نگرشي به زيارت آل ياسين

سيد مجتبي بحريني

قسمت هشتم

السّلام عليك يا ميثاق‌اللّه الّذي أخذه و وكّده

سلام بر تو اي ميثاق و پيمان خدا كه آن را گرفته و محكم گردانيده است

خوب است ابتدا، كلمه ‌ميثاق‌ و ‌وكّد‌ را معنا كنيم. ميثاق به معناي عهد است بر وزن مفعال و از وَثاق يا وفثاق مشتق است كه ريسمان يا قيدي بود كه اسير و مركب را با آن مي‌بستند. اين واژه در اصل ‌موثاق‌ بوده كه ‌واو‌ آن به واسطه كسره ما قبل به ‌ي‌ تبديل شده و ‌ميثاق‌ گرديده است.

در حديث حضرت باقر، عليه‌السلام، است كه خداوند از شيعيان ما در حالي كه ذرّاتي بودند در روز عالم ذرّ ميثاق و پيمان ولايت ما را گرفته است. توضيح مطلب اين كه در آن روز ارواح به اجساد كوچكي چون مور تعلّق پيدا كرد و از آنها اقرار خواست؛ جمعي اعتراف نمودند و عدّه‌اي منكر شدند...1

وكّده و أكّده هر دو به يك معني است؛ چه گاهي ‌واو‌ قلب به همزه مي‌شود. با ‌واو‌ فصيح‌تر است و به معناي محكم نمودن و بستن چيزي است.2

در اين جمله به امام زمان، عليه‌السلام، به عنوان ميثاق‌اللّه عرض سلام داريم؛ آن هم ميثاقي كه گرفته و محكم بسته شده است. مقصود از اين تعبير چيست؟ چگونه امام زمان، عليه‌السلام، ميثاق خداست و پيمان و عهد پروردگار است؟

نكته‌اي كه ابتدا توجه به آن لازم است اين است كه متعلّق ميثاق و پيمان اعمال اختياري انسان است. مي‌گوييم: ميثاق بستم كه اين كار را انجام دهم. يا: پيمان منعقد نمود كه اين عمل را ترك كند. هيچ وقت به ذات و نفس آدمي ميثاق تعلّق نمي‌گيرد. من ميثاق هستم يا شما پيمان هستيد معني ندارد. پس چگونه در اين جمله كلمه ميثاق، آن هم ميثاق خدا به نفس نفيس امام عصر، عليه‌السلام، تعلّق گرفته است؟ (سلام بر تو اي ميثاق و پيمان خدايي.)

يقيناً در اين جمله عنايتي به كار رفته و شدّت مبالغه اين تعبير را موجب شده است؛ همانند: ‌زيدٌ عدلٌ‌. از بس كه زيد عدالت دارد و عادل است گويا نفس عدل و عدالت است.

عنايت در اين تعبير به يكي از دو جهت مي‌تواند باشد:

يا آن كه ميثاقي كه از آن وجود مقدس گرفته شده آنقدر شديد و اكيد است كه گويا خود وجود مباركش ميثاق و پيمان شده است. ميثاقي كه خداي، عزّ و جلّ، از حضرتش اخذ نموده؛ ميثاق در اصل غيبت، ميثاق در تحمل مشكلات غيبت، پيمان نسبت به در به دري‌ها، خون جگري‌هاي روزگار غيبت، پيمان صبر و پايداري در برابر بلاياي دوران غيبت و شدائد دوستانش در آن روزگار، تعهد تسليم فرمان و اراده حق بودن نسبت

به اَمَد و مدت غيبت و همچنين تعهداتي كه خداي لطيف از آن وجود شريف نسبت به ظهور و قيام و اقامه عدل و داد در سطح هستي و تأسيس حكومت حقّه‌الهيّه در محدوده آفرينش گرفته است و هكذا ساير تعهدات و مواثيق محكم و استواري كه از حضرتش اخذ شده ... همه و همه اسراري است ميان او و خدايش و رازهايي است در بين آن عبد و معبود.

آن مسؤوليت خطيري كه خدا به دوش او نهاده و آن بار سنگين و اَعبايي كه بر دوش شريفش گذارده است مسؤوليت و باري است كه از آغاز عالَم به كسي عرضه نشده و با شانه كسي آشنا نگرديده است. اين چنين بار سنگيني ايجاب مي‌كند كه پيمان و ميثاق نسبت به آن، آن قدر شديد و اكيد گرفته شود كه گويا صاحب اين ميثاق خود نفسف ميثاق است و دهنده اين پيمان خودش پيمان.

از احاديث لوح و اخبار خواتيم استفاده مي‌شود كه كتابچه‌هايي مهر كرده و مختوم از آن عالم براي هر كدام از معصومين، عليه‌السلام، آمده كه به آنچه در آن نوشته شده بوده عمل مي‌كردند. در واقع نوشته‌هاي آن صحيفه‌ها همان حقايقي بوده كه از حضراتشان در عوالم گذشته پيمان گرفته بودند و آنان ميثاق سپرده بودند.

رسول خدا، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، فرمودند:

اَنّ‌اللَّهَ عزّ وجلّ أنزل عَليَّ اثنتا عشر صحيفةً اسمف كلَّ افمامف خاتَمه و صففتهف في صحيففته.3 بدرستي كه خداي، عزّ و جلّ، بر من دوازده صحيفه نازل فرمود كه اسم هر امامي بر مهر آن رقم خورده و صفتش در كتابچه مخصوص به خودش ثبت شده است.

در آن عالم از هر امامي پيمان آنچه بايد انجام دهد گرفته‌اند و در اين عالم به عنوان دستورالعمل بر او عرضه داشته‌اند؛ چنان كه ميثاق تشنگي و شهادت، پيمان خون و اسيري با سيدالشهدا، عليه‌السلام، بستند و از او عهد وفا نسبت به همه آنها گرفتند.

در اين زمينه صاحب اسرارالشهادة بياني مستوفي و شرحي گسترده آورده و آن را با آيات و روايات بسيار همراه نموده است كه قسمتي از آن را مي‌آوريم:

منادي حقّ متعال كه در عوالم سابقه ندا داد: كيست در مقام رفع ظلمات بر آيد؟ حضرت سيدالشهداء، عليه‌السلام، در مقام تلبيه برآمد و پاسخ مثبت به اين ندا داد كه: حاضرم خودم و عيالم و اولاد و هر چه در اختيار دارم در راه رضاي تو از دست بدهم و لذاست كه هر چه متعلق به آن حضرت است با همه آنچه متعلق به ساير حضرات معصومين، عليهم‌السلام، است، از اشك و تربت و حرم و زيارت فرق دارد.4

خداوند وحي نمود كه اين معني جز با رضايت جد و پدر و مادر و برادر و ابرار از فرزندانت تمام نمي‌شود و امر كرد قلم اول را كه در لوح، عهدي به اين مضمون بنويسد. آن (لوح) را به خدمت رسول خدا، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، و به حضور اميرالمؤمنين، عليه‌السلام، و به محضر صديقه كبري، عليهاالسلام، و حضرت مجتبي، عليه‌السلام، آورده و همگي با گريه و فغان آن را به خاتم خود مختوم نمودند.5

سرانجام آن عهد را به خود سيّدالشهدا دادند. آن حضرت هم خاتم شريف را بر آن نهاد و روح القدس به امر ذات كبريا آن را گرفت و در خزائن غيبي حفظ نمود. از آن روز، خداي امام حسين حضرتش را به سيّدالشهدا ملقّب نمود و به ابوعبداللّه مكنّي ساخت.6

چون امام حسين، عليه‌السلام، يكّه و تنها ماند و ناله استغاثه‌اش بلند شد، اركان عرش به لرزه آمده و جوش و خروش در آسمانها و فرشتگان پديد آمد. در اين ميان، صحيفه‌اي از آسمان در دست شريفش قرار گرفت. ‌فَلَمّا فَتَحها رأي افنّها هي العهدف المأخوذف عليه بالشَّهادة قبلَ هذه الدّفنيا‌. ديد همان عهدي است كه قبل از اين عالم از حضرتش گرفته‌اند نسبت به شهادت و چون به پشت آن نگاه كرد، ديد نوشته شده كه ما شهادت را بر تو حتم ننموديم. اختيار با خود توست؛ اگر مي‌خواهي اين بليّه را بر داريم و همه هستي در اختيار و تحت حكم و فرمان تو هستند. هر چه بخواهي امر كن كه همه در انتظار فرمان تواند. در اين حال حضرتش آن صحيفه را به آسمان افكند و اظهار رضايت و به نفس نفيسش مباشرت قتال نمود.7

با صاحب زيارت شريفه آل يس

هم در آن عالم مواثيق شديدي بسته‌اند و پيمانهاي بسيار محكم گرفته‌اند... تا آنجا كه ميثاق‌اللّه گشته است.

پسر نرجس خاتون! عهد مي‌كني از همه انبيا و اوليا بيشتر خون دل بخوري؟ بيشتر از همه شاهد تضييع حقوقت باشي؟ بيشتر از همه از دوست و دشمن نسبت به مقام مقدّست اسائه ادب بشنوي؟ فرزند فاطمه! با ما پيمان مي‌بندي كه از پس پرده غيبت ناظر تاراج حقوق و غصب همه شؤون متعلّق به خود باشي؟ آن هم به نام تو و به عنوان حمايت از حقوق تو!

اي شبل حيدر كرار! با جدت اميرالمؤمنين، عليه‌السلام، ميثاق خانه‌نشيني بيست و پنج ساله بستيم. با تو پيمان پرده‌نشيني در پرده اراده و مشيت قاهره خود منعقد مي‌سازيم. پذيرا مي‌شوي؟

با عمّ گراميت امام مجتبي، عليه‌السلام، پيمان خون دل خوردن ده ساله بستيم. با تو ميثاق خون دل خوردن در روزگار طولاني غيبت مي‌بنديم قبول مي‌كني؟ از جد امجدت موسي بن جعفر، عليه‌السلام، خواستار پذيرش چهار سال زندان شديم؛ پذيرفت. پيمان ما با تو زنداني شدن در چاه غيبت است؛ از گاه ولادت تا هنگامه ظهور. پذيرايي؟

جانها به فداي تو و پيمانت! به قربان تو و ميثاقت! چه پيماني! چه عهدي! چه ميثاقي!

اگر نه اين است كه دست لطف پروردگار پيوسته بر دل پاك آن گنجينه اسرار كردگار بوده و هست، مگر مي‌شود از عهده اين ميثاقهاي سخت و پيمانهاي دشوار بيرون آمد و به آنها وفا نمود.

آنچه تاكنون آورديم توضيح احتمال اول بود كه مقصود از ميثاق، پيماني باشد كه از خود آن حضرت گرفته شده است. ممكن است مراد پيمان و ميثاقي باشد كه از خلق نسبت به آن آيت حق گرفته شده است. اين معنا از احاديث بسياري استفاده مي‌شود كه خداوند متعال در عالم ذر و ميثاق به دنبال پيمان گرفتن از بندگان براي خودش به وحدانيّت، از آنان اقرار به رسالت حضرت خاتم‌النّبيين و ولايت حضرات معصومين، عليهم‌السلام، را خواسته است كه حضرت صادق، عليه‌السلام، فرمود:

كان الميثاقف مأْخوذاً عليهم بالرّبوبيّة و لفرسوله بالنّفبوة و لأميرالمؤمنين و اللأئمة بالإمامة. فقال: ألستف بربَّكم و محمّدٌ نبيَّكم و عليٌ امامَكم و الأئمة الهادونَ أئمَّتكم؟8

از خلق نسبت به ربوبيت پروردگار و نبوت رسول خدا و امامت اميرالمؤمنين و ائمه، عليهم‌السلام، پيمان گرفته شده و خداي - در عالم ذر و ميثاق - فرموده بود: آيا من پروردگار شما نيستم؟ آيا محمد، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، پيامبر شما نيست؟ آيا علي، عليه‌السلام، امام شما نيست؟ و آيا امامان هدايت راهنمايان شما نيستند؟

از بعضي احاديث استفاده مي‌شود كه نسبت به امام عصر، عليه‌السلام، در آن عالم از پيامبران اولي‌العزم عهد و ميثاق جداگانه‌اي گرفته شده است. حضرت باقر، عليه‌السلام، فرمود:

و أخذ الميثاق علي أولي العزم أنّني ربّفكم و محمدٌ رسولي و عليٌ أميرالمؤمنين و أوصياؤه من بعده ولاة أمري و خزّان علمي، عليهم‌السلام، و أنّ المهديّ أنتصر به لديني و أظهر به دولتي و أنتقم به من أعدائي و أعبد به طوعاً و كرها...9

خداوند از پيامبران اولي العزم پيمان گرفت كه: من پروردگار شما هستم و محمد، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، رسول من است و علي امير مؤمنان، عليه‌السلام، و جانشينان پس از او واليان امر من و گنجينه‌هاي علم من‌اند. بدرستي كه به وسيله مهدي، عليه‌السلام، دينم را ياري مي‌كنم و دولتم را ظاهر مي‌سازم و از دشمنانم انتقام مي‌گيرم و به وسيله او، خواه ناخواه، پرستشم محقق مي‌گردد.

مي‌بينيم كه با چه شدت و تأكيدي با ذكر خصوصيات در عالم عهد و ميثاق از پيامبران اولي‌العزم نسبت به امام عصر، عليه‌السلام، پيمان گرفته شده است؛ چندان كه نسبت به هيچ كس ميثاقي چنين نگرفته‌اند.

جا ندارد به چنين كسي چنين سلام كنيم و عرضه بداريم:

السلام عليك يا ميثاق‌اللّه الّذي أخذه و وكّده.

سلام بر پيمان خدايي و ميثاق الاهي كه چنين شديد و اكيد گرفته است؟

نوح پيامبر را در عالم ذر باز دارند. خليل خدا ابراهيم را نگه دارند. كليم خدا موسي و پسر مريم عيسي، عليهماالسلام، را مورد خطاب قرار

دهند. حتي جد امجدش حضرت خاتم‌النبيين در اين پيمان‌گيري و اخذ ميثاق داخل باشد و همگي اقرار و اعتراف نمايند كه: آري، دين خدا با مهدي خدا نصرت مي‌پذيرد. دولت الاهي به وسيله مهدي الاهي محقّق مي‌شود. از دشمنان خدا بدان دست انتقام خدا، انتقام گرفته مي‌شود و سرانجام، بندگي و عبوديت مطلق براي حق متعال در زمان ظهور حضرتش فرا مي‌رسد.

اي صاحبان عزم و ارباب اراده قوي، اي بزرگترين پيامبران الاهي اين پيمان را استوار سازيد و عهده‌دار شويد. چون خدا مي‌داند كه بر اين عهد و ميثاق باقي مي‌مانيد و به آن وفا مي‌نماييد افسر اولي‌العزمي بر تارك شما نهاده است.

السلام عليك يا وعداللّه الّذي ضمنه

سلام بر تو اي وعده خدا؛ وعده‌اي كه خدايش ضمانت نموده است.

خوب است براي توضيح اين جمله سلام به آنچه در شرح جمله ‌موعودها‌ در كتاب ‌سوگند به نور شب تاب‌ نوشته‌ايم، مراجعه شود.10 در اينجا مضاف بر آن مي‌آوريم كه:

سلام بر امام زمان،، عليه‌السلام، و ذكر آن وجود مقدس در ادعيه و زيارت با عنوان موعود بسيار است ولي در اين جمله از زيارت شريفه آل يس با دو خصوصيت آمده است: يكي عنوان ‌وعداللّه‌ و ديگري قيد ‌الّذي ضمنه‌.

موعود بودنش را دانستيم ولي در اينجا به حضرتش با عنوان وعداللّه سلام مي‌كنيم. گويا آن وجود مقدس موعودي است كه از شدت موعوديت ‌وَعْد‌ شده است. او وعده داده شده‌اي است كه حقيقت و نفس وعد است؛ در آن حد كه هر وقت وعده خدا گفته مي‌شود، آن موعود به نظر مي‌آيد. نوع آيات شريفه قرآن كه در آنها ذكري از وعد آمده به آنچه متعلق به آن حضرت است تفسير شده است. چند نمونه مي‌آوريم:

حضرت صادق، عليه‌السلام، در تفسير آيه 75 سوره مريم ‌حتي إذا رأوا ما يوعدون...‌ فرمود:

فهو خروج القائم، عليه‌السلام.11

آنگاه كه آنچه را وعده داده شده‌اند ببينند، خروج حضرت قائم، عليه‌السلام، است.

حضرت باقر عليه‌السلام در توضيح آيه 44 سوره معارج ‌ذلك اليوم الّذي كانوا يوعدون‌؛ اين است آن روزي كه وعده داده شده بودند. فرمود:

يعني يوم خروج القائم، عليه‌السلام12

منظور خداوند خروج حضرت قائم، عليه‌السلام است.

در بيان آيه 55 سوره نور وعداللّه الّذين آمنول منكم و عملوا الصّالحات ليستخلفنّهم في الارض...؛ خداي آن دسته از شما را كه ايمان آورده و اعمال شايسته داشته باشند وعده داده است هر آينه در زمين خلافت بخشد. نيز حضرت صادق، عليه‌السلام، فرمود:

آنگاه كه شب جمعه (آن شب جمعه موعود معهود) فرار رسد، خداي فرشته‌اي را به آسمان دنيا فرو فرستد و چون فجر طالع شود و سپيده بدمد. آن ملك بر عرش بالاي بيت‌المعمور نشيمن گيرد. براي محمد و علي و حسن و حسين، عليهم‌السلام، منبرهايي از نور نهاده بر آنها بالا

روند و فرشتگان و پيامبران و اهل ايمان گرد آنان جمع شوند و درهاي آسمان گشوده شود. چون خورشيد به ميان آسمان رسد، رسول خدا، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، گويد: پروردگارا، ميعادي كه در كتاب دادي چه شد؟ و آن اين آيه قرآن است: ‌كه اهل ايمان و عمل صالح از شما را خدا وعده داده كه آنها را در زمين جانشين قرار دهد...‌ (آيه 55 سوره نور.) آنگاه فرشتگان و پيامبران همانند سخن نبي مكرم و پيامبر خاتم را بگويند. سپس محمد و علي و حسن و حسين، عليهم‌السلام، به سجده افتند. آنگاه بگويند: بار پروردگارا! غضب كن كه به تحقيق حريم تو هتك شد و برگزيدگان تو كشته شدند. و بندگان شايسته‌ات خوار شمرده شدند. در اين هنگام آنچه خدا خواهد انجام دهد كه آن روز، روز معلوم است.13

آري، هر جا سخني از وعد و وعده است نشاني از آن بي‌نشان يافت مي‌شود. هر كجا صحبت از ميعاد و موعد است آن وعد و ميعاد به نظر مي‌آيد و هر كجا نامي از موعود به ميان مي‌آيد آن موعود معهود جلوه مي‌كند؛ گويا در عالم وعدي جز او و موعد و ميعادي جز روز ظهور او نيست كه راستي هم اگر موعودي است، اوست و اگر ميعادي است، روز ظهور اوست و اگر وعدي است استقرار حكومت حقّه‌الهيّه به كف با كفايت اوست.

قيدي كه در اين جمله سلام آمده است ‌الّذي ضمنه‌ است كه مطلب را محكمتر مي‌سازد؛ زيرا وقتي چيزي وعده خدا شد تخلف بردار نيست كه ‌انّ اللّه لا يخلف الميعاد.‌14

وعده خدا - آنگاه كه وعده دهد - تمام است تا چه رسد به اين كه وعده‌اش را ضمانت نمايد.

در ميان ما مرسوم است كه اشخاص معتبر وعده‌شان مورد قبول و پذيرش است. بدون چون و چرا مي‌گوييم: فلاني اگر وعده داده قبول است؛ چون او حرفش دو ندارد؛ سرش برود قولش نمي‌رود؛ نيازي به ضمانت ندارد؛ همين كه گفت: من وعده مي‌دهم، كار تمام است.

چه كسي خوش قولتر از خداست؟ كيست وعده‌اش از وعده خدا معتبرتر؟ امام زمان، عليه‌السلام، وعده خداست. ظهور و قيام او را خدا وعده داده است. نصرت و ياري او را خدا وعده داده است. صرف وعده و نفس قول او كافي و فوق كفايت است تا چه رسد به اين كه اين وعده‌اش را هم تضمين كرده است! وعده‌اي است حتمي؛ امري است كه تحققش قطعي است؛ بدا بر نمي‌دارد؛ تغيير و تبديل پيدا نمي‌كند.

بر اين اساس است كه فقط بايد به آن وعده دل خوش كرد. فقط بايد در انتظار رسيدن آن ميعاد بود و فقط در فكر آمدن آن موعود كه حقيقت وعد و موعود و ميعاد او و قيام اوست. باقي - هر چه هست - شبه الوعد است؛ بدل الوعد است؛ اسم الوعد است. بچه‌ها را چگونه گول مي‌زنند و چه وعده‌ها به آنها مي‌دهند؟ غير از آن وعد و موعود - هر چه هست - از اين قبيل است. بي جهت به اين طرف و آن طرف توجه نكنيم كه جز خستگي چيزي عائد نمي‌گردد. هر صبح و شام بر وعد حق سلام كنيم و تحقق و انجاز و تنجز عاجل آن را از حق متعال بخواهيم.

السّلام علي المهدي الّذي وعداللّه عزّ و جلّ به الأمم أن يجمع به الكلم و يَلّفم به الشّعث و يملأبه الأرض قسطاً و عدلاً و يمكّن له و ينجز به وعد المؤمنين.15

پي‌نوشتها: