مهارت ارتباط بین فردی(1)

محمّد ظریفی

مهارت های زندگی در سیرة رضوی:

مقدّمه

مهارت‌های بین فردی، ناظر به ارتباط میان فرد و فرد، فرد و گروه، گروه با گروه و مانند آن است. برخی صاحب‌نظران معتقدند که ارتباطات از خویشتن آغاز می‌شود.1 مفهوم این عبارت، تأثیر ارتباط با خویشتن (درون فردی) بر ارتباط دیگران (بین فردی) است؛ زیرا وقتی آدمی به قابلیت‌ها و کاستی‌های خود آگاه می‌شود و به رابطه‌ای معقول و منطقی با خود دست می‌یابد، انتظاراتی متناسب امکانات خود خواهد یافت که در برآوردن آن، موفّق به برقراری ارتباط انسانی مطلوب با دیگران می‌شود.

خداگرایی، زمینه‌ساز ارتباط انسانی مطلوب

مؤلّفة ارتباط با دیگران، یکی از زیر مجموعه‌های مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی است. این مؤلّفه در برخی مکاتب، مستقل از دیگر مهارت‌ها و به ویژه برکنار از نوع ارتباط با خدا در نظر گرفته می‌شود؛ در حالی‌که با استفاده از برخی روایات درمی‌یابیم این دو، رابطة منطقی و الزامی با یکدیگر دارند.

برای نمونه، به کلامی از حضرت امیر(ع) استناد می‌کنیم:

«آن کس که درونش را اصلاح کند، خداوند ظاهرش را اصلاح می‌کند و هر کس برای دینش کار کند، خداوند امور دنیایش را کفایت می‌کند و آن کس که میان خود و خدا را اصلاح کند، خداوند بین او و مردم را اصلاح خواهد کرد.»2

در گرایش‌های نسل جوان بیشتر با سه گرایش برجسته مواجه هستیم که عبارت است از: آبرومندی و برخورداری از حیثیت اجتماعی، تأمین معیشت دنیوی و ارتباطات مطلوب.

ضابطه‌ شناسی در ارتباطات انسانی مطلوب

در قلمرو ارتباطات انسانی و محورهای زیرمجموعة آن، وجود معیارهای مشخّص و قطعی، به آدمی اطمینان و آرامش خاطر می‌بخشد؛ زیرا باور به درستی رفتاری، موجب استحکام، تداوم و تعمیق آن رفتار می‌شود.

در نگاه امامان معصوم(ع) توجّه به این امر، به خوبی مشهود است؛ از جمله در بخشی از نامة امام علی(ع) خطاب به فرزند گرامی‌اشان آمده است:

«[فرزندم!] خویشتن را میان خود و دیگران میزان قرار ده. پس آنچه را برای خود

می‌پسندی، برای دیگری نیز بپسند و آنچه را برای خود نمی‌خواهی، برای دیگری نیز مخواه.

ستم نکن؛ چنان‌که نمی‌خواهی به تو ستم شود. نیکی کن؛ چنان‌که دوست داری به تو نیکی شود و زشت شمار از خود آنچه را که از دیگری زشت می‌شماری. از مردم راضی و خشنود باش به آنچه تو خشنود می‌شوی. دربارة آنان آنچه را نمی‌دانی، نگو.»3

دستیابی به ارتباط انسانی مطلوب، نیازمند شناخت ضابطه‌ها و معیارهای متقن است. در این بخش، به سه نمونه از این دست ضابطه‌ها اشاره می‌شود:

نمونة اول: امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«آن کس که دوستی و دشمنی‌اش برای خدا باشد و در راه او، از بخشش دریغ نورزد، ایمانش کامل شده است.»4

نمونة دوم: امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«بدان که تو یار و یاور ما نخواهی شد؛ مگر آنگاه که اگر همة همشهریان تو گفتند آدم بدی هستی، محزون نگردی و اگر گفتند انسانی خوبی، شاد نشوی. خود را با کتاب خدا بسنج. اگر به راه آن می‌روی و در موردی که خواسته است، پارسا باشی، پارسایی. پس ثابت و استوار باش و بشارتت باد که هر چه مردم دربارة تو بگویند، به تو زیان نرساند.»5

نمونة سوم: امام موسی کاظم(ع) به یکی از یاران خود می‌فرمودند:

«ای هشام! اگر در دست تو گردویی باشد، ولی مردم بگویند گوهر است، به حال تو سودی نبخشد با اینکه خود می‌دانی گردوست و اگر در دست تو گوهری باشد، ولی مردم بگویند گردوست، به تو زیانی ترسد، با اینکه خود می‌دانی گوهر است.»6

از آنچه گذشت، چنین برمی‌آید که برقراری ارتباط انسانی با دیگران، باید در مسیر جلب رضایت الهی باشد و ستایش و نکوهش دیگران ملاک درستی نخواهد بود.

ضابطه ‌شناسی ارتباطات انسانی در کلام رضوی

از سخنان امام رضا(ع) می‌توان معیارهایی را در ارتباطات انسانی یافت. در ادامه، به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

نمونة اوّل:

«فروتنی در روابط انسانی آن است که آنچه را دوست داری مردم به تو بدهند، به آنان بدهید.»7

نمونة دوم: در روایتی منسوب به امام رضا(ع) آمده است:

«هرکس می‌خواهد عزیزترین مردم باشد، باید در نهان و آشکار از خدا پروا کند.»8

در تبیین کامل این مطالب، دیگر بار به سخنی گهربار از حضرت علی(ع) استناد می‌کنیم که فرمودند:

«کسی که نهان خود را اصلاح کند، خدا آشکار او را نیکو گرداند و کسی که برای دین خود کار کند، خدا دنیای او را کفایت فرماید و کسی که میان خود و خدا را نیکو گرداند، خدا میان او و مردم را اصلاح کند.»9

آنچه از این سخنان نورانی برداشت می‌شود، وجود نسبت مستقیم میان این اصلاح رابطه با خدا و اصلاح رابطه با خلق است. لازمة ارتباط صحیح با حق، اطاعت اوامر و پرهیز از نواهی اوست و از جملة آن، رعایت حقوق دیگران است. در این صورت، کسی که از خدا پروا کند، حقّی از بندگان خدا را ضایع نخواهد کرد.

آسیب ‌شناسی ارتباطات انسانی در کلام رضوی

همان‌گونه که عوامل متعدّدی ارتباطات انسانی را قوام می‌بخشد، عواملی نیز ارتباطات را آسیب می‌رساند.

در ادامه، به برخی آسیب‌های ارتباطات انسانی می‌پردازیم که در سخنان امام رضا(ع) آمده است.

آزار و اذیّت: برخی آسیب‌ها مربوط به زیر پا گذاشتن حقوق دیگران و آزار و اذیّت نسبت به آنان است. امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«از ما نیست کسی که همسایه‌اش از شرّ او در امان نباشد.»10

تمنّای منجر به پستی: زمانی که در خواست‌های آدمی از دیگران فزونی یابد و فراتر از طاقت و تحمّل آنان باشد یا آنان چندان تمایلی به تأمین خواسته‌های فرد نداشته باشند، روابط انسانی در معرض تهدید قرار می‌گیرد و چه بسا دیگران به چنین فردی با نگاهی حقارت‌آمیز بنگرند.

در آموزه‌های دینی، چنین درخواست‌هایی در روابط میان فردی، آنچنان نکوهیده است که نفرت پروردگار را در پی دارد. امام رضا(ع)می‌فرمایند:

«خداوند از خواهش بسیار از دیگران، نفرت دارد.»11

شرابخواری، علّت بی‌شرمی: برخی محرّمات علاوه بر آثار نامطلوب فردی، در ابعاد اجتماعی نیز تأثیر نامطلوبی می‌نهد؛ مانند شراب‌خواری که علاوه آسیب‌های جسمی و فیزیکی برای شخص، به روابط میان‌فردی او آسیب جدّی می‌زند. امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«خداوند شراب را حرام کرد؛ چرا که منشأ فساد اجتماعی است، عقل را از درک حقایق بازمی‌دارد و حیا را از شراب‌خوار می‌گیرد؛ به گونه‌ای که در مواجهه با مردم، شرم نمی‌شناسد.»12

بیراهه رفتن، زمینه‌ساز لغزش: انجام درست امور، فرد را به مقصودش که تحقّق وظیفه و مسئولیت است، نائل می‌گرداند. در نقطة مقابل، از بیراهه رفتن است که آدمی در آن، به ورطة هلاکت و نابودی می‌افتد. این رابطه در کلمات گهربار رضوی چنین آمده است:

«هرکس کاری را از راه آن انجام دهد، نمی‌لغزد.»13

آسیب‌شناسی ارتباط با خالق

برخی آسیب‌ها و تهدیدها در قلمرو رابطة آدمی با خالق، منجر به تبعات و آثار گوناگونی می‌شود. بر اساس پاره‌ای از آموزه‌های «قرآن»، ظهور نعمت‌های الهی منوط به رعایت پرهیزگاری است:

«اگر اهل شهرها و روستاها ایمان می‌آوردند و پروا پیشه می‌کردند، بی‌گمان درهای برکات را از آسمان و زمین بر رویشان می‌گشودیم...»14

در سخنان رسول اکرم(ص) نیز رابطة میان پاره‌ای از گناهان و گرفتاری‌های دنیوی

تبیین شده است:

«بعضی گناهان هست که نماز و روزه و حج و عمره آن را محو نمی‌کند؛ بلکه گرفتاری در طلب معاش آن را نابود می‌سازد.»15

در کلام امام رضا(ع) گرفتاری‌های جدید چنین توصیف شده است:

«هر وقت مردم به گناه تازه‌ای آلوده شوند، خداوند آنان را به بلای تازه‌ای گرفتار می‌سازد.»16

خودیابی و آفت‌گریزی

درک موقعیت و جایگاه واقعی خود در جهان هستی و آگاهی از کرامتی که خداوند به آدمی ارزانی کرده است، آثاری دارد که در ادامه به آن اشاره می‌شود.

در سخنان حضرت علی(ع) آمده است:

«هر کس احساس کرامت کند، خواسته‌های نفسانی برایش بی‌مقدار خواهد شد.»

همچنین امام هادی(ع) فرمودند:

«کسی که احساس کرامت نکند، از او امید خیری نداشته باشید.»17 نیز امام سجاد(ع) می‌فرمایند:

«هر کس نفس خود را گرامی دارد (شخصیت خود را بشناسد)، دنیا در نظرش خوار و کم ارزش شمرده می‌شود.»18

ضابطه‌ شناسی در ارزش‌های اخلاقی

در حیطة مهارت‌های نگرشی، توجّه به ارزش‌ها، ماهیت و جایگاه آن مطرح است و بر اساس طرز تلقّی فرد از ارزش‌هاست که کمّیت و کیفیت پاسخ‌گویی او به مسئولیت‌های فردی و اجتماعی‌اش مشخّص می‌گردد.

بنابراین به‌جاست که از منظر اسلام، ضابطه‌های روشنی در این‌باره به دست داده شود. حضرت علی(ع) فرمودند:

«آنچه آدمی نیکش می‌شمارد، همة ارزش اوست.»19 دربارة ارزش هدایت دیگران، امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«هرکس بابی از هدایت به مردم بیاموزد، پاداش همة عمل‌کنندگان به آن را از آن خود ساخته است؛ بی آنکه از پاداش عمل‌کنندگان چیزی کاسته شود.»20

یکی از گفتارهای مهم دربارة ضابطه‌شناسی در ارزش‌های اخلاقی، کلام امام علی(ع) خطاب به فرزندشان است:

«پسرم! خویشتن را میان خود و دیگران میزان قرار ده. پس آنچه را برای خود دوست داری، برای دیگران نیز دوست بدار و آنچه را برای خود نمی‌پسندی، برای دیگران نیز نپسند.

ستم را روا مدار؛ آن‌گونه که دوست نداری به تو ستم شود و نیکوکار باش؛ آن‌گونه که دوست داری به تو نیکی کنند.»21

پی‌نوشت‌ها: