مهدويت آرماني فراگير
اسماعيل شفيعي سروستاني
مهدويت ذيل نام مقدس حضرت صاحب‌الزمان، عليه‌السلام، همه ويژگيهاي آرماني فراگير و طرحي نو براي خروج از ايستايي و حركت در دوران اخير را داشت. اما، از آنجا كه، گرفتار در خود هستيم و دانسته و نادانسته شيفته و شيداي تمدني كه آن را تنها راه خلاصي مي‌پنداريم از ياد برده‌ايم.
سالها دل طلب جام جم از ما مي‌كرد
وانچه خودداشت زبيگانه تمنا مي‌كرد
رهروي در همه احوال خدا با او بود
او نمي‌ديدش و از دور خدايا مي‌كرد
غفلت و خودخواهي موجب بوده تا او (آنچنان كه بايد باشد) فراموشمان شود و تاوان اين غفلت را با كوبيده شدن به در و ديوار صخره‌هاي پريشاني و يأس پس بدهيم.
امان از اين عقل بوالفضول كه همواره آدمي را در گرداب پريشاني گرفتار مي‌آورد. از آن زمان كه گمان كرديم با سرپنجه عقل و خرد بريده از آسمان و به مدد مدرسه رفته‌ها و درس خوانده‌هاي دوران جديد مراتب كمال را در زمين و آسمان طي خواهيم كرد؛ نه دنيا را حاصل كرديم و نه آخرت را. دنيايمان در اضطراب و قلق گذشت و آخرتمان در گرو امروز و فردا از دست رفت.
حال بايد ديد كدام آرمان، كدام اعتقاد و بالاخره كدام استراتژي از همه مشخصات هشتگانه‌اي كه ذكر آن رفت برخوردار است؟
تا آنجا كه به خاطر دارم در طول سالهاي 68 تا 79 هيچ استراتژي روشن، مدون، مستقل و فراگيري كه ريشه در اين سرزمين اسلامي و فرهنگ ويژه آن داشته باشد پيشنهاد نشده و عموم دولتمردان سعي در تلفيق استراتژيهاي مختلف داشته‌اند. بي‌آنكه عناصر آن در بافتي يكدست و در هم تنيده جلوه كند. از همين رو هر يك از مناسبات ره به سويي داشته‌اند و اين يكي از عوامل آشفتگي فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي است.
شايد پرسيده شود چرا مقطع تاريخ 68 تا 79 را ملاحظه كرده‌ام. به اعتراف بسياري از مديران تا سال 1368 برنامه ريزي كلان و مدون (به عنوان استراتژي تدوين شده) در دستگاه اجتماعي، سياسي و اقتصادي ملاحظه نمي‌شود و تنها از اين سال است كه پس از فراغت از جنگ موضوع برنامه‌ريزي دراز مدت مطرح مي‌شود.
در آراء، اقوال، تصميمات و احكام امام خميني، قدّس‌سرّه، اصول كلي استراتژي برخاسته از تفكر ديني و فقه حكومتي كاملاً آشكار است و البته استخراج و دسته‌بندي همين امر هم موجب بود تا هيچگاه امام خارج از نظام نظري و ذهني ويژه‌اي كه داشتند سخني ابراز ندارند. و باز همين امر باعث بود تا طي همه سالهاي 57 تا 68 هيچ تعارضي در نقطه نظرهاي كلي و كلان و جزيي ايشان ملاحظه نشود.
آنچه كه به عنوان استراتژي توسعه بصورت ناقص و تنها در شكل آشفته و بي‌بنياد (توسعه اقتصادي) در كشور مطرح شد ناظر بر عدم شناخت موقعيت كشور، ماهيت انقلاب اسلامي و مردم ايران بود. (هفت غفلت گذشته را نبايد از
خاطر برد) از همين رو اين استراتژي ره به جايي نبرد و پس از آن استراتژي توسعه سياسي و فرهنگي نيز به همان دليل و از جمله عدم جامعيت (غفلت از مناسبات سياسي، اقتصادي، اجتماعي، تعليم و تربيت و... جاري در كشور) سرانجامي جز از آنچه كه توسعه اقتصادي حاصل كرد نخواهد داشت.
اصلاحات را هم بايد در ميانه همين بحث ديد و جايگاه آن را معلوم ساخت. بي شك طرح اصلاحات ناظر بر يكي از سه موضوع زير است:
1. اصلاحات به عنوان مقدمه‌اي و پيش درآمدي كه بستر طرح و اجراي يك استراتژي را مهيا مي‌سازد كه در اين صورت بايد پرسيد آن استراتژي اصلي چيست و از كجاست؟
2. اصلاحات به عنوان يك استراتژي فرعي و كوچك كه امكان اصلاح انحرافهاي عارض شده بر استراتژي اصلي را فراهم سازد تا ديگر بار امكان حركت در راستاي آن استراتژي فراهم آيد. در اين صورت بايد پرسيد ما در ميانه كدام استراتژي سير مي‌كرديم كه با پروژه اصلاحات قصد اصلاح كژيها را داريم؟ استراتژي توسعه اقتصادي؟ و يا...
3. اصلاحات به عنوان حركتي ساده و سياستي كه بغلط جانشين استراتژي مورد نياز شده. آنچه كه باعث مي‌شود تا همه فرصتها از دست برود.
از همين روست كه ضمن اقرار و اذعان به ضرورت اصلاحات بغلط، ضرورت ترسيم جايگاه و نقش آن مهم به نظر مي‌رسد.
باور مهدوي به دليل پتانسيل قوي خود امكان ترسيم و طراحي يك استراتژي را فراهم مي‌سازد؛ زيرا اين باور بيش از آنكه رويكرد به عقب داشته باشد، متوجه جهان آينده و آينده جهان است. موضوع مهمي كه همه فلاسفه تاريخ و نظريه‌پردازان غربي بدان توجه ويژه دارند و همه همّ خود را مصروف طراحي برنامه‌ها و سازماندهي قوا براي اين موضوع اساسي كرده‌اند.
برنامه‌هاي كميسيون سه جانبه مركب از سران كشورهاي (آمريكايي، اروپايي و ژاپن) كه تحت حمايت بنيادهاي كلان اقتصادي راكفلر و ديگران ايجاد و سازماندهي شد حول گفتگو و تصميم درباره آينده جهان و هدايت و رهبري جهان آينده مي‌چرخد.
شايان ذكر است كه مهمترين اعضاء شوراي روابط خارجي آمريكا از جمله كيسينجر و نيكسون عضو اين كميسيون بودند.
بزرگترين نظريه‌پردازان جهان غرب (امثال هانتينگتون، فوكوياما، پوپر و ديگران) طي دو سه دهه اخير وجهه نظر خود را جهان آينده و آينده جهان ساخته و سعي در نظريه‌پردازي در اين باره داشته‌اند. و اين نظريه‌ها را در قالب يك فلسفه ويژه تاريخي بيان و تشريح نموده‌اند و متاسفانه! مسلمين در هيچيك از محافل علمي و فرهنگي خود باب گفتگو در اين باره را نگشوده‌اند.
باور مهدوي از جهان آينده و آينده جهان سخن مي‌گويد. آن هم مبتني بر فلسفه تاريخ ويژه تفكر ديني. همان كه متكي به سنتهاي لايتغير است. با پشتوانه‌اي وحياني و كلام ائمه معصومين، عليهم‌السلام، و نه ظن و گمان و البته اين گفتگو تنها در ساحتي كلان نمي‌ماند، در ساحت پاييني از همه آنچه كه مردم مي‌بايست بدان دست يا زند و امور خود را سامان دهند نيز سخن مي‌گويد و در خود طرحهاي اجرايي و عملي دارد. اگر بدان متذكر شويم. نگاه به جلو خود امكان هدايت عمومي جوانان را فراهم مي‌آورد؛ زيرا به آنها آرماني را پيشنهاد مي‌دهد كه از هر حيث در مافي‌الضمير آنها ريشه دارد.
هيچيك از اصول و فروع باور ديني مسلمين و از جمله شيعيان تا اين حد ناظر به حركت در آينده نيست. به همان نسبت كه هيچيك از مناسك و مراسم ويژه آنان خالي از ذكر اين امر مهم نيست.
حج، خمس، روزه، ولايت و امامت، جملگي اين باور را در خود جاي داده‌اند. تجديد عهد با انسان كامل، تلاش براي ورود به حرم و خيل محرمان، عرفات، برائت و همه آنچه كه جزئي از مراسم بزرگ حج به حساب مي‌آيد آينه‌اي است كه در همه جاي آن امام عصر، عليه‌السلام، خود را مي‌نماياند. مگر جز اين است كه همه رمضان به شبهاي قدر مي‌انجامد و شبهاي قدر به عرض احوال در حضور امام عصر
عليه‌السلام؟ ترسيم مقدرات، تصويب اعمال، تأييد كنشها و...
صدر تا ذيل اصل مهم ولايت و امامت ناظر بر همين موضوع است؛ حجت حيّ و حاضر و وجوب شناسايي ايشان كه اگر نشناسيمش مرگ در جاهليت را نصيب خويش ساخته‌ايم.
شناخت امام زمان، شناخت حق زمان خود است، شناخت نسبتي كه بايد در زمان حيات با واسطه فيض حضرت خداوندي داشت. نظامنامه‌اي براي بودن در زمان حال، استراتژي زيستي در عصر حضور و غيبت حجت خداوند.
شناخت امام زمان، شناخت معياري است كه به واسطه آن مي‌توان فهميد كه در سه ساحت مهم اعتقادي، اخلاقي و عملي چگونه بايد بود. مگر جز اين است كه هر عمل جزيي و كلي، هر اخلاق و فرهنگ كلي و جزئي و هر باور و اعتقاد كلي و جزئي كه مورد تأئيد ايشان قرار نگيرد باطل است؟ مگر نخوانده‌ايم كه:
طلب‌المعارف من غير طريقتنا اهل‌البيت مساوق لانكارنا؟
غدير تجديد عهد با ولايت است و خطبه بلند غدير ناظر بر آينده و همه آنچه كه شيعيان براي نگاه در آينده و بودن در آينده بدان نيازمندند.
محرم، ذكر داستان بلند بودن در كنار ولي و حجت زمان است و تذكاري براي بودن در آينده، بودن در كنار مردي كه خونخواه كشته كربلاست.
مگر مي‌توان در كسوت مسلماني ماند و رد و نشان او را نديد؟
دومين مشخصه ويژه اين باور ريشه داشتن در مافي‌الضمير آدمي است.
اين رساله مجال شرح مبسوط موضوعات فرعي را نمي‌دهد. از طرق مختلف و حتي تأويلهاي صوفيانه نيز مي‌توان بدان رسيد تا چه رسد به هزاران روايت و حديث متواتركه ميراث‌دار آنيم.
انتظار ريشه در مافي‌الضمير ما دارد، ذاتي وجود آدمي است، كمال‌طلبي ذاتي وجود آدمي است، تمناي كمال و ميل ديدار انسان كامل گمشده آدمي است از بدو خلقت تا ابدالاباد.
در داستان آفرينش انسان، آدم ابوالبشر همه اسماء را آموخت، اسماء حسني را ديد و دريافت كه بر آستان عرش نام محمد، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، و ائمه معصومين، عليهم‌السلام، حك شده است:
نام محمد چو زد بر سر ايوان عرش
كرد ملك سجده بر آدم خاكي تبار
مگر نشنيده‌ايم كه ائمه هدي، عليهم‌السلام، فرمودند: نحن أسماء الحسني؟
غفلت از كدامين عهد آدم، عليه‌السلام، را مستحق دوري و هجران و هبوط ساخت؟
از هر سوي كه موضوع مورد بررسي قرار گيرد در مي‌يابيم كه اين باور و اعتقاد، ريشه در مافي‌الضمير آدمي دارد و تنها ذكر آن نام بلند است كه مي‌تواند گردهاي غفلت را به كنار زده و عموم جوانان را متوجه خود سازد. شايد همين تاريخ بلند حضور است كه موجب گشته تا از هر منظر كه به گذشته بنگريم رد آن را بيابيم. تنها كافي است تا يك جوان ايراني فرصت نگاه به پشت سر خود بيابد، درون خود را بكاود و يا به متون تاريخي نياكان خود نظر بيفكند. قطعاً سوشيانت را و مهدي را، در لابلاي شاهنامه، مثنوي، غزلهاي حافظ و آثار مانده از همه سخنوران نامي خواهد ديد و قصه‌ها و ماجراهاي ملاقاتش را در ميان همه كتب مانده پس از 255 ق. خواهد يافت. اصلاً با او زندگي مي‌كند و نفس مي‌كشد. از همين روست كه عرض كردم اين باور به دليل داشتن ريشه در دل تاريخ و مافي‌الضمير مردم اين سرزمين چون جان شيرين آشنا است و سخت برانگيزاننده.
انسان كمال طلب است و هرگز ترقي صرفاً مادي او را ارضاء نمي‌كند و باور مهدوي همه آمادگي (جسماني و نفساني) و همه كمال زميني و آسماني را در خود دارد.
كداميك از اسطوره‌ها و قهرمانان از اين ظرفيت بزرگ برخوردارند كه شهري و روستايي، عامي و عالم، ترك و فارس و بلوچ در هوايش نغمه سر دهند و به نام بخوانندش و التيام همه دردها و مرهم همه زخمها را از او طلب كنند؟ كسي كه واژه مرگ و نيستي درباره‌اش در زمره مضحكترين واژه‌ها و ناكارآمدترين آنهاست.
بندرت مي‌توان در ميان اسطوره‌ها و قهرمانان همه اقوام نام مردي را ديد كه با خود تمثال و تصويري از ادبف بودن، اخلاقف زيستن، سنتف پيروي، فرهنگ زندگي بي او و ادامه حيات با او را داشته باشد. عموم اسطوره‌ها تنها ياد آور يك حادثه‌اند، ياد آور يك تعهد و پايمردي، بي‌آنكه كاري به كار مردم و يا سخني درباره زيستن داشته باشند.
اما موعود، عليه‌السلام، با همه چيز و همه كس كار دارد. با همه كس حرف دارد و هر كس را به زباني مي‌خواند. موعود، عليه‌السلام، براي هر كس تكليفي دارد، چنانكه همه بودن و همه زيستن را نظاره‌گر است. تضميني شايسته امّا غير قابل گسست با خود دارد چنانكه در اشكار و نهان با دوستان مي‌ماند، ره مي‌نمايد پاسخ مي‌گويد، مي‌پرسد و ادبي در خور را طلب مي‌كند. اين ويژگي منتظران و پيروان مشتاق را وا مي‌دارد تا به صورت طبيعي مؤسس فرهنگي باشند كه او مي‌خواهد.
موعود مقدس فرهنگ‌ساز است. چرا كه همه فضايل عالي انساني را در خود متجمع ساخته است؛ فضايلي كه در همه ادوار مورد تقديس مردان و زنان ايراني بوده و هست. فضايلي چون شجاعت، سخاوت، جوانمردي، عدالت، صفا، رحمت، شفقت و ماندن بر سر عهد و پيمان.
بي‌گمان رمز ماندگاري آثاري چون شاهنامه، خمسه نظامي، الهي‌نامه عطار، فتوت‌نامه‌ها، داستانهاي عاميانه (سمك عيار)، گلستان و بوستان، مثنوي، بهارستان جامي و حتي آثار عبيد زاكاني در اين است كه اين آثار جملگي آينه مرام و سنتي هستند كه مردم اين سرزمين در طول تاريخ حافظ آن بوده‌اند. جوانمردي، مذهب رندي، صفا و شجاعت، به همان سان كه همه اين آثار ناجوانمردي، جبن، ريا، زهد فروشي، و دروغ را در زمره لشكريان اهريمن معرفي مي‌كنند و با همه توان و با زبان و عمل قهرمانان با آن مي‌ستيزند.
اين مردم رسم فتوت را در سينه
داشتند و خاطره‌اش را در ضمير ناخودآگاه و يادش را در حضور پهلوانان تا آنكه جملگي را در سنت و سيره علي، عليه‌السلام، و فرزندان او يافتند. اهل بيت را از خود دانستند و با جان در خدمتشان آمدند. در سوگشان به سوگ نشستند و با سورشان به شادي برخاستند تا شيعه باشند و پيرو.
شيعه مترادف با جوانمردي شد و از شيعه بودن علي‌وار زيستن و حسين‌وار بودن و زينب‌وار پاي در ركاب مردي گذاردن را فهميدند تا به امروز. از همين روست كه عرض مي‌كنم آرمان جايگزين لاجرم بايد ريشه در شيعه داشته باشد. مايه از اخلاق پهلوانان بگيرد و رسم جوانمردان را سرلوحه خود سازد.
مهدي، عليه‌السلام، موعود اديان، فرزند علي، تمثال سوشيانت، نماد اسم رحمت، فتي و جوانمرد اهل بيت، با شمشير آخته علي، عليه‌السلام، اسب محمد، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، منتقم خون حسين، عليه‌السلام، هادم ابنيه شرك و نفاق، گريزان از دروغ و نيرنگ و ريا، چونان شهاب ثاقب مي‌آيد تا آرزوي مانده در سينه‌ها را مبدل به واقعيتي انكارناپذير كند. او كه عموم يارانش جوانند، مشاورانش از ايرانيانند، حافظ سرزمين دل و جانست.
پيش از ورود به ساير مباحث مربوط به استراتژي انتظار متذكر اين نكته مي‌شوم كه، تكيه بر باور مهدوي براي خروج از شرايط حاضر آخرين تير تركش ماست.حال چنانكه با اتكا به اين امر نتوانيم حركت كنيم و يا با مسامحه و سهل‌انگاري و غفلت آن را از كاركرد اصلي‌اش خارج سازيم، اين تير هم ره به جايي نخواهد برد.
در ايران شلوغ كردن، با سر و صدا و تبليغ خود را مطرح كردن، همه چيز را وسيله حفظ صندلي و وجه المصالحه قراردادن شديداً رايج است. تقريباً اين موضوع استراتژي ثابت بسياري از مديران دستگاه‌هاي اجرايي است. بايد درباره طريقي كه پيش گرفته‌ايم تأمل و در صورت لزوم جداً تجديدنظر كنيم. نه آنكه با استفاده از سال امام خميني، قدّس‌سرّه، يا سال امام علي، عليه‌السلام، و يا موضوع مهدويت وسيله‌اي براي تبليغ خود، تثبيت عناصر فرهنگ و تمدن غربي و گاه مشروعيت بخشيدن به اعمال و كردار خود دست و پا كنيم. برگزاري چند مسابقه، چند سمينار، چند مصاحبه و چاپ چند جزوه و ديگر هيچ. در اين ميان مديران نهادها و سازمانهاي رسمي يد طولايي دارند. آنها با صرف بودجه‌هاي بادآورده و دولتي كردن همه چيز بخوبي آشنايند.
شايد اگر مي‌توانستيم خارج از مناسبات سياسي و اجتماعي و به دور از غوغا در خلوتي همه آنچه را كه در جهان مي‌گذرد از سر تأمل و تفكر بنگريم در مي‌يافتيم كه در بحراني‌ترين عصري كه تاكنون بشر سراغ داشته به سر مي‌بريم. اين بحران به گردابي بزرگ مي‌ماند كه در
آن همه چيز بي‌قرار در حال چرخيدن است و هر لحظه به نقطه مركزي نزديك و نزديكتر مي‌شود. اين گرداب جديد نيست، اما احساس و لمس جدي آن در عصر حاضر به خاطر آن است كه به نقطه مركزيش نزديك شده‌ايم. آنان كه پيش از ما در قرون ماضي به سر مي‌بردند در مدارهاي دورتري از اين گرداب بودند از همين رو شتاب كمتري را احساس مي‌كردند.
شتاب و عجله ذاتي عصري است كه در آن به سر مي‌بريم. همه چيز و از جمله زمان سرعت گرفته است. مردان نام‌آور بسياري را طي بيست سال اخير شاهد بوده‌ايم كه خورشيد حضورشان زود غروب كرد. هم اينان اگر سيصد يا چهارصد سال پيش مي‌زيستند براي 50 تا 70 سال در صحنه مي‌ماندند. در اين دوران عمر آمدنها و رفتنها بسيار كوتاه است. هيچ چيز دوام نمي‌آورد. چنانچه پليديها زود اشكار مي‌شود. عمر دولتها و خورشيد بحت و اقبالها هم بسيار كوتاه است. چگونه مي‌توان به ديواره كشتي‌اي پناه برد كه خود در گرداب گرفتار آمده است؟
تمدن غرب با همه سر و صدايش در طرفةالعيني ساقط خواهد شد چنانكه شوروي در زماني كمتر از 4 ماه ساقط شد و اين را هيچكس تصور نمي‌كرد.
تنها يك نقطه در عالم است كه به مدد بخت آسماني مي‌توان با چنگ انداختن در دامانش از اين گرداب جان سالم بدر برد، آن هم اگر عقل بوالفضول ما بگذارد. و او مردي است كه سكاندار عالم است، خارج از گرداب و نظاره‌گر آن است اما، چگونه نگريستن بدو خود سخني ديگر است.
مي‌توان هر نيمه شعبان براي ميلادش همه شهر را چراغاني كرد و از غيبت صغري و كبراي ايشان گفت. مي‌توان يك هفته مثل روزهاي عيد و ميلاد ائمه معصومين، عليهم‌السلام، فيلم كمدي و شوتلويزيوني ديد. و يا دو وعده بيشتر فيلم سينمايي را با مجريان كوتاه و بلندي كه قطعه شعري را دست و پا شكسته مي‌خوانند تاب آورد.
مي‌توان به نام مبارك 313 نفر از ياران خاص ايشان، سيصد و سيزده مدرسه ساخت، سيصد و سيزده زوج را به خانه بخت فرستاد، به سيصد و سيزده نفر جايزه داد، سيصد و سيزده معلم و كارگر و پرستار موفق را برگزيد و براي زيارت به مشهد فرستاد. حتي مي‌توان بخشنامه كرد تا همه ادارات دولتي دو برابر بيشتر از سال قبل سر در ادارات را مزين كنند و شهرداريها در ميدانهاي شهر نقل و نبات پخش كنند و براي همه شهروندان كارت تبريك بفرستند. مي‌توان سيصد و سيزده جلسه سخنراني براي مردان سياست گذاشت اما نمي‌توان با اين همه گمان برد كه تكليف خود را ادا كرده‌ايم.
تنها راه ما مبدل كردن اين باور به يك استراتژي كلانف سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، تعليم و تربيتي، شهرسازي، نظامي و... است. در غير اين صورت با همه چيز شوخي كرده‌ايم. و به دلخواه خود رفته‌ايم.
اين كار ساده نيست، اما تكليف عصر غيبت است. اگر قدرت و صندلي و امكان نيافته بوديم تكليف نبود اما امروز هست. اگر انقلاب اسلامي نبود، اگر نظام جمهوري اسلامي نبود، تكليف نبود. اما امروز تكليف است. در غير اين صورت دانسته و يا ندانسته با اصحاب انجمني كه بدانها انتقاد مي‌كنيم سوار بر يك كشتي شده‌ايم.
تكليف ما اين است كه به عهدي كه با انسان كامل، حجت حي خداوند، داريم وفا كنيم ورنه، چنانكه خود فرموده‌اند: فيض ديدارشان همچنان از ما سلب خواهد شد. تكليف ما اين است كه از هفت غفلت اساسي، هفت موضوع مهم كه بر زمين مانده بگذريم و همه هم خود را در اولين گام مصروف جبران آن سازيم.