حماسه ديني در ادب پارسي

سيد علي کاشفي خوانساري

اشاره: در گنجينه گهربار، اما ناشناخته ادب پارسي، حماسه‌هاي منظوم ديني كه به دلاوريهاي مولاي متقيان، علي، عليه‌السلام، پرداخته‌اند، فراوان‌اند كه بسياري از آنها با نام عام ‌حمله حيدري‌ سروده و تدوين شده‌اند و در مجالس مذهبي، نقالي‌ها و پرده‌خواني‌ها و در خانه‌ها و پاي كرسيها سالهاي سال خوانده و شنيده شده‌اند.

در قسمت اول اين مقاله به اجمال با برخي از كتابهايي كه در تاريخ ادبيات ما به نام ‌حمله حيدري‌ مشهور شده‌اند، آشنا شديم و اينك به بررسي زندگي و شرح حال يكي از معروفترين سرايندگان ‌حمله حيدري‌ مي‌پردازيم.

باذل

نخستين شاعري كه ‌حمله حيدري‌ سرود و اين نام را درباره منظومه‌هاي حماسي مربوط به حضرت علي، عليه‌السلام، به كار برد ‌باذل‌ بود.

نام اصلي ‌باذل‌ ميرزا محمد رفيع مشهدي شاهجهان‌آبادي است. نام او را رفيع، رفيع‌الدين و رفعت هم نوشته‌اند و در نسبش هروي و خراساني هم ذكر شده است. در تذكره‌ها آمده كه به ‌رفيع خان‌ و يا ‌خان‌ مشهور بوده و در شعر به ‌باذل‌ (به معناي بخشنده) تخلص مي‌كرده است. برخي گفته‌اند كه در خراسان به دنيا آمد و در روزگار شاهجهان (1037 تا 1067 ق) به هند آمد. اما مطابق آنچه بيشتر مورخان نوشته‌اند، باذل در شاهجهان‌آباد (دهلي كنوني) به دنيا آمد و مثل بقيه افراد خانواده در دربار پادشاهان گوركاني هند به خدمت مشغول شد. او مدتي در خدمت شاهزاده معزالدين (فرزند عالمگير) بود. باذل پس از فوت عالمگير (1118 ق.) از خدمت عزل شد (تنها يك نفر نوشته كه خودش از كار كناره‌گيري كرد و بقيه گفته‌اند كه عزل شد). او به دهلي بازگشت و عزلت اختيار كرد و به هيچ كار ديگري مشغول نشد. تا اينكه در سال 1123 ق. (و يا 1124 ق.) مصادف با 1711 م. در همان شهر درگذشت.

آن گونه كه در كتابها آمده باذل فردي اخلاق‌گرا، فاضل، مردم دوست و خير بوده و بر مردم آسان مي‌گرفته است.

معروفترين سروده باذل ‌حمله حيدري‌ است. گرچه آثار زيادي داشته كه برخي از آنها باقي مانده است. برخي غزلهاي او در تذكره‌هايي كه شرح حالش را نوشته‌اند آمده است. نمونه نثر او در يك نسخه خطي كه در موزه ملي پاكستان موجود است.

حمله حيدري

‌حمله حيدري‌ معروفترين سروده باذل است. چه بسا اگر اين كتاب نبود امروز نامي از باذل به

عنوان حكمران يا شاعر باقي نمانده بود. او نخستين كسي است كه به شيوه شاهنامه فردوسي به سرودن منظومه‌اي حماسي درباره جنگهاي تاريخ اسلام پرداخت و نام آن را ‌حمله حيدري‌ گذاشت. بعدها شاعران بسياري اين شيوه را با همين نام ادامه دادند.

البته قبل از باذل هم حماسه‌هاي ديني به زبان فارسي فراوان بودند. بيشترين آنها مربوط به دلاوريهاي حمزه سيدالشهدا، محمد بن حنفيه، مختار و ابومسلم خراساني بود كه شاعران پارسي‌گوي با حال و هوايي ايراني و گاهي عرب‌ستيزانه، تاريخ و افسانه با هم آميخته بودند و حمزه نامه‌ها، مختارنامه‌ها و ابومسلم نامه‌هاي فراواني پديد آورده بودند. اين قصه‌ها بعضاً با مخالفت علماي ديني رو به رو مي‌شد. پيش از باذل منظومه‌هايي درباره مولاي متقيان هم سروده شده بود، مثل ‌خاورنامه‌ يا ‌خاوران‌نامه‌ توسط محمدبن حسام خوسفي در سال 830ق. كه كتابي افسانه‌اي، خيالي و غير تاريخي است و يا ‌شاهنامه حيرتي‌ كه در سال 953 ق. سروده شده و يا ‌غزونامه اسيري‌ سروده شده به سال 967 ق. اما هيچكدام اقبال عمومي كتاب باذل را نيافتند. هنوز چند سالي از مرگ باذل نگذشته بود كه كتاب او شهرت فراواني يافت و چندين شاعر در صدد تكميل آن بر آمدند ؛ به زبانهاي مختلف ترجمه شد و در امام‌باره‌ها (حسينيه‌ها)ي هند و در تكيه‌ها، خانقاهها و پرده‌خواني‌هاي ايران خوانده مي‌شد.

باذل ‌حمله حيدري‌ را در قالب مثنوي و به تقليد از وزن شاهنامه در بحر متقارب سروده است. تعداد ابيات اين كتاب را 20000، 24000، 28000، 30000، 40000، 90000 نوشته‌اند. رقم درست بايد بين 20 تا 30 هزار بيت باشد؛ چرا كه در تذكره‌هايي كه در زمان باذل نوشته شده چنين آمده و تذكره‌هاي بعدي احتمالاً كتاب باذل را به اضافه تكمله‌ها و تتمه‌هاي آن مورد محاسبه قرار داده‌اند. نسخه‌اي كه در دست حقير است حدود 24000 بيت دارد و دائرةالمعارف تشيع نيز اين رقم را تأييد كرده است.

باذل منظومه خود را براساس ‌معارج النبوة في مدارج الفتوة‌ نوشته ملامعين‌الدين مسكين فراهي (تأليف 907 ق.) نوشته است كه كتاب مستندي براساس احاديث به شمار مي‌رود.

حمله حيدري از بعثت پيامبر آغاز مي‌شود و تا پايان خلافت عثمان را

در بر مي‌گيرد و پس از آن با مرگ باذل ناتمام مي‌ماند.

حمله حيدري باذل چنين شروع مي‌شود:

به نام خداوند بسياربخش

خردبخش و دين‌بخش و ديناربخش

همه كام دنيا و دين كردگار

از اين هر سه نعمت نمود آشكار

كه در قدرتش چشم و دل واكني

در اين آفرينش تماشا كني

ببيني ز روي زمين تا سپهر

زهر ذره‌اي تا درخشنده مهر

زهر نقش كايد تو را در نظر

فزايد يقينش به دل بيشتر

زهر كارگيري شماري جدا

ببيني چه‌ها كرده منع خدا

مطالب كتاب به طور خلاصه به اين شرح است: مقدمه، مدح پيامبر، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، مدح مولا، عليه‌السلام، مناجات و توبه، بعثت، ماجراهاي سالهاي اول اسلام، معراج، هجرت، عروسي حضرت زهرا، عليهاالسلام، مامور شدن حضرت به قتل عبدالرحمن، غزوه بدر، غزوه احد، نجات پيامبر در احد، غزوه حمدالاسد، غزوه احزاب، صلح حديبيه، نامه پيامبر به پنج پادشاه، جنگ خيبر، غزوه موته، فتح مكه، رفتن مولا به سوي بني خزيمه، غزوه حنين، فتح طائف، حركت به شام و جانشيني مولا در مدينه، فتح وادي رمل، خاتم بخشيدن به سائل، نزول سوره برائت، بيمار شدن حسنين، عليهماالسلام، آمدن سائل به در خانه اميرالمؤمنين، آمدن يتيم و اسير و سوره هل اتي، مباهله، آيه تطهير، رفتن مولا به يمن، آيه ولايت، آيه اول سوره عنكبوت، وصي نمودن مولا، ساقي‌نامه، خم غدير، خطبه غدير، بيماري پيامبر، فوت پيامبر، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، وداع با پيامبر، نصيحت نامه مؤلف، دفن پيامبر، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، سقيفه، خلافت ابوبكر، فدك، ماجراي مسجد و سقط جنين، قضيه اميرالمؤمنين با خالد، مرگ ابوبكر، خلافت عمر، چند ماجرا از مولا، قتل عمر، شورا، خلافت عثمان، ماجراي اباذر، شكايت از عمار، تظلم ستمديدگان نزد مولا، محاصره خانه عثمان و قتل عثمان.

بيت پاياني كه سروده باذل است چنين است:

بكن غور ز انصاف در اين سخن

وزان پس توداني بكن يا مكن

باذل در سبب نظم كتاب مي‌گويد شبي درباره كارهاي خود مي‌انديشيده كه دچار الهام غيبي مي‌شود:

به فكر غزل تا به كي خون خوري

چنين خون بيحاصلي چون خوري

چه حاصل تو را از غزل غير اين

كه بر او كند سامعت آفرين

زهاتف شنيدم چو اين گفت نغز

به سرآمد از ذوق در جوش مغز

دواندم به هر سوي پيك خيال

نديدم يكي قصد بي‌قيل و قال

كه بي آب روغن نيايد زماست

به غير دروغي نبد هيچ راست

زدم راي با دل در اين مدعا

به پاسخ دلم گفت ‌باذل‌ چرا

نبندي عروس سخن را حلي

ز نعت نبي و ز مدح علي

در آن داستان هيچ جز راست نيست

سرمويي آنجا كم و كاست نيست

باذل در مدح حيدر كرار چنين پرشور است:

پس از مصطفي مدح شير خدا

بود نزد ارباب عرفان روا

به مدح علي خامه سر مي‌كنم

زمين تا فلك پر گهر مي‌كنم

علي صورت قدرت كردگار

علي در جهان حجت كردگار...

او گاهي از شاعراني كه تملق‌گوي پادشاهان هستند انتقاد مي‌كند:

همين است اگر شيوه شاعري

پس از شاعري هست باذل بري

در كتاب او برخلاف همه شاعران هم عصرش و برخلاف ساير نسخه‌هاي بعدي ‌حمله حيدري‌ خبري از مدح پادشاهان نيست. او با وجودي كه خود به كار دولتي و ديواني مشغول بوده، مدح مولا را با ستايش غيرمعصومان نياميخته است. مناجات او براي ظهور هم جالب و خواندني است:

امام زمان حجت كردگار

فروزنده گوهر هشت و چار

شكفته گل گلشن سروري

برازنده مسند احمدي

فروغ دل شاه دلدل سوار

چو حيدر گزارنده ذوالفقار

طرازنده عصمت فاطمي

فرازنده رايت هاشمي

بجا از وجودش سپهر و زمين

جهان چون نگين دان و او چون نگين

قضا بنده حكم فرمان او

قدر شخصي از پيشكاران او

زر ازكان جودش بود باصره

ز ايوان او عرش يك كنگره...

مسيحا به كف شمع تابنده حور

همي جويد از دهر نور ظهور

فلك در رهش با دل پراميد

نمودست روي كواكب سفيد

... ندارم خيال دگر در نظر

مگر آنكه سازم فداي تو سر

دگر توبه‌اي نيست از من روا

مگر آب شمشير شويد مرا

از آن رو به درگاه حي قديم

به بخشايش جرمهاي عظيم

وسيله كنم ذات پاك تو را

كه بخشد خداوند بيشك مرا

نوشته‌اند كه باذل پنجاه سال را صرف سرودن اين منظومه كرده است. برخي گفته‌اند كه باذل كار خود را به سال 1119 به پايان برده و اين با خبري كه مي‌گويد منظومه با مرگ او در سال 1123 ناتمام مانده سازگاري ندارد. شايد باذل در سالهاي آخر عمر خود به دليل كهولت و بيماري و يا تنگدستي قادر به ادامه نبوده است. شخصي به نام مفتي مير محمد عباس در آخر نسخه چاپ سنگي اين كتاب به سال 1267 ق. چنين آورده است:

ز تاريخ آن روزگار شريف

به تخمين خبر داد ‌نظم شريف‌

كه ‌نظم شريف‌ به حساب ابجد مي‌شود سال 1119 ق. (1707 م). اته شرق شناس و اديب آلماني هم به استناد قول ‌ويلهلم پرچ‌ نويسنده فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي كتابخانه برلين مي‌گويد كه سرايش منظومه سال 1119 به پايان رسيده است.

پس از مرگ باذل چند نفر كار ناتمام او را ادامه دادند. از آن جمله ميرزا ارجمند آزاد كشميري بود كه به خواهش فخرالدين محمدخان پسرعموي باذل كار او را ادامه داده (حدود سال 1132 ق.) و يا ابوطالب فندرسكي اصفهاني كه خود تكمله باذل را سروده بود. در سال 1135 شخصي به نام نجف تصميم مي‌گيرد كه كار باذل را تمام كند و اين كار را هم شروع مي‌كند، اما چون فرصت كافي نداشته، تكلمه فندرسكي را پس از چند بيت از خود به كتاب باذل متصل مي‌كند.

تكمله فندرسكي معروف‌ترين تكمله ‌حمله حيدري‌ باذل است. شخصي به نام پسندعلي بلگرامي هم كار او تكميل كرده است (1183 ق.) و همين طور عبدالعلي خان ميان احسن بنگالي و شخص ناشناسي به نام

كرم، يا كريم كه كار باذل را در سال 1135 ق. تكميل كرده است. او درباره باذل گفته:

به يك مصرع باذل خوش كلام

سخن مختصر كرده‌ام والسلام

چندين نفر هم به تقليد باذل خود مستقيماً حمله حيدري سروده‌اند. مثل راجي كرماني، گل احمد، فقير قهدريجاني، مهدي علي خان عاشق هندي، محب علي‌خان حكمت، عياني، افتخار العلماي صهبا و...

در ميان اين افراد شاعراني از قرون 12 هجري تا كمتر از پنجاه سال قبل ديده مي‌شوند.

كتاب باذل بسرعت مورد استقبال قرار گرفت و حتي به زبانهاي ديگر ترجمه شد. برخي ترجمه‌هاي كتاب حمله حيدري عبارتند از: ‌حرب حيدري‌ از محمد نوروز حسن بلگرامي (پس از 1252 ق.)، از سيد ذوالفقار صفا (م. 1260 ق.)، ‌هيبت حيدري‌ از واجد علي اختر شاه اوده (م. 1265 ق.)، سيد ابرار حسين (م. 1300 ق.)، ‌حربه حيدري‌ از حيدر ميرزا (چاپ لكنهو)، ‌غلبه حيدري‌ از محمد ميرزا بن تجلي علي‌شاه (همگي به اردو)، ميرمحمد حسن علي خان حسن سندي (م. 1324 ق.) به سندي. همچنين ترجمه‌هايي از اين كتاب به پشتو، گجراتي، بنگالي و تركي گزارش شده است.

‌حمله حيدري‌ باذل معروفترين حمله حيدري در جهان (خصوصاً در خارج از ايران) است. كثرت اعجاب برانگيز نسخه‌هاي اين كتاب در كتابخانه‌ها نشان دهنده رواج و محبوبيت فراوان اين كتاب درگذشته است. معرفي نسخه‌هاي موجود از اين كتاب خود بحث بسيار مفصلي است اما در اينجا به اين مختصر بسنده مي‌كنيم كه دو نسخه از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوي موجود است كه يك نسخه از آن به شماره 9416 (كه البته ناقص است) از قديمي‌ترين نسخه‌هاي اين كتاب به شمار مي‌رود. احمد منزوي در فهرست مشترك نسخه‌هاي خطي جلد پنجم، 27 نسخه مختلف از اين كتاب را نام برده است.

كتابخانه مركزي دانشگاه تهران سه نسخه از اين كتاب دارد. در كتابخانه مجلس سه نسخه، كتابخانه ملك دو نسخه، كتابخانه ملي تبريز چهار نسخه، كتابخانه يزد دو نسخه، كتابخانه مهدوي تهران دو نسخه، كتابخانه مدرسه سپهسالار (شهيد مطهري) دو نسخه، كتابخانه آيت‌اله مرعشي يك نسخه، كتابخانه آيت‌اله گلپايگاني چهار نسخه، كتابخانه آيت‌اله خوانساري (خوانسار) يك نسخه و.... از اين كتاب موجود است. (همراه با تكمله يا بدون آن).

در كتابخانه ملي پاريس چهار نسخه، در كتابخانه عليگره هند دو نسخه، در ديوان هند يك نسخه، در كتابخانه برلين دو نسخه، در بودليان دو نسخه، در موزه بريتانيا شش نسخه، در بانكيپور هند چهار نسخه، در تاشكند دو نسخه، در باكو شش نسخه، و در لكنهو، آصفيه، بوهار، داكا، بهاراتپور، دوشنبه، اتراپرادش، هر كدام يك نسخه، گنج بخش پاكستان دو نسخه، محمودآباد هند هشت نسخه، موزه سالار پاكستان نه نسخه از اين كتاب را مي‌توان يافت.

كتابشناسان مشهور اروپايي همچون ريو، اته، بلوشه، استوري، براون و ديگران همگي درباره اين كتاب مطالبي نوشته‌اند. در تذكره‌هاي قديمي و جديد مثل تاريخ ادبيات ايران، حماسه سرايي در ايران، الذريعه، كلمات‌الشعرا، نتايج‌الانكار، مجمع‌النفائس، منتخب‌اللطايف، مرآةالعالم، تاريخ محمدي، مرآةالصفا، مرآة جهان‌نما، خلاصةالكلام، صحف ابراهيم، بهارستان سخن، تذكره حسيني، تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، مآثرالامرا، سفينه خوشگو، نشتر عشق، تذكره پيمانه، رياض‌الشعرا و.... اشاراتي كوتاه يا مفصل به باذل و كتابش رفته است.

اين كتاب در آگره مرادآباد، لكنهو، متهرا، لاهور، بمبئي، تهران، تبريز، اصفهان چاپ سنگي شده است. از آخرين چاپ اين كتاب در ايران (با حروفچيني نامناسب و اغلاط فراوان) چند دهه مي‌گذرد.

منابع: