مهدي موعود از ديدگاه ملاصدرا

عبدالرسول هاديان شيرازي

اشاره: بحث درباره موعود آخرالزمان مسأله‏اي است كه از دير باز مورد توجه انديشمندان و متفكران ديني بوده است. و هر كس بسته به ذوق و استعداد خود به گوشه يا گوشه‏هايي از زواياي مختلف آن توجه كرده است. در اين نوشتار به بررسي ديدگاه عالم رباني و حكيم الهي محمد بن ابراهيم، صدرالدين شيرازي (معروف به صدرالمتألهين و ملاصدرا) مي‏پردازيم.

1. زمين هيچ‏گاه از حجت الهي خالي نيست

ملاصدرا معتقد است، بر پيامبر واجب است كه براي بعد از خود جانشيناني قرار دهد، و بايد به گونه‏اي درباره آنها تصريح كند كه جايي براي شك و طعن باقي نماند، زيرا وجود مادي آنها براي هميشه باقي نيست، بناچار بايد آشكارا به وجود امامي تصريح كند كه امت بدان اقتدا نمايد1. همچنين بايد دانست كه زمين هيچ‏گاه از حجت الهي خالي نيست، و با رفتن هر كدام، نوبت ديگري مي‏رسد. ايشان براي اين مدعا به اين آيه استشهاد مي‏كنند:

و لقد أرسلنا نوحاً و إبراهيم و جعلنا في ذريتهما النبوة و الكتاب فمنهم مهتد و كثير منهم فاسقون ثمّ قفّينا علي آثارهم برسلنا، و قفّينا بعيسي بن مريم و آتيناه الإنجيل...2

ما نوح و ابراهيم را فرستاديم، و در فرزندان آنها نبوت و كتاب را قرار داديم، پس از آن بعضي از آنها هدايت يافتند و بسياي از آنها فاسق شدند. سپس به دنبال آنها رسولان ديگر خود را فرستاديم، پس از آن عيسي بن مريم را مبعوث كرديم و به او انجيل عطا كرديم.

بيان ملاصدرا در ذيل اين آيه چنين است:

اين آيه دليل بر اين است كه زمان از كسي كه قيام كند و حجت خدا بر خلقش باشد، خالي نيست، اين سنت الهي از زمان نوح و آدم و آل ابراهيم تا زمان پيامبر ما جاري بوده و سنت الهي تبديل نمي‏شود. با تمام شدن نبوت آن ولايتي كه باطن نبوت است، تا روز قيامت باقي است. پس بناچار بعد از سپري شدن زمان رسالت، لازم است ولي و سرپرستي باشد كه با كشف شهودي و بدون يادگيري از خلق، خدا را عبادت كند، و نزد او منبع تمام دانشهاي دانشمندان و مجتهدان موجود است، و در امر دين و دنياي مردم رياست دارد، و از جانب خدا، مردم را به فطرتشان دعوت مي‏كند، چه مردم اطاعت كنند چه نكنند، و يإ؛؛ لاپ‏پ دعوت او را اجابت كنند يا او را انكار نمايند، و فرقي نمي‏كند آن ولي ظاهر باشد و ديگران او را ببينند، ويا همچون بسياري از ائمه طاهرين از ديده‏ها پوشيده و پنهان باشد.3

شاهد اين مطلب فرمايش علي، عليه‏السلام، به كميل است كه پس از بيان فضيلت علم و ارزش علما مي‏فرمايد:

أللّهم بلي! لا تخلواالأرض من قائم للّه بحجّة، ظاهراً و مشهوراً، أو مستتراً مغموراً لئلّا تبطل حجج‏اللّه و بيناته، كم ذا و أين أولئك؟ أولئك واللّه‏الأقلون عدداً، الأعظمون خطراً، بهم يحفظاللّه حجته و بيناته حتي يودعوها نظرائهم، و يزرعوها في قلوب أشباههم. هجم بهم‏العلم علي حقيقةالبصيرة و باشروا روح‏اليقين، و استلانوا ما استوعره‏المترفون، و أنسوا بما استوحش منه‏الجاهلون، صحبواالدنيا بأبدانف أرواحها معلّقة بالمحل‏الأعلي؛ أولئك خلفاءاللّه في أرضه، والدعاة إلي دينه. آه! آه! شوقاً إلي رؤيتهم.

بار خدايا! آري، زمين از قيام كننده براي خدا به وسيله حجت و دليل، خالي نمي‏ماند، يا آشكار و مشهور است، يا پنهان

و مجهول، تا اينكه حجتها و دليلهاي خدا از بين نرود. اينها چند نفرند؟ و كجا هستند؟

سوگند به خدا كه اينها از نظر شمارش اندك هستند و از نظر منزلت و بزرگي، بسيار بزرگوار و بلند مرتبه‏اند. به وسيله اينها حجت و دليلهاي روشن خدا حفظ مي‏شود تا آن را به همانند آنها بسپارند، و آن را در قلبهاي همانند آنها كشت نمايند.

علم و دانش با بصيرت حقيقي به اينها روي آورده، و روح يقين را به كار بسته‏اند. آنچه را كه اشخاص خوش‏گذران سخت مي‏گيرند، اينها آسان مي‏گيرند. و به آنچه كه افراد نادان از آن وحشت دارند، انس گرفته‏اند به وسيله بدنهايي كه ارواح آن به جاي بسيار بلندي آويخته، در دنيا زندگي مي‏كنند. اينها جانشينان خدا در زمينش هستند كه به سوي دين او دعوت مي‏كنند. آه! آه! چه بسيار مشتاق ديدار آنها هستيم.4

صدرالمتألهين پس از بيان علي، عليه‏السلام، نتايجي به شرح زير مي‏گيرند:

اول: عالفم حقيقي ولايت و رياست در دين دارد.

دوم: سلسله عرفان به خدا و ولايت مطلقه هيچگاه قطع نمي‏شود.

سوم: آبادي جهان و انسانها و ساير حيوانات و همه موجودات به خاطر وجود آن عالم رباني است.

چهارم: آن حجت الهي واجب نيست ظاهر باشد و چه بسا پنهان باشد.

پنجم: اولياي خاص الهي، با الهام از خداوند، علوم و معارف را كسب مي‏كنند.

ششم: با اين اوصاف شرافت حكمت الهي و منزلت صاحبان روشن مي‏شود كه چگونه علي، عليه‏السلام، مشتاق لقاي آنهاست.5

2. شرايط امامت و تعيين مصداق

امامف منصوب از جانب خدا بايد از گناهان پاك باشد، و بايد داراي اوصاف كماليه‏اي همچون علم، قدرت، شجاعت، كرم، زهد، مروت، و فصاحت در حد اعجاز باشد كه اجتماع همه آنها در يك نفر كمياب باشد و با آن شايسته خلافت در زمين و سپس آسمان شود.

همچنين امام بايد از نقصها و عيبهاي نفساني كه با خلافت جمع نمي‏شود، همچون كفر، جهل، سفاهت، تندخويي، كبر و نفاق و از امراض بدني پاك باشد.

صدرالمتألهين پس از بيان اين اوصاف مي‏گويد:

پس از رسول خدا، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، هيچ كس جز علي بن أبي طالب - برادر و پسر عموي پيامبر - داراي چنين فضايل و كمالاتي نبود.

و براي اثبات اين مدعا، سه دليل ذكر مي‏كند:

دليل اول، كلام خدا كه مي‏فرمايد:

لا ينال عهدي‏الظالمين.6

عهد من به ظالمان نمي‏رسد.

دليل دوم، آيه شريفه:

إنّما وليكم‏اللّه و رسوله و الّذين يقيمون الصلاة و يؤتون الزكاة و هم راكعون.7

تنها ولي شما خدا و رسول او، و كساني هستند كه نماز را بر پا مي‏دارند و در حال ركوع زكات مي‏پردازند.

دليل سوم، تصريح به ولايت علي، عليه‏السلام، در حجةالوداع، و احاديث ديگري كه از پيامبر رسيده است.8

سپس مي‏گويد:

بعد از علي، عليه‏السلام، اولاد معصومش كه اين صفات در آنها جمع است، شايستگي ولايت دارند تا برسد به صاحب اين زمان، حضرت مهدي، عجّل‏اللّه‏تعالي‏فرجه، كه به قسط و عدل قيام مي‏كند، زيرا بوسيله او زمين از عدل و قسط پر مي‏شود، پس از آنكه از ظلم و جور پر شده است.

پس وجود آن حضرت ثمره عالم و كمال آن است و با از بين رفتن او همه چيز زايل مي‏شود. زيرا ثابت شده كه وجود انسان كامل علت غايي اين عالم است. و اين مباحث از راه تتبع در آثار و اخبار به دست مي‏آيد، نه از طريق

مباحث كلامي و استدلال.9

همچنين در شرح اصول كافي، پس از ذكر رواياتي كه دلالت دارد كه ائمه دوازده نفرند، در جمع‏بندي مي‏گويد:

تمام اين روايات سندشان از طريق اهل سنت ذكر شده و در كتب صحاح آنها، همه آنها ثابت است.

و در ذيل روايت ديگري درباره حضرت مهدي، از شارح ‌مشكوة‌ نقل مي‏كند كه:

اين احاديث و امثال آن، دليل روشني است بر اين كه خلافت مختص به قريش است و براي غير آنها جايز نيست، و پيامبر اكرم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، نيز فرموده اين حكم تا آخر روزگار است، و كسي كه در عقلش آفتي نباشد، و جلو چشمان بصيرتش حجابي نباشد، مي‏داند كه اين روايات متواتر و صحيح دلالت دارد كه جانشينان پيامبر دوازده نفرند كه همه از قريش هستند، و دين الهي و اسلام را تا قيامت بپا مي‏دارند، و جز ائمه شيعه اماميه كسي چنين صفاتي ندارد.10

3. فضيلت اهل‏بيت، عليهم‏السلام

اعتقاد ملاصدرا اين است كه انسانها از لحاظ درجه روحي و در شدت و ضعف با هم متفاوتند.11 بالاترين مرتبه كمال روحي روح انبياست، و در ميان پيامبران نيز شريف‏ترين روح، روح خاتم آنهاست، سپس روح اولياي الهي و اهل پيامبر كه سلسله آنها تا زمان حضرت مهدي ادامه دارد12.

اولياي الهي و علماي بعد از پيامبر تا قيام مهدي، و حتي كساني كه قبل از پيامبر بوده‏اند از راه باطني، از روح پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بهره مي‏جويند.13

همچنين در دست اين بزرگواران كتاب جفر و جامعه به وديعه گذاشته شده و تا ظهور حضرت مهدي، عجّل‏اللّه‏تعالي‏فرجه، از هر امامي به امام ديگر مي‏رسد، و هر چه حلال و حرام خداست و هر چه انسان بدان محتاج است، در آن وجود دارد.14

4. ايمان به حضرت مهدي، عليه‏السلام، ايمان به غيبت است

بر اساس بسياري از روايات آخرين سلسله امامت به حضرت مهدي، عجّل‏اللّه‏تعالي‏فرجه، مي‏رسد بر همين اساس ايشان تصريح مي‏كند كه علماي اماميه اتفاق نظر دارند كه امام زمان ما، همان مهدي است كه ظهورش در آخرالزمان وعده داده شده است. و بنا بر15 بعضي روايات كه از اصحاب ما رسيده است، مراد به ‌الذين يؤمنون بالغيب‌ زمان غيبت و زمان قيام16 آن حضرت است كه قرآن و روايات از آن خبر داده است.17

5. ويژگي‏هاي حضرت مهدي، عليه‏السلام، در هنگام ظهور

از مطالبي كه بيان شد، روشن مي‏شود كه كارهايي كه در زمان ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، تحقق مي‏يابد كاملاً با خواسته‏هاي پيامبر اسلام منطبق است، زيرا بين اين دو، به وسيله امري باطني ارتباط وجود دارد، و به همين جهت اهداف وحي و نبوت، در زمان ظهور آن حضرت تحقق مي‏يابد، و شعاع خورشيد حقيقت همه جا را فرا مي‏گيرد. در آن روز نور دين و توحيد الهي ظهور پيدا مي‏كند و ظلمتهاي شرك ابليسي غروب مي‏كند، باطل بكلي رخت بر مي‏بندد، زيرا بعد از آنكه زمين از ظلم و جور پر شده است، خداوند به وسيله او زمين را از قسط و عدل پر مي‏كند.18

از ويژگيهاي زمان ظهور اين است كه اختلاف بين اهل ظاهر برطرف مي‏شود، و اجتهاد و كلام از بين مي‏رود و احكام مختلف در يك مسأله تبديل به يك حكم مي‏شود، و آن هم همان حكمي است كه در علم خداي سبحان است، و همچون زمان رسول خدا مذهبها به يك مذهب تبديل مي‏شود، چون اين مطابق علم الهي است.

بنابراين، اگر اجماع فقها در يك

فتوا مخالف كشف صحيح باشد، حجّت نيست، هر چند كه مطابق صراحت روايات باشد. بر اساس اين مبنا، اگر كسي از راه كشف صحيح به حكمي از احكام الهي پي برد؛ و در انجام اعمال، با اجماع فتاوي اهل ظاهر مخالفت كند، در اين مخالفت ملامتي نيست و از شريعت خارج نشده است، چون از راه باطن كلام پيامبر و باطن كتاب و سنت را به دست آورده است.19

6. صدرالمتألهين و مسأله رجعت

در رواياتي از اهل‏بيت، عليهم‏السلام، آمده است كه خداوند گروهي از مردگان را به همان صورتي كه بوده‏اند، به اين دنيا برمي‏گرداند.اين واقعه نسبت به كساني است كه در مراتب بالايي از ايمان و يا در نهايت فساد باشند، و در زمان قيام حضرت مهدي، عجّل‏اللّه‏تعالي‏فرجه، اتفاق مي‏افتد. اين همان معناي ‌رجعت‌ است، و از دير باز مورد اختلاف علماي دين بوده است.

نظر صدرالمتأالهين اين است كه با توجه به روايات زياد و صحيحي كه از امامان و بزرگان از اهل‏بيت رسيده است، مذهب رجعت حق است و هنگام ظهور قائم آل محمد تحقق مي‏يابد. در اين باره مانع عقلي هم وجود ندارد، چون شبيه به آن در زنده شدن مردگان با اذن خداوند و به دست پيامبراني همچون حضرت عيسي و شمعون اتفاق افتاده است.20

7. اهل سنت و مسأله امامت و مهدويت

صدرالمتألهين با ذكر دو نظريه از اهل سنت درباره امامت و حضرت مهدي، هر دو را رد مي‏كند.

درباره امامت، با تعجب مي‏گويد:

اينها امام را به پادشاهان دنيوي و قدرتمندان حمل كرده‏اند، چه عالم باشند، چه جاهل، چه عادل باشند، چه فاسق.

سپس بر آنها خرده مي‏گيرد كه با توجه به‏اينكه‏در روايات آمده‏است:

من مات و لم يعرف إمام زمانه، مات ميتةالجاهلية

كسي كه بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلي مرده است.

حال براي شناخت اين امام جاهل و فاسق چه ثمره‏اي وجود دارد كه اگر كسي بميرد و آن را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است؟21

اما درباره حضرت مهدي، عجّل‏اللّه‏تعالي‏فرجه، نيز آنها وجود آن حضرت و بقايش را تا اين زمان بعيد مي‏شمارند.

ايشان در جواب مي‏گويد:

اين استبعاد در نهايت سقوط است، زيرا دلايل طبي و نجومي محال بودن بقاي انسان بعد از 120 سال را درست نمي‏داند، و همچنين ما مواردي از گذشتگان را سراغ داريم كه عمرهاي طولاني داشته‏اند؛ مثل آدم و نوح و امثال آن دو و همچنين دجّال لعين كه عمرش از زمان رسول خدا تا وقت خروج مهدي ادامه دارد.22

با توجه به مطالبي كه بيان شد، اعتقاد مرحوم صدرالمتألهين به مهدي موعود، عليه‏السلام، و ظهور آن حضرت و همچنين مسأله رجعت، بر پايه آيات الهي و روايات معصومين، بنا نهاده شده و با عقل سليم نيز هماهنگ است. همچنانكه در بعضي مباحث، براي اثبات مدعاي خود از برهان عقلي استفاده كرده است.

پي‏نوشتها: