عثمان بن سعید،نمایندة خاصّ سه امام

واحد پژوهش موعود

یازده ساله بود که به خدمت برترین خاندان بنی‌هاشم درآمد؛1 نوجوانی‌اش را در خانة امام هادی(ع) گذرانید و به نحوی «خانه‌زاده» شد. با این حال، آن‌قدر با تواضع و فروتنی آمیخته شده بود که وقتی تعریف دو امام را از زبان دیگران دربارة خودش شنید، سخت گریست. پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، شیعیانِ بی‌پناه گرد او جمع شدند؛ چرا که از امام هادی(ع) شنیده بودند:

«عثمان بن سعید مورد وثوق است. هر پیغامی كه از من برساند، از من رسانده است و هر سخنی كه از من نقل كند، از من نقل كرده است. سخن او را بشنو و دستور او را اطاعت كن كه او كاملاً امین و مورد اطمینان است.»2

امام حسن عسکری(ع) نیز چنین سخنی دربارة او فرموده بودند.3 حمیری و احمد بن اسحاق، بزرگان شناخته شده و دانشمندان شیعه، به نمایندگی از مؤمنان به سراغ ابوعمرو، عثمان بن سعید آمدند. حمیری رشتة سخن را به دست گرفت و گفت:

ای ابا عمرو! من مي‌خواهم از شما چيزی بپرسم كه نسبت به آن شك ندارم؛ زيرا اعتقاد و دين من اين است كه زمين هيچگاه از حجّت خالی نمي‌ماند؛ مگر چهل روز پيش از قيامت و هنگامی که آن روز برسد، حجّت برداشته و راه توبه بسته می‌شود؛ آنگاه كسی كه از پيش ايمان نياورده يا در دوران ايمانش كار خيری نكرده، ايمان آوردنش سودش ندهد4 و ايشان بدترين مخلوق خدای عزّوجلّ هستند و قيامت عليه ايشان برپا می‏شود؛ ولی من دوست دارم كه يقينم افزوده گردد. همانا حضرت ابراهيم(ع) از پروردگار عزّ و جلّ درخواست كرد كه به او نشان دهد چگونه مردگان را زنده مي‌كند «فرمود: مگر ايمان نداری؟ عرض کرد: چرا؛ ولی برای اينكه دلم مطمئن شود.»5 و ابوعلی، احمد بن اسحاق به من خبر داد كه از حضرت هادی(ع) سؤال كردم: با كه معامله كنم؟ يا [احكام دينم را] از كه به دست آورم؟ و سخن كه را بپذيرم؟ به او فرمودند: «عمری مورد اعتماد من است. آنچه از جانب من به تو رساند، از من است و هرچه از جانب من به تو گويد، قول من است. از او بشنو و اطاعت كن كه او مورد اعتماد و امين است.» همچنین ابوعلی به من خبر داد كه او از حضرت امام حسن عسکری(ع) همين سؤال را كرده و ایشان فرموده‌اند: «عمری و پسرش (محمّد بن عثمان، نايب دوم) مورد اعتماد هستند؛ هرچه از جانب من به تو برسانند، حقيقتاً از جانب من رسانيده‏اند و هرچه به تو بگويند، از من گفته‏اند. از آنها بشنو و اطاعت كن كه هر دو

مورد اعتماد و امينند. اين سخن دو امام است كه دربارة شما صادر شده است.

ابوعمرو به سجده افتاد و گريه كرد. آنگاه گفت: حاجتت را بپرس.

حمیری عرضه داشت: شما جانشين بعد از امام حسن عسکری(ع) را ديده‌ای؟

گفت: آری، به خدا!6

آنگاه، عثمان بن سعید عمروی از آخرین امام برایشان گفت. گفت که چقدر برازندة مقام امامت است و از چهره و خوش‌خلقی‌اش تعریف کرد. شیعیان شنیدند و فرمان‌های او را که از طرف امام بود، بر چشم گذاشتند.

بعد از آن، هروقت شیعیان دور هم جمع می‌شدند، از او تعریف می‌کردند؛ از زیرکی و امانت‌داری‌اش، از ایمان مثال زدنی‌اش، از مقام و جایگاهش نزد سه امام(ع) و از اینکه چقدر شایسته بوده که مدال «نخستین نایب خاصّ» را به سینه چسبانده است.7

امانت‌دار و سرّدار خداوند متعال

عثمان بن سعید، ملقّب به عمروی (تلفّظ: عَمری) نه تنها وکیل امام زمان(عج)، نمایندة خاصّ امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) نیز بود. او کسی بود که در هنگام ولادت امام عصر(عج)، از طرف امام حسن عسکری(ع) مأمور شد که برای آن حضرت، گوسفند عقیقه کند؛ آن هم در زمانه‌ای که ولادت امام آخر(عج)، به خاطر شرایط سخت امنیتی، از همه، جز شیعیان خاصّ، پنهان شده بود.8

ابوجعفر عمری نقل می‌کند: هنگامی که سيّد(عج) متولّد شد، امام حسن عسكری(ع) فرمودند: «به دنبال ابو عمرو بفرستيد.» و چون به دنبال او فرستادند و به نزد امام آمد، به او فرمودند:

«ده هزار رطل نان و ده هزار رطل گوشت خريداری كن.»

به گمانم فرمودند آن را ميان بنی‌هاشم تقسيم نما و چندان و چند گوسفند برای او عقيقه كن.9

احمد بن اسحاق قمی، از شیعیان هم‌عصر با سه امام آخر، نقل می‌کند که امام حسن عسکری(ع) دربارة عثمان بن سعید چنین فرمودند:

«این ابوعمرو، مرد مطمئن و امینی است. هم مورد اطمینان امامِ گذشته بود و هم مورد اعتماد من در حال حیات و بعد از وفات است. هرچه به شما گوید، از جانب من می‌گوید و آن چیزی را که به شما می‌رساند، از جانب من می‌رساند.»10

اطمینان به عثمان بن سعید تا جایی بود که او در دفن و کفن و غسل امام حسن عسکری(ع)، حاضر و کمک دست حضرت مهدی(عج) بود.11

دربارة امانت‌داری عثمان بن سعید آمده است: محمّد بن اسماعيل و علی ابن عبد الله حسينان روايت نمودند كه گفتند: در «سامره» خدمت حضرت امام حسن عسكری(ع) رسيديم. ديديم گرتهی از شيعيان و دوستان حضرت نيز در حضورش شرفياب هستند. در آن وقت بدر، خادم حضرت آمد و عرض کرد: آقا! جمعی با حالت افسرده و غبارآلود آمده‏اند در خانه.

حضرت فرمودند: «اينان عدّه‏ای از شيعيان ما در «يمن» هستند...» تا آنجا كه حضرت به خادم فرمودند: «برو و عثمان بن سعيد را نزد من بياور!»

چيزی نگذشت كه عثمان بن سعيد آمد. حضرت به او فرمودند: «ای عثمان! تو وكيل من و بر ضبط مال خدا موثّق و امين هستی. برو و اموالی را كه اين چند نفر يمنی آورده‏اند، بگير.»

راوی مي‌گويد: ما عرض كرديم:

آقا! به خدا قسم! ما عثمان بن سعيد را از شيعيان برگزيده مي‌دانيم و امروز با اين فرمايش، مقام او را در خدمتگزاری حضرتت آشكارتر فرمودی و به خوبی مي‌دانيم كه او وكيل شما و در ضبط اموال خدا مورد وثوق شماست.

حضرت فرمودند:

«آری. گواه باشيد كه عثمان بن سعيد عمری وكيل من است و فرزندش محمّد بن عثمان وكيل فرزند من، مهدی شماست.»12

نیابت در قالب روغن‌فروشی

نحوة گذراندن زندگی نایبان امام زمان(عج)، در هیچیک از منابع روایی و تاریخی بیان نشده است. در واقع، تقیّة آنان و لزوم مخفی بودنشان، سبب شد که تاریخ‌نویسان دربارة زندگی آنان اطّلاعات خاصّی در دسترس نداشته باشند.

نکتة جالب توجّهی که در زندگی عثمان بن سعید وجود دارد، ترفند خاصّ او برای مخفی ماندن مسئولیتش بود. او خود را در شکل و ظاهر روغن‌فروشان درآورده بود و به همین دلیل به او عثمان سمّان (روغن فروش) می‌گفتند. او بدین ترتیب، نامه‌ها و بسته‌های مردم را در کوزه‌های روغن پنهان می‌کرد و به دست امام می‌رساند.13

بد نیست در همین‌جا اشارة کوتاهی به اوضاع سیاسی، اجتماعی در عصر نایب اوّل بپردازیم.

اوضاع سیاسی، اجتماعی عصر نایب اوّل

بر اساس پیش‌گویی‌ها و احادیثی که تا دورة امام حسن عسکری(ع) از سوی تمامی ادیان ابراهیمی انجام شده بود، خلفا می‌دانستند که فرزند امام یازدهم کسی است که جهان را از ظلم و ستم خالی می‌کند. از سویی روایات متعدّدی دربارة آمدن دوازده امام از طریق راویان شیعه و سنّی و همچنین کتب یهودی و نصرانی نقل شده و مشخصّات منجیّ آل محمّد(ص) به دقّت تمام در آنان درج گشته بود.

دشمنان اسلام (از جمله ناصبیان و یهودیان) از واقع شدن چنین امر عظیمی، واهمه داشتند؛ چرا که نابودی خود را - از آنجایی که ستمگر و غاصب بودند - به دست منجیّ می‌دیدند. خلفاي عبّاسي به مقابله با اين باور و جلوگيري از عملي شدن اين خبر‌ها كه مربوط به آينده بود، سخت كوشيدند. آنان به مانند فرعون كه از ولادت موسي بن عمران(ع) واهمه داشت، از تولّد حضرت مهدي(عج)، امام دوازدهم شيعيان نگران بودند كه نكند ظهور كند و بساط حكومت و عيّاشي آنان را برهم زند؛ به همین دلیل، خلفا به دنبال کشتن امام حسن عسکری(ع) بودند تا فرزند ایشان متولّد نشود. در همین راستاست که امام حسن(ع) فرمودند: «ستمگران گمان بردند مرا می‌کشند تا این نسل را قطع کنند.»14

طاغوتيان بني‌عبّاس سخت‌ترين فشار و اختناق و سانسور را بر امام هادی(ع) و امام حسن عسكري(ع) و يارانش وارد ساختند. این دو امام بزرگوار براي حفظ ياران خود، به پنهان‌كاري و راز پوشي تأكيد مي‌كردند تا جایی که وقتی یکی از شیعیان در شهر با امام رو به رو می‌شد، به فرمان امام، حقّ سلام دادن به آن حضرت را هم نداشت؛ چرا که امامان عسکریین، تحت نظارت دائمی نگهبانان خلیفه بودند و در صورتی که کوچکترین ارتباطی میان امام و مردم به وجود می‌آمد، جان آن فرد به خطر می‌افتاد.

عبد العزيز بلخی می‏گويد: روزی در خيابان منتهی به بازار گوسفند فروش‌ها نشسته بودم. ناگهان امام حسن عسكری(ع) را ديدم كه به سوی دروازة شهر حركت می‏كرد. در دلم گفتم: خوب است فرياد كنم كه: مردم! اين حجّت ‏خدا است، او را بشناسيد؛ ولی با خود گفتم در اين صورت مرا می‏كشند! امام وقتی به كنار من رسيد و من به او نگريستم، انگشت‏ سبابه را بر دهان گذاشت و اشاره كرد كه سكوت! من به سرعت پيش رفتم و بوسه بر پاهای ایشان زدم. حضرت فرمودند: «مواظب باش! اگر فاش كنی، هلاك می‏شوی!» شب آن روز به حضور امام رسيدم؛ ایشان فرمودند: «بايد رازداری كنيد؛ وگرنه كشته می‏شويد. خود را به خطر نيندازيد.»15

با مطالعة کتب تاریخی و روایی می‌بینیم که بیشترین شدّت تقیّه و پرده‌پوشی، در دوران امامان عسکریین(ع) اتّفاق افتاد. از زمان امام هادی(ع) شرایط به گونه‌ای شد که امام از پشت پرده یا از طریق نمایندگان با مردم سخن می‌گفتند تا شیعیان کم کم با شرایط دوران غیبت آشنا شوند و بیاموزند که در هر دوره، امامی هست. حتّی در پشت پرده و نهانی و ادارة امور آنان بر عهدة ایشان است.

مورّخان، روزگار حكومت عبّاسیان را كه از سال 132 ه‍ .ق. آغاز و فرجامش نیز سال 565ه‍ .ق. بوده، به چهار دوره تقسیم كرده‌اند. دورة اوّل روزگار اقتدار و گسترش و شكوفایی خلافت عبّاسی است. این دوره از سال 132ه‍ .ق. با خلافت سفّاح آغاز می‌گردد و با مرگ واثق در سال 232ه‍ .ق. به پایان می‌رسد. دورة دوم عبّاسی روزگار نفوذ تركان بر خلافت اسلامی است كه از سال 323 تا 334ه‍ .ق. به طول انجامیده است. دورة سوم عبّاسی، روزگار تسلّط آ‌ل‌بویه بر خلافت است كه از سال 334 تا 447ه‍ .ق. به طول انجامید و در نهایت، دورة چهارم عبّاسی كه روزگار تسلّط تركان سلجوقی بر دستگاه خلافت عبّاسی است كه تا سال 656ه‍ .ق. امتداد یافت.

روزگار غیبت صغری هم‌زمان با دورة دوم عبّاسی است. در این دوره با ضعف خلافت عبّاسی مواجه هستیم؛ زیرا تركان به تدریج مناصب اداری و نظامی را به دست گرفتند و نفوذ شدیدی بر خلیفه و ادارة حكومت داشتند. در این روزگار، خلیفه فقط حضوری تشریفاتی داشت، تا جایی که تركان، خلفای عبّاسی را عزل می‌كردند. در روزگار غیبت صغری، شش تن از خلفای عبّاسی به نام‌های احمد المعتمد، المعتضد، المكتفی ‌بالله، المقتدر، محمّد القاهر و ابوالعبّاس احمد الراضی حكومت كردند.16

معتزّ که پیش از معتمد عبّاسی در جایگاه خلافت نشسته بود، هم‌عصر با نایب اوّل امام زمان(عج) بود. به گفتة برخی از مورّخان، معتزّ، امام حسن(ع) را به دست علیّ بن اوتامش، که از دشمنان سرسخت اهل بیت(ع) بود، سپرد. علی پس از مدتّی به

شدّت تحت تأثیر قرار گرفت و از دوستان صمیمی اهل بیت(ع) شد.

فشارهای سخت و گوناگون بر امام، معتزّ عبّاسی را قانع نساخت. او سرانجام به سعید حاجب دستور داد امام را به طرف «کوفه» برده، در راه به قتل برساند.17 حضرت به درگاه پروردگار شکایت بردند و معتزّ را نفرین کردند. سه روز بعد، در اثر دعای امام عسکری، معتزّ به بدترین وضع کشته شد.18

در دوران معتمد، یحیی بن قتیبه مسئول نظارت بر امام بود. یحیی چنان عرصه را بر امام تنگ ساخت که همسرش اعتراض کرد. او در برابر اعتراض همسرش سوگند یاد می‌کرد که حضرت را میان درّندگان رها می‌کند. آنگاه با اجازة خلیفه، امام را میان شیران افکند. پس از مدّتی، به محلّ نگهداری شیران نگریستند و امام را در حال نماز یافتند. فوراً دستور داده شد امام را به خانه اش بازگردانند تا کسی از این ماجرا بویی نبرد و متوجّه مقام امامان نگردد.19

در نهایت، امام حسن عسکری(ع) به دست معتمد عبّاسی مسموم شد.20

حكومت عبّاسی برای يافتن امام مهدی(عج) تلاش زيادی كرده بود و به همین دلیل تولّد حضرت مهدی(عج) به صورت مخفی صورت گرفت. شيخ مفيد در آغاز شرح حال امام زمان(عج) می‏نويسد:

ولادت آن حضرت به دليل مشكلات آن زمان و جست‌وجوی شديد حكومت و كوشش آنان برای يافتن آن حضرت، مخفی ماند.21

در همین راستاست که می‌بینیم هنگامی که شیعیان به نایب اوّل امام زمان(عج) مراجعه کردند و نام ایشان را پرسیدند، با این پاسخ او رو به رو شدند:

بر شما حرام است كه نام او را بپرسيد و من اين سخن از پيش خود نمي‌گويم؛ زيرا برای من روا نيست كه چيزی را حلال يا حرام كنم؛ بلكه اين سخن خود آن حضرت(عج) است؛ زيرا مطلب نزد سلطان (معتمد عبّاسی) چنين وانمود شده كه امام حسن عسکری(ع) وفات نموده و فرزندی از خود به جا نگذاشته و ميراثش قسمت شده و كسی كه حق نداشته (جعفر كذّاب) آن را برده و خورده است و با عيالش در به در شده‏اند و كسی جرئت ندارد با آنها آشنا شود يا چيزی به آنها برساند و چون اسمش در زبان‌ها بیفتد، تعقيبش مي‌كنند. از خدا بپرهيزيد و از اين موضوع دست نگه داريد.22

در چنین اوضاعی، «رازداری» سفیران امام عصر(عج) مهم‌ترین ویژگی‌ آنان محسوب می‌شد؛ چرا که جان آخرین دخیرة الهی بدان وابسته بود. به خاطر محدودیتی که سفیر اوّل امام عصر(عج) در بیان حقایق به شیعیان داشت، تنها مؤمنان اندک و دستچین‌شده‌ای از وجود امام زمان(عج) با خبر می‌شدند، تا جایی که هم شبهه‌ای برای شیعیان باقی نماند که امام حسن عسکری(ع)، جانشینی دارند و هم شاهدی که جان امام را به خطر بیندازد.

به مدد ائمّة معصومان(ع) بخش مهمّی از این دغدغه، یعنی سردرگمی شیعیان در عصر غیبت، با دادن نشانه‌های امام عصر(عج) حل شده بود. هنگامی كه برخی از شيعيان «قم»، برای دادن وجوهات خويش، به سامرّاء آمده بودند و خبر وفات امام حسن عسكری(ع) را شنيدند، بعضی، آنها را به نزد جعفر راهنمايی كردند. شيعيان نيز بعد از آزمايش، از تحويل اموال به جعفر خودداری كردند و به پيكی كه امام زمان(عج) فرستاده بود، وجوهات را تحويل دادند.23

چنانچه گفته شد، شيعيان از ابزار و روش عقلايی و منطقی بهره جسته و توانستند در مرحلة اوّل، جانشين واقعی امام حسن(ع) را كه حضرت حجّت بن الحسن المهدی(عج) بود، تشخيص دهند و در مرحلة دوم، مدّعيان دروغين نيابت را از مدّعيان راستين تمييز دهند و خطّ ولايت و امامت را دنبال نمايند.24

قبر مخفیانه

دربارة تاریخ دقیق رحلت عثمان بن سعید نیز اطّلاعاتی در دسترس نیست؛ ولی احتمالاً حوالی سال‌های 400ه‍ .ق. به زیارت دوست شتافته است. جالب اینجاست که قبر او در «بغداد»، تا حدود 50 سال، ناشناخته مانده بود و مردم فکر می‌کردند که ایشان، پسر دایة امام حسین(ع) است و به همین دلیل به زیارت قبر ایشان می‌رفتند؛ امّا پس از مدّتی مقام ایشان در بین مردم شناخته شد و مزارش، دل‌آرام مهدی‌دوستان گشت.25

امام زمان(عج)، پس از رحلت نایب اوّل، نامه‌ای به فرزند او نوشتند با این مضمون:

«امر خدا را تسلیم می‌کنیم و به قضای او راضی شده‌ایم. پدر تو با سعادت زندگی کرد و پسندیده مُرد. خدا او را بیامرزد و به سروران و دوستانش ملحق نماید؛ زیرا همیشه در امر آنها، اهتمام داشت، نزدیکی به ایشان را طلب می‌کرد و به خدا و ائمّة هدی تقرّب می‌جست.

خدا روی او را نورانی و لغزش‌هایش را عفو نماید و حق تعالی ثواب تو را در مصیبت او عظیم کند و صبر نیکو کرامت فرماید!

مصیبت او به تو و به ما، هر دو رسیده و مفارقت او، تو و نیز ما را به وحشت انداخته است. پس خداوند او را در بازگشت به آخرت شاد گرداند...»26

پی‌نوشت‌ها: