده می‌شود. حال آیا استبدادی بوده که چنان مجالی پیدا نشده و اکنون در بزرگسالی بچّه‌ها سرباز کرده و هرکس به راهی می‌رود؟ یا خانواده از اساس رها بوده و حکمتی در والدین وجود نداشته است؟ یا اثرگذاری رقیب‌های بیرون بیشتر بوده است؟ علل این مسئله می‌تواند متعدّد باشد.

- گاهی هم این سرگردانی به خاطر این است که نظام ارزشی خانواده دائم نقض شده است؛ همان که درست می‌دانسته و توصیه می‌کرده‌ا‌ند، رعایت نشده است یا اینکه تصنّعی و تبعیضی رعایت شده است. دروغ بچّه بد، امّا دروغ پدر قابل بخشش! و...

حالا که بچّه‌ها به سنّ ادراک رسیده‌اند، آن ارزش‌ها را کنار می‌زنند و هرکس ارزش‌های خودش را دارد و فصل الخطابی هم قبول نیست.

نمای هوایی این خانواده سرجمع، سرگردانی است؛ ولو هر عضو در راه خود، راسخ و مطمئن باشد.

خانواده‌های برگزیده مصون نیستند

همان‌طور که در فرد، تیزهوش‌ترها آسیب‌پذیرتر بودند، در حیثیت خانوادگی هم خانواده‌های برگزیده و ممتاز بیشتر در معرض سرگردانی‌اند (توجّه کنید، سرگردانی حیثیت جمعی خانواده مساوی با سرگردانی تک تک اعضا نیست.)

خانواده‌های انبیاء به نوعی برگزیده‌اند؛ چرا که پیامبران در بین آنها انتخاب شده‌اند؛ با این حال می‌بینیم تیه و سرگردانی خانوادگی در نمونه‌های قرآنی در میان آنها کم نیست:

تیپ اوّل: ابراهیم(ع)، سرگردان سرپرست خود آزر است. نوح(ع)، سرگردان فرزند و همسر است. لوط(ع) و دختران، سرگردان همسر لوط و مادر دخترانند.

تیپ دوم: خانوادة یعقوب(ع) که سرگردانی به خاطر یک عضو نیست؛ به جز آخر کار که همه سرگردان گمشدة خود می‌شوند و از قضا از آن زمان، وضعیت خانواده خوب می‌شود. این حیرت و سرگردانی ممدوح است که درمان آن تیه و سرگردانی خانوادگی است، همو که با تعابیر «إِلَی مَتَی أَحَارُ فِيك» در دعای «ندبه» می‌خوانیم. احار، یعنی سرگردان بودن. در این فراز از دعا می‌گوییم: تا کی سرگردان تو (حضرت مهدی(عج)) باشم؟ خلاصه این سرگردانی حسابش جداست.

خانوادة یعقوب نبی(ع) سرجمع سرگردان است؛ چون فرزندان پدر را در گمراهی می‌بینند:

«إِنَّ أَبانا لَفي‏ ضَلالٍ مُبين؛4

پدر ما در گمراهی آشکار است.»

پدر هم از آنها ایمن نیست:

«يا أَبانا ما لَكَ لا تَأْمَنَّا عَلی‏ يُوسُف؛5

ای پدر، تو را چه شده است كه ما را بر يوسف امين نمی‏دانی؟!»‏

یکی در دربار فرعون، یوسف صدّیق(ع) می‌شود. برخی به پدر هم دروغ می‌گویند. از بالا که نگاه می‌کنیم یک نظام ارزشی واحد و یک تفسیر از وقایع در واحد خانواده نمی‌توان دید. رؤیای یوسف(ع) را یعقوب(ع) تفاوت و فرزندان، تبعیض تعبیر می‌کنند؛ لذا حتّی کشتن او را برای خود توجیه می‌کنند و زیبا و درست جلوه می‌دهند.

تصویر تیه درعرصة اجتماعی

در عرصة اجتماعی نیز همان قاعده جاری است: اختلال در نظام ادراکی و تحریکی جامعه، موجب تیه و سرگردانی جامعه می‌شود

- یا ادراکات متکثّر و متشتّت به جامعه سرازیر می‌شود؛ به گونه‌ای که عقل جمعی جامعه، مجال یا توان بررسی و اتّخاذ موضع جمعی دربارة همة آنها نمی‌یابد. از این‌رو، هر فکری عدّه‌ای را جذب و فرقه‌ای می‌سازد. قهراً فرقه‌ها و نحله‌ها در مناطق جذب خود، دچار درگیری با هم و فتنه‌ها و... می‌شوند. سرجمع، عکس هوایی آن جامعه را سرگردان منعکس می‌کند.

امام صادق(ع) در این‌باره فرمودند:

«مَنْ‏ دَانَ‏ اللهَ‏ بِغَيْرِ سَمَاعٍ‏ عَنْ صَادِقٍ أَلْزَمَهُ اللهُ التَّيْهَ‏ إِلَی الْفَنَاء؛6

کسی که خداوند را بدون شنیدن از صادق (یک امام راستگو) دین‌ورزی کند، خداوند تیه و سرگردانی را تا رسیدن نابودی بر او لازم می‌کند.»

واضح است منظور امام صادق(ع) شنیدن از معصوم و فهم کردن و بصیرت یافتن است، نه صرفاً کورکورانه پیروی کردن که مصونیت از تیه نمی‌آورد.

- یا اینکه مثل ساحت‌های قبل، حق و هدایتی روشن می‌شود وحتّی مورد قبول جامعه قرار می‌گیرد؛ امّا تعقیب نمی‌شود. اینجا هم جامعه مثل فرد، بین مقبولات و باورهای او و رفتارش سرگردان می‌شود و وقتی گسست حاصل شود، به مرور برای کژرفتاری‌ها، فلسفه تراشیده و با آن، حقایق قبل مشتبه می‌شود و راه جامعه گم‌تر می‌گردد.

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«إِنَّ مَنْ فَارَقَ التَّقْوَی أُغْرِيَ بِاللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ وَ وَقَعَ فِي تِيهِ السَّيِّئَاتِ وَ لَزِمَهُ كَثِيرُ التَّبِعَات؛7

کسی که از تقوا مفارقت کند، یعنی به جای همان التزام عملی به باورها و ارزش‌ها، در لذّات و شهوات فرو رفته، او در سرگردانی گناهان می‌افتد و عواقب بد زیادی برای او خواهد بود.»

گونه‌های تیه اجتماعی

قاعدة مهم: تیه و سرگردانی، متناسب با حق و هدایتی است که جامعه بدان رهنمون شده است؛ مثلاً چنانچه در حدیث امام صادق(ع) هم ذکر شده بود، اگر دین الله با بیان معصوم تعقیب نشد، عقوبتش تیه و سرگردانی در ایسم‌ها و فرقه‌هاست.

1. گونة اوّل: تیه مکانی

«آیات 21 تا 22 سورة مائده» دربارة بنی‌اسرائیل است. نعمت‌های خداوند به آنها و قرار دادن پیامبران و ملوک در بین آنها و از آنها (آیة 21) پس از این تفضّل‌ها وهدایت‌ها خداوند از آنها تکلیفی می‌خواهد:

«ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتي‏ كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلی‏ أَدْبارِكُم‏؛8

به «زمین مقدّس» که خداوند برای خودتان مقدّر کرده است، وارد شوید و مرتد نشده (در پیکار) به عقب بازنگردید.»

امّا بهانه‌ها برای اقدام نکردن به این تکلیف که خیر این جهانی هم برایشان داشت و آنها را دارای سرزمینی عالی می‌کرد، شروع شد:

«إِنَّ فيها قَوْماً جَبَّارينَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّی يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُون:9

در آنجا، مردمی زورمند و سلطه‌گر وجود دارند و ما هرگز وارد آنجا نمی‌شویم تا آنها از آن خارج شوند. اگر آنها خارج شدند، ما وارد خواهیم شد.»

حتّی گفتند:

«فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُون‏؛10

پس تو (موسی) و پروردگارت بروید با آنان بجنگید که ما همین جا نشسته‌ایم.»

- خوب دقّت کنید: بنی‌اسرائیل، خداوند متعال و حضرت موسی(ع) را قبول دارند؛ حتّی به حسب روایات، اجازة قهر کردن و جدا شدن به موسی بن عمران(ع) نداند و شیون کردند. سرزمینی آباد را هم خواهانند و تکلیف را حق می‌دانند؛ امّا از دستور رو برمی‌گردانند. اینجا عقوبت تیه می‌آید:

«فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعينَ سَنَةً يَتيهُونَ فِي الْأَرْض‏:11

پس آن سرزمین تا 40 سال بر بنی اسرائیل ممنوع شد و آنها در زمین (بیابان) سرگردان شدند.»

روایات می‌گویند طی کردن فاصلة دو فرسخ برایشان 40 سال طول کشید، هرچه طیّ می‌کردند، فردا سرجای خودشان بودند!

توجّه : دستور، «ادْخُلُوا الْأَرْضَ» بود و عصیان بنی‌اسرائیل موجب «يَتيهُونَ فِي الْأَرْض» شد. دستور مکانی بود، تیه هم مکانی شد.

مهم‌تر اینکه، اولیای معصوم(ع) هم در تیه با آنها گرفتارند؛ چون چنانچه عرض شد، سرگردانی جامعه را در برمی‌گیرد و به معنای سرگردانی فرد فرد جامعه نیست. موسی و هارون(ع) هدایت یافته‌اند و ارتدادی هم از دستور ندارند؛ امّا چون دستور جمعی بود و دخول جمعی آنها خواسته شده بود، این دو تنها نمی‌توانستند تکلیف جمع را انجام دهند. تیه که آمد، آن دو هم در آن شریک بودند و حتّی هر دو (هارون نبی(ع) زودتر از حضرت موسی(ع)) در همان تیه از دنیا رفتند.

تیه تمام نشد تا یوشع بن نون (وصیّ آنها) از فرزندان متولّد در تیه، سپاه ساخت و عمالقه را (همان‌ها که جبّارین خوانده شدند)، شکست داد و وارد ارض مقدّس شد.

2. گونة دوم: تیه و سرگردانی بین ائمّة جور

گفته شد تیه متناسب با هدایت و دستوری است که از آن برگشته و ارتداد رخ داده است.

- در اسلام، مردم به ولایت هدایت شده و از همان بدو اسلام، ولیّ و جانشین پیامبر(ص) معلوم، در غدیر، اعلان جهانی و رسماً با او بیعت شد و اصلاً وصیّ لقب گرفت؛ امّا بعد از پیامبر(ص)، ارتداد و برگشت از نیمة راه اتّفاق افتاد (ارْتَدَّ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِي‏). رها کردن امیرالمؤمنین(ع) بعد از صفّین با وجود بیعت و اسقرار حکومت ایشان باز همان نتیجه را دارد.

- این مثل دعوت ابتدایی و انکار ابتدایی نیست. ارتداد، مثل کفر و جحود ابتدایی نیست، راه یافتن و از راه برگشتن است، پس سنّت حاکم بر آن هم متفاوت است. اینجا سنّت تیه حاکم می‌شود. از ولیّ خدا برگشته‌اند، سرگردان اولیاء جور می‌شوند.

مستند این برداشت متعدّد است:

الف) آخر خطبة 122 «نهج البلاغه»:

«ای مردم! اگر از یاری حق دست نمی‌کشیدید و در خوار کردن باطل سستی نمی‌کردید، هیچگاه آنان که هم‌پایة شما نبودند، در شما طمع نمی‌کردند و آنکه بر شما چیره شد نیرومند نمی‌گشت؛ امّا شما همچون بنی‌اسرائیل سرگردان شدید (لَكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِي إِسْرَائِيل‏).

به جانم سوگند! پس از من سرگردانی شما چند برابراست (وَ لَعَمْرِي لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التِّيْهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافا) چون حق را پشت سرنهادید و از کسی که به پیامبر نزدیک ترین فرد بود، بریدید و به دورترین شخص پیوستید.»

ب) کلینی در جلد 8 کتاب «کافی»، ص22 از حضرت امیر(ع) خطبه‌ای دارد، نزدیک به همین مضامین با اضافاتی:

«به جانم سوگند! هرآینه سرگردانی شما افزون از سرگردانی بنی‌اسرائیل می‌شود (وَ لَعَمْرِي لَيُضَاعَفَنَّ عَلَيْكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافَ مَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِيل‏.)

به جانم سوگند! وقتی مدّت سلطنت بنی‌امیّه تکمیل شد، گرد سلطانی که دعوت کننده به گمراهی است، جمع می‌شوید. باطل را زنده می‌کنید و حق را پشت سر می‌اندازید. از نزدیک‌ترین اهل بدر گسسته و با دورترینی که از فرزندان جنگ با رسول خداست، می‌پیوندید...»

این خطبه، سنخ تیه را به خوبی معرفی می‌کند که سرگردان شدن جامعه بین امرای اموی و عبّاسی است.

ج) در خطبة حضرت صدیقه(س) در بین زنان مهاجر و انصار هم این حقیقت به عبارت دیگری بیان شده است:

«امّا به جانم سوگند! [باز شروع با لعمری] نطفة فساد بسته شد. باید انتظار کشید تا چه زمان مرض فساد پیکر جامعة اسلامی را از پای در آورد. پس از این، [شکستن عهد با امیرالمؤمنین]از شیردان شتر به جای شیر، خون بدوشید و زهری که به سرعت هلاک کننده است و اینجاست که روندگان راه باطل زیانکارند و مسلمانان آینده خواهند دانست که سرانجام اعمال مسلمانان صدر اسلام چه بوده است. از این پس، قلب‌های خود را از بروز آشوب‌ها مطمئن نمایید. بشارت باد شما را به شمشیرهای کشیده و حمله‌ها و تهاجمات پی‌درپی و به هم ریخته شدن امور اجتماعی مسلمانان و استبداد ستگمران! آنها که غنایم و حقوق شما را اندک پرداخت می‌کنند و جمع شما را با شمشیرهای خود درو می‌نمایند. پس حسرت و اندوه بر شما! کارتان به کجا خواهد انجامید؟»12

د) در مستند بعدی، ضمن تأکید موارد قبل به نکتة دردآور شراکت ولیّ خدا، بلکه زجر بیشتر او در تیه و سرگردانی جامعه اشاره می‌شود. امیرالمؤمنین(ع) در روایتی دیگر که علّامه مجلسی، در جلد 32 «بحارالانوار»، ص199 آورده، می‌فرماید:

«بِحَقٍّ أَقُولُ: لَيُضَعَّفَنَّ عَلَيْكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي بِاضْطِهَادِكُمْ وُلْدِي، ضِعْفَ مَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَی عَهْدِ مُوسَی‏...؛

به حقیقت می‌گویم، هرآینه تیه و سرگردانی شما بعد از من بیشتر می‌شود؛ مثل سرگردانی بنی‌اسرائیل و این با مقهور و لگد مال شدن فرزندان من است.

3. گونة سوم:تیه زمانی

در این گونه، اگر به دین و ولیّ‌ای راهنمایی شدیم وآن را پذیرفتیم و او به زمانی فراخواند و تعلّل و ارتداد از دستور زمانی، از سوی جمع مؤمنان رخ داد، تیه و سرگردانی زمانی اتّفاق می‌افتد.

زمان اینجا به چه معناست؟

حق دارید بپرسید دستور مکانی و تیه آن را می‌فهمیم؛ امّا دستور زمانی و تیه آن یعنی چه؟! «اُدخُلوا الأرضَ المُقَدَّسَة» کاملاً معلوم است؛ امّا فراخوان به زمان خاص یعنی چه؟ اگر همین زمان تقویمی است که داخل شدن در آن معنا ندارد! جمعه و شنبه، بخواهیم، نخواهیم، بر ما وارد می‌شود! 1352به مرور1357 می‌شود و داخل شدن ما موضوعیتی در آن ندارد!

حلّ این معمّا با دو مثال:

الف) وقتی ابومسلم خراسانی به امام صادق(ع)نامه نوشت، من مردم را به دوستی اهل بیت پیامبر(ص) دعوت می‌کنم. کسی بهتر از شما برای خلافت نیست. امام در جواب نوشتند:

«مَا أَنتَ مِن رِجَالی وَ لا الزَّمانُ زَمانی؛13

نه تو از مردان منی، نه زمانه، زمانة (خروج) من است.»

شاهد بحث سرّ لا الزّمان زمانی است. این زمان، زمان اقدام من نیست. منظور یکشنبه، دوشنبه و تقویمش نیست.

ب) کوفیان در زمان معاویه توسط جعده بن هبیره (پسرعمّة امام) به حضرت اباعبدالله(ع) نامه نوشتند:

تعدادی از شیعیان تو اینجا تمایل فراوان به شما دارند و هیچ کس را با شما قابل مقایسه نمی‌دانند... اگر می‌خواهی این امر (حکومت) را به دست آوری، نزد ما بیا که ما خود را برای مرگ همراه تو آماده ساخته‌ایم.

امام حسین(ع) در پاسخ نوشتند:

«... اکنون حرکتی نکنید و به زمین بچسبید، خواستة خود را پنهان کنید و تا وقتی فرزند هند (معاویه) زنده است، از اقدام نابه جا بپرهیزید.»14

شاهد سر «تا زمانی که معاویه زنده است» می‌باشد که عبارتی مشابه همان لا الزّمان زمانی امام صادق(ع) است.

امام حسین(ع) بعداً در زمان مناسب، به محمّد حنفیه و همة بنی‌هاشم نوشتند:

«مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يُدْرِكِ الْفَتْح‏؛15

هرکس از شما به من بپیوندد، شهید خواهد شد و هرکس تخلّف کند، هرگز فتح و پیروزی نمی‌بیند.»

یعنی الآن وقت اقدام است.

- حالا شاید منظور از زمان معلوم شده باشد:

مجموعة شرایط وقتی آرایشی خاص گرفت، زمانش فرا رسیده است که باید مؤمنان در همان زمان، اقدام لازم را بکنند.

اگر آن اقدامِ به وقت محقّق نشد، سرگردانی و تیه زمانی پیش می‌آید.

ورود به زمان منظور این است نه ورود به جمعه وشنبه.

این اصلاً حرف عجیب و ناشنیده‌ای نیست. از شما وقتی می‌پرسند چرا امام صادق(ع) به جای عبّاسیان قیام نکرد، چه جواب می‌دهید؟ می‌گویید: زمانه مناسب قیام ایشان نبود، شرایط برای اقدام ایشان فراهم نبود و شرایطی را که باید می‌بود تا امام اقدام کند، برمی‌شمرید. منظور ما از زمان، دقیقاً همان ظرفی است که این شرایط جور می‌شود.

کسی می‌تواند بگوید امام حسین(ع) در قبال معاویه تکلیف امر به معروف نداشت؟ به خصوص با نقض عهدنامه‌اش با امام حسن(ع) چه وجه شرعی‌ای برای رعایت آن عهدنامه توسط امام حسین(ع) بود؟ پس چرا به تکلیف عمل نکرد و یازده سال صبر کرد تا شرایط جور شود؟ این یعنی ظرف زمانی برای جور شدن و کنار هم قرار گرفتن مجموع شرایط.

آنهایی که به «لا الزّمان زمانیِ» امام صادق(ع) گوش نکرده و رفتند، به کجا رسیدند؟ قیام آنان، کمکی به عبّاسیان شد و ظلمی شدیدتر و طولانی‌تر سرکار آمد.

حالا می‌شود اصرار فاطمه زهرا(س) در روزهای اوّل (تا21روز) به مهاجرین و به خصوص انصار که هر شب در خانه‌هایشان می‌رفت تا به نفع امیرالمؤمنین(ع) اقدامی کنند، جور دیگری نگریست: گویا ایشان می‌خواستند بگویند شرایط پایدار نیست، اگر. همین وقت اقدام نشود، بعداً دیر است و دیگر جواب نمی‌دهد؛ لذا بعد از این 21روز، دیگر بیت الاحزان و اعتراض‌های فردی‌شان را ادامه دادند.

فرق شیعه و بنی اسرائیل

برای بنی‌اسرائیل، ورود به ارض مقدّس، نقطة شروع دوران طلایی‌اشان بود. الآن هم - با آنکه که عهد خداوند با آن به هم خورده و مسکنت و ذلّت برایشان ایجاد شده است - دنبال همان زمینند. پروژة بنای اسرائیل و پایتختی «بیت المقدّس» در این راستاست.آنان کمتر به زمان خاصّی توجّه دارند.

- امّا شیعه دورة طلایی‌اش که فرج و ظهور و اقامة عدل جهانی خوانده می‌شود. در یک زمان خاص جست‌وجو می‌شود. (زمان به همان معنایی که گذشت.) لذا آخرالزّمان، السّاعه و صاحب الزّمان کلید واژه‌های محوری است. ما قرار نیست به «مکّه» یا «کوفه»‌ای داخل شویم تا فرج اتّفاق افتد. قرار است در زمان تجمیع شرایط، اقدام مناسب کنیم تا فرج اتّفاق افتد. دربارة جمعه می‌خوانیم:

«وَ هُوَ يَوْمُكَ الْمُتَوَقَّعُ فِيهِ ظُهُورُك‏:16

این روز شماست که توقّع ظهورتان را در آن داریم.»

توجّه: از اجزای آن شرایط که در ظرفی زمانی باید جمع شود، یکی هم عمل اختیاری و آمادگی خود ماست.

«نُصرَتی لَکُم مُعَدَّة؛17

آمادة یاری شما هستم.»

ماجرای عجیب تیه زمانی ما

شیخ طوسی در «الغیبه»، ص293 ماجرای عجیبی را روایت می‌کند که به حسب نقلشان، قبل از سال 311ه‍ .ق. یا نزدیک به آن بوده است. با سلسله سند از ابراهیم فدکی از اودی [یا ازدی] نقل می‌کند که:

هنگام طواف حج، وقتی طواف ششم را انجام و می‌خواستم طواف هفتم را شروع کنم، حلقه و جمعی از مردم را گرد جوانی زیباصورت و خوشبو و با هیبت دیدم که با وجود هیبتش، به مردم نزدیک می‌شد و سخن می‌گفت. کلامی زیباتر از گفتارش و گواراتر از منطقش ندیده بودم. رفتم که با او سخن بگویم؛ امّا حرکت مردم دورم کرد. از بعضی افراد آن حلقه درباره‌اش پرسیدم. جواب دادند: این پسر رسول خداست که سالی یک روز بر برخی خواص آشکار می‌شود و با آنها سخن گفته، آنها نیز با او سخن می‌گویند. گفتم: طالب رشدم. آمده‌ام، راهنماییم کنید، خداوند هدایتت کند.

سنگ ریزه‌ای برایم انداخت. یکی از همنشین‌هایش پرسید: چه بود که پسر رسول

خدا به شما داد؟ گفتم: سنگ ریزه!

دستم را باز کردم؛ ولی دیدم قطعه‌ای طلا شده است. رفتم تا به او رسیدم، فرمودند:

«حجّت بر تو ثابت و حق بر تو آشکار و کوری از تو رفت. آیا مرا شناختی؟»

گفتم : به خدا نه!

فرمودند:

«من مهدی هستم. من برپاکنندة زمانم (أَنَا قَائِمُ الزَّمَان) من کسی هستم که زمانه را پر از عدل می‌کنم؛ وقتی پر از ظلم و جور شده است. به درستی‌که زمین خالی از حجّت نمی‌شود و مردم در فترتی بیش از سرگردانی بنی‌اسرائیل (40 سال) باقی نمی‌مانند. به درستی که روزگار خروجم آشکار شده است. این [موعد] امانتی درگردن توست، برادرانت از اهل حق را از آن خبردار کن.»18

عجیب است قرار نبوده غیبت سرگردانی بیشتر از 40 سال شود. این نزدیک سال 311ه‍ .ق.، یعنی حدود 40 سال بعد غیبت بوده است و شیخ الطّایفه به نقل اعتماد کرده است. الآن 1238ه‍ .ق. است؛ یعنی 1138ه‍ .ق. سال از آن موعد گذشته است!

ایّام خروج یک امانت بود و اقدام به هنگام می‌خواست که نشد و تیه و سرگردانی تمدید شده است و خدا می‌داند چند بار دیگر این شرایط فراهم و وقتش نزدیک شده و دوباره اقدام نشده و دچار تیه شده‌ایم.

امام عصر(عج) در نامه‌ای به شیخ مفید که صد و خورده‌ای سال بعد از این واقعه است، این گلایه را از طولانی شدن غیبت دارند.

حالا می‌فهمیم چقدر ابن الوقت بودن و زمان شناس بودن بدین معنا که گذشت، مهم است و معنای تیه زمانی چیست؟

معنای دستور زمانی و فراخوان به یک زمان خاص را معلوم کردیم؛ امّا اگر تعلّل شد و از تکلیف به وقت ارتداد جسته شد، تیه زمانی دچار می‌شویم. تیه زمانی چه تصویری دارد؟ تیه مکانی، سرگردانی در زمین بود که دو فرسخ راه را نمی‌توانستند، بروند صبح سر جای اوّل بودند! تیه و سرگردانی در زمان چیست؟

سرگردانی در زمان، تشابه اجزای زمان به هم و گم شدن در نشانه‌هاست. اختلال ادراک و تحریک رخ می‌دهد و فرد دربارة وقت اقدام دچار تردید می‌شود. به مرور، این تردید سبب توقّف در اقدام می‌شود و فرد به این نتیجه می‌رسد که چون دفعه‌های قبل «وقت» آن نبوده است، این مرتبه هم نیست و در این مرحله، تحیّر می‌آید.

تیه عقوبت، آزمایش عجیبی است. خاص‌ترها بیشتر دچارش می‌شوند؛ همانند ماجرای کربلا؛ فرد با امام حسین(ع) - در زمانی که «وقتش» است - همراه نمی‌شود و در نتیجه بعد از آن، سرگردان می‌شود. «توّاب» هم که بشود، نه پیروز است، نه شهید! مختار هم که بشود دیگر مقدّمة فرج نخواهد شد؛ چرا که اقدامی در غیر وقتش انجام داده است.

حضرت صدیقه(س) مردم را فراخوانی می‌کردند برای تجدید بیعت با امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع) برای آنکه آن زمان وقتش است؛ امّا 21 نفری که برای قیام لازم بود، هم‌زمان حاضر نشدند.

این از قحط مؤمن در آن زمان خبر می‌دهد که بلال و امثال او را مؤمن می‌خوانیم! بلال در «مدینه» نماند تا در رودربایستی ابوبکر - آزادکننده‌اش - مؤذّن خلیفة غاصب نشود. او به بیابان رفت؛ امّا آیا تکلیف در آن زمان، همین‌قدر بود؟!

کی زمان فرج است؟

بیش از 2000 روایت دربارة مختصّات عصر ظهور و شرایط و علایم فرج در کتب روایی آمده است. اگر اینها هیچ استفاده‌ای - به خصوص برای زمان‌شناسی - ما ندارند، پس چرا معصوم(ع) آنها را بیان کرده است؟! از معصومان(ع) لغو سر نمی‌زند و اگر این روایات برای تأکید و حتمیّت بود، متکثّر‌گویی نقض غرض است. برای تأکید همان «يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً؛ زمین را پر از عدل و داد می‌کند» را به تواتر و بیشتر تکرار می‌کردند، کفایت می‌کرد! پس معلوم است حتماً این تعدّد و تکثّر روایات، برای ما مصرفی دارد که بتوانیم در وقت صحیح، اقدام لازم را بفهمیم و عمل را به موقع انجام دهیم و از تیه و سرگردانی درآییم.

این شناخت، فقاهت خاصّ خود را می‌خواهد.

وقتی امام صادق(ع) از نشانة صیحة آسمانی سخن گفتند و از صیحة کاذب دیگری که توسط ابلیس اعلان می‌شود، خبر دادند، راوی از ایشان پرسید: چه کسی صادق وکاذبش را تشخیص می‌دهد؟