پرسش از نیابت و وکالت

مصاحبه با حجت السلام رحيم لطیفی

اشاره

حجّت الاسلام رحیم لطیفی متولّد 1347 ه‍ .ش. یکی از نویسندگان و فعّالان حوزة معارف مهدوی است که در حال حاضر در «استرالیا» برای تبلیغ معارف اسلامی به سر می‌برد. او که زادة تهران است، دوره‌های تحصیل حوزوی خود را پس از اخذ دیپلم در مدرسة «امیرالمؤمنین(ع) تهران» و در ادامه در «قم» گذراند و موفّق شد دورة سطح سه و کارشناسی مهدویت را طیّ کند و سپس به عنوان مدرّس در «مراکز تخصّصی مهدویت» قم، تهران و «اصفهان» مشغول به تدریس شود. حاج آقا لطیفی در حال حاضر عضو هیئت علمی «جامعة المصطفی» در رشتة فلسفه و کلام است.

از ایشان 70 مقالة علمی و 13 عنوان کتاب چاپ و منتشر شده؛ از جمله کتاب‌ «پرسمان نیابت و وکالت امامان معصوم(ع)» است که در حوزة مهدویت و باب نیابت و در قالب پرسش و پاسخ نگارش یافته است.

از دیگر کتاب‌های ایشان می‌توان به کتب «دلایل نقلی و عقلی امامت و مهدویت»، «امامت، خاتمیت و مهدویت» و «مهدویت، حکومت دینی و دمکراسی»، «عالم برزخ»، «آخرین سفر»، «چیستی و هستی، معجزه است» اشاره کرد.

گفت‌وگوی کوتاهی با ایشان ترتیب دادیم که به علّت حضورشان در استرالیا از طریق فضای مجازی صورت گرفته است، در ادامه شما را به دیدن متن این مصاحبه دعوت می‌کنیم.

• لطفاً دربارة کتاب «پرسمان نیابت و وکالت امامان معصوم(ع)» و انگیزة نگارش آن توضیح دهید.

کتابی که مورد بحث قرار دادید، کتاب «پرسمان نیابت و وکالت...» است که برای اوّلین بار «مرکز مطالعات و پژوهش‌های اسلامی حوزة علمیة قم» سفارش دادند. علّت این سفارش آن بود که برخی از سؤالاتی که به مرکز مطالعات اسلامی می‌رسید، مربوط به مهدویت؛ به خصوص بحث نیابت و وکالت امامان معصوم(ع) بود که خیلی از آنها، از جنبة کلامی مورد سؤال قرار می‌گرفتند.

مثلاً سؤال می‌شد که آیا لازم است نایب یا وکیل امام برای اثبات حقّانیت خود، معجزه، کرامت یا امر فوق‌العادّه‌ای داشته باشد؟

با توجّه به اینکه امام علم لدّنی و غیب دارد و از عاقبت وکلای خود با خبر هستند، چطور بعضی از افراد را به عنوان نایب و وکیل خود انتخاب می‌کردند؟

امام که علم غیب داشت، چرا از ابتدا نفرمودند که من چهار نایب خاص دارم؟

آیا ضرورت زمان، امام را مجبور می‌کرد که تعداد وکلا را دو یا چهار نفر قرار دهد یا این یک طرح از پیش نوشته شده بوده است؟

سؤالات و مسائلی از این قبیل، باعث شد کتابی شکل بگیرد و مباحث نیابت و وکالت امامان، تحت عنوان یک کتاب نوشته شود.

• پیرو صحبت‌های شما بفرماییدهدف از تعیین و نصب نوّاب خاص (وظایف آنها) چه بوده است؟

وظیفة عمدة سفرا، اجرای وظایف مشخّص بود که پیش از این توسط خود امامان(ع) انجام می‌شد.1 آغاز کار نوّاب خاص را که امام عصر(عج) اعلام کردند،

اندکی پس از خاک‌سپاری پیکر امام حسن عسکری(ع)، امام عصر(عج) در دیدار با کاروان سرگردان قمی‌ها که در جست‌وجوی امام راستین بودند، فرمودند:

«بعد از این، چیزی به سامرّاء نفرستید. شخصی را در «بغداد» معیّن می‌کنم. اموال را به او هدیه بدهید و نامه‌ها (توقیعات) را از او دریافت کنید.»2

پایان کار سفیران نور نیز کلام چهارمین سفیر بود که خاتمیت سفارت را آغاز غیبت کبرا اعلام کرد.3

مهم‌ترین اهداف تعیین نوّاب خاص و وظایف آنان به قرار ذیل است:

1. پنهان و بیان،

2. پایداری در برابر انحراف، انشعاب و شبهه:

- جلوگیری از انشعاب و سردرگمی،

3. برخورد با مدّعیان دروغین بابیت،

4. نقش آموزشی و روشنگری،

5. ارتباط امّت با امام،

6. معرفی جانشین،

7. انجام کرامات،

8. دریافت توقیعات.

• شیعیان، وکیل و نمایندة امام را چگونه می‌شناختند؟

همان‌طور که در شرایط غیر عادّی، نمایندگان و وکلا به معرفی و تبلیغ از امام راستین می‌پرداختند، در مواردی که لازم بود، امام نیز به معرفی چهرة وکلا می‌پرداخت.

امامان بعد از گزینش افراد مناسب با بهره‌گیری از راه‌های گوناگون، وکیل خود را به شیعیان معرفی می‌کردند. گاهی در میان کسانی که خواستار تعیین و معرفی نماینده از جانب امام بودند، با نام‌بردن از شخص خاص، او را معرفی می‌فرمودند؛ مثلاً هنگامی که ابوالخطاب به انحراف گرایید، شیعیان «کوفه» نزد امام صادق(ع) آمدند و خواستار نماینده و راهنمایی راستین شدند که امام(ع) این‌گونه به معرفی مفضّل پرداختند:

«فإنّه لا یقول علی الله و علیّ إلّا الحقّ؛4

همانا او نسبت به خدا و من نمی‌گوید؛ بجز حق.»

امام عسکری(ع) در انجمن شیعیان «یمن» این‌گونه به معرفی وکیل ناحیه می‌پردازند:

«آگاه باشید که عثمان بن سعید عمری وکیل من و پسرش محمّد، وکیل پسرم مهدی شماست.»5

بار دیگر امام(ع) در جمع چهل نفری که همه از سران شیعه بودند، فرمودند:

«فإقبلوا من عثمان ما یقول... فهو خلیفة إمامکم والأمر إلیه... ؛6

پس هرچه عثمان می‌گوید، بپذیرید... پس او جانشین امامتان است و امر به او واگذار شده است.»

یکی دیگر از راه‌های شناخت نمایندگان، معرفی آنها توسط نوّاب و وکلای پذیرفته شده بود؛ مثلاً سفیر دوم پس از چهل و چند سال نیابت، در پایان عمرش، به جعفر بن احمد بن متیل قمی7 می‌گوید: من به آن مأمور شده‌ام که ابوالقاسم حسین بن روح را جانشین خود گردانم.8

سفیر سوم نیز با وصیّت، علی بن محمّد سمری را به عنوان چهارمین نایب خاصّ خود معرفی کرد.9

راه دیگر، تأیید و پیروی اشخاص سرشناس یک حوزه و ناحیه از کسی که مدّعی نمایندگی بود، می‌باشد؛ به عنوان نمونه، می‌توان از حمران بن اعین که شیخ طوسی او را در «فهرست» وکلا آورده، نام برد. وی از بزرگترین مشایخ شیعه و از حاملان «قرآن» بوده است.10

عبدالرّحمن بن حجّاج بجلی نیز از اشخاص معروف شیعی بود که منزل وی، محلّ اجتماع بزرگان شیعه و مورد قبول و وثوق رجال شیعه بوده است.11

بروز و انجام کارهای فوق‌العادّه نیز یکی از راه‌های شناخت بود که به اذن خداوند و امام(ع)، نمایندگان راستین مدد می‌شدند.12 مشروح آن در پاسخ از پرسش کرامات نوّاب مذکور است.

• چه کسانی صلاحیت و شایستگی دریافت مقام وکالت و نیابت ائمّه(ع) را داشتند؟

همان‌گونه که تنها خداوند می‌داند، چه کسانی شایستة دریافت مقام نبوّت و امامت می‌باشند،13 ائمّه(ع) نیز تنها کسانی هستند که می‌دانند چه کسانی صلاحیت و توانایی دریافت مقام وکالت و نیابت را دارند؛ چون دارندة مناصب الهی، مانند نبوّت و امامت باید واجد صفاتی، مانند صمت و آگاهی والایی باشد که تشخیص این اوصاف، تنها در علم الهی است، دارندة مناصب، مانند وکالت نیز باید شایستگی‌هایی داشته باشد که تنها ائمّه(ع) می‌دانند.

گروهی از شیعیان که از شخصیت جامع، کامل و شایستة حسین بن روح آگاهی

نداشتند، از ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی14 می‌پرسند: چرا به جای حسین بن روح تو برای مسئولیت بزرگ سفارت انتخاب نشدی؟ ابوسهل پاسخ می‌دهد: امامان معصوم(ع) بهتر می‌دانند چه کسی سزاوار این منصب الهی و بلند است.15

از بررسی کلام معصومان(ع) در معرفی وکلا، می‌توان به اوصاف و ویژگی‌های زیر، برای یک وکیل دست یافت:

- محلّی و بومی بودن: از آنجا که افراد محلّی بیشتر مورد شناخت و اعتماد اهالی می‌باشند، در صورت دارا بودن سایر ویژگی‌ها در اولویت قرار می‌گرفتند.16 محمّد بن ابراهیم بن مهزیار اهوازی و پدرش، وکیل ولایت خود در «اهواز» بودند.17 امام هشتم(ع) به زکریا بن آدم قی، وکیل قم که قصد تنها گذاشتن مردم قم را داشت، فرمودند:

«چنین نکن که خداوند بلا را به خاطر تو از آنها دور می‌کند.... .»18

ابراهیم بن محمّد بن یحیی همدانی و فرزند و نواده‌هایش اهل «همدان»، مدّت طولانی وکالت ناحیة همدان را عهده‌دار بودند.19

- عادل و مورد اطمینان بودن: در مواردی که ائمّه(ع) در زندان یا زیرنظر یا غایب می‌شدند، یگانه راه دریافت فیض، وکلا و نوّاب بودند؛ چنان‌که در مواردی، اموال زیادی در دست آنها بود، بنابراین عدالت و وثاقت در امور مادّی و معنوی، تا جایی که امکان داشت، در انتخاب آنها مؤثّر بود.

امام هادی(ع) در مقام معرفی عثمان بن سعید و محمّد بن عثمان می‌فرمایند:

«العمری وابنه ثقتان فما أدّیا إلیک فعنّی یؤدّیان و ما قالا لک فعنّی یقولان فاسمع لها واطعهما فإنّهما الثقتان المأمونان؛20

عثمان بن سعيد و فرزندش، دو نفر موثّقند. هرچه آنها به تو برسانند، از من مي‌رسانند و آنچه به تو بگويند، از جانب من مي‌گويند. پس از آنها بشنو و اطاعت كن كه آنها موثّق و امين هستند.»

یعنی هرچه به شما برسانند و به شما بگویند، خیانت نکرده و دروغ نخواهند گفت. امام(ع) دستور می‌دهند که از آن دو، حرف‌شنوی و فرمانبرداری کنید که مطمئن و خاطرجمع و امین هستند.

امام دوازدهم(ع) در توقیعی که به نام «حاجز» است، در توصیف کلّی وکلا فرمودند:

«لیس فینا شکّ ولا فيمن یقوم مقامنا شکّ... ؛21

دربارة ما شك روا نيست و نه دربارة كسی كه به امر ما جانشين ما می‏شود.»

نفی مطلق، شک و یکسانی آن با نفی شک از خود ائمّه(ع) به خوبی جایگاه وکلا را تبیین می‌کند.22

- برخورداری از دانش دینی: سنخ و تناسب کاری نمایندگان امام، اقتضا می‌کند که آنها نسبت به مسائل عقیدتی، فقهی و اخلاقی، از آگاهی کافی برخوردار باشند تا در صورت اختلاف یا تفسیر و تبیین کلام ائمّه(ع) کارگشا باشند.

امام نهم(ع) در توقیعی بعد از وفات زکریا بن آدم دربارة او فرمودند:

«خدایش بیامرزد! وی با معرفت به حق و صبر بر آن و عمل به آن و با برپایی آنچه محبوب خدا و رسولش بود، زندگی کرد، تا دم مرگ پیمان الهی، نگه داشت بدون اینکه دگرگونی‌ای در آن پدیدار کند... .»23

امام دهم(ع) در توصیف چهرة علی بن جعفر به ابراهیم بن محمّد همدانی فرمودند:

«ليس عن مثل هذا يسأل و لا في مثله يشك، قد عظم الله قدر علي بن جعفر، منعنا الله تعالی عن أن يقاس اليه... ؛24

در چنین چیزی، جای سؤال و تردید نیست. قطعاً خداوند منزلت علی بن جعفر را رفیع کرده است.خداوند ما را بازداشته از اینکه با کسی مقایسه شود...»

یعنی اشخاصی، مانند او جای پرسش و تردید ندارد. منزلت آنها را خداوند برتری داده و از مقایسة دیگران با او ما را بازداشته است. امام عسکری(ع) می‌فرمایند:

«بلالی به هر آنچه بر او واجب شده، عالم و آگاه است.»25

حُمران بن اعین26 که نام وی در وصل وکلای نیم‌سرشت ثبت است،27 در دانش قرآنی چنان بهره‌مند بود که امام صادق(ع) به مرد شامی که خواستار مناظرة قرآنی با امام بود، فرمودند:

«اگر بر حمران غلبه کردی، بر من غلبه کرده‌ای.»

پس از مناظره، مرد شامی گفت او را فردی حاذق یافتم. از هرچه پرسیدم، پاسخ گفت.28

شیخ مفید، یونس بن دُهنی را که از وکلای امام کاظم(ع) است، از جملة فقها و دارای تصنیفات مشهوره می‌داند.29

- فرمانبرداری، وفاداری و خدمتگزاری: امام جواد(ع) در بزرگداشت یک تن از وکلای خود، (محمّد بن سنان) فرمودند:

«رضی الله عنه برضائي عنه فما خالفني وما خالف أبي قط؛30

خدایش به خاطر رضایت من از وی راضی باشد! مخالفت من و پدرم را نکرد.»

امام جواد(ع) از شخصیت و ویژگی‌های وکیل خویش در اهواز، چنین تحلیل می‌فرمایند:

«... همانا تو را از جهت اطاعت و خدمت و انجام وظایف و نصیحت و رعایت حرمت‌ها آزمودیم. اگر بگویم مانند تو را ندیده‌ام، سخن درستی گفته‌ام...»31

حضرت در واپسین دم زندگی، مهم‌ترین اوصاف وکلای خود را وفاداری می‌داند که این مهم را به خوبی پاس داشتند.32

عبدالله بن جندب بَجَلی، وکیل امام هفتم(ع) و هشتم(ع) به امام کاظم(ع) عرض کرد: آیا از من راضی هستید؟ حضرت فرمودند: «آری، به خدا سوگند! و خدا و رسولش از تو راضی‌اند.»33

- تقیّه و رازداری: از آنجا که اساس هستی نهاد، در گرو نهان کاری بود، برجسته‌ترین ویژگی اعضا، رازداری و کتمان است.

معلی بن خنیس که به خاطر رعایت نکردن کامل تقیّه جان خود را از دست داد، مورد انتقاد امام صادق(ع) قرار گرفت.34

جمع‌بندی

پیامبران بهترین انسان‌ها بوده‌اند؛ چون فرستادة بهترین موجودند. ائمّه(ع) نیز بهترین انسان‌ها بوده‌اند؛ چون جانشین بهترین انسان‌ها بوده‌اند. بنابراین وکلا، سفرا و نوّاب نیز بهترین انسان‌های عصر خویش هستند؛ چون نمایندة بهترین انسان‌ها بوده‌اند.35

وکلا تا حدّ توان از ایمان، ورع، تقوا، بینش و... در مراتب عالیه برخوردار بوده‌اند.36 شیخ طوسی در معرفی ایّوب بن نوح بن درّاج نخعی می‌فرماید:

کان شدید الورع، کثیر العباد، ثقة في روایاته و...؛37

بسیار زاهد بود، بسیار عبادت می‌کرد، در روایات (ی که نقل می‌کرد) مورد اطمینان بود و... .

صفوان بن یحی، وکیل امام هشتم و نهم(ع)38 روزانه یکصد و پنجاه رکعت نماز می‌خواند و هر سال سه ماه روزه می گرفت و هنگام پرداخت زکات، سه بار می‌پرداخت. کسی در «مکّه» به او دو دینار داد تا همراه خود به کوفه ببرد. در پاسخ گفت:

شترم کرایه است. باید از صاحبش اجازه بگیرم.39

آیا دربارة بازخورد کتاب پرسمان نیابت و وکالت امامان معصوم(ع) و استقبال مردم از آن، اطّلاع دارید؟

• حدس زدن بازخورد و بازتاب کلّی از کتاب پرسمان امامت و وکالت، در جامعة عمومی و فرهنگی کار سختی است؛ چون بالأخره کتاب است و طیّ دو نوبت چاپ و در جاهای مختلف پخش شده است؛ حالا اینکه مراکز فرهنگی و تخصّصی و عموم مردم چه برداشتی از کتاب داشته باشند، حدسش مقداری مشکل است؛ ولی در محدودة خودم، در مرکز تخصّصی مهدویت که دیدم، مراکز تخصّصی مهدویت در تهران، «شیراز»، اصفهان و جاهای دیگر که می‌رفتم و می‌آمدم، بخشی از درس‌هایی که می‌خواندند، همین بحث امامت و وکالت بود که به شکل پرسش و پاسخ، طلبه‌ها مشغول درس بودند. اینکه کتاب مسئله محور بود هم مورد استقبال قرار می‌گرفت و علاقه‌مندانی که مراجعه می‌کنند، بدون اینکه کلّ کتاب را بخوانند، به پاسخ پرسش خود می‌رسند. بعضی از کتاب‌ها، باید کلّ کتاب یا بخش اعظمی از کتاب را بخوانیم تا به موضوع کتاب مسلّط بشویم؛ ولی این کتاب، همان سؤالی است که می‌خواهیم متوجّهش بشویم، ابتدا یک بحث کوتاه مفهومی و اصطلاحی در موردش انجام می‌دهیم و بعد در صدد پاسخ‌گویی برمی‌آییم. لذا این کتاب چون جمع و جور بود و سؤال‌هایش با هزینة علمی کم، پاسخ داده می‌شد، مورد توجّه قرار گرفت. الآن فکر می‌کنم چاپ دوم آن نیز تمام شده و باید برای چاپ سوم اقدام کنم.

با تشکر از شما که قبول زحمت کرده و این مصاحبه را با ما انجام دادید.

• از اینکه با بنده مصاحبه انجام دادید، سپاسگزام. بنده همان موقع که کتاب‌های مهدویت را می‌نوشتم، از مجلّة وزین «موعود» استفاده می‌کردم و می‌شود گفت که این ماهنامه جزو قدیمی‌ترین مجلّات تخصّصی است که در زمینة مهدویت داشته‌ایم. ما حتّی در کمیته‌های علمی، در رشته‌ها و مرحلة تخصّصی هم که کار می‌کردیم، همیشه نگاهی به این ماهنامه داشتیم و الحمدلله که الآن سابقه‌ای بیست و پنج ساله دارد. زمانی که راجع به مباحث مهدویت مقاله و بحث کم بود، ما همیشه مجلّدات موعود را روی میزمان داشتیم و از آنها استفاده می‌کردیم. این ماهنامه برای ما راهگشا بوده است و همیشه ما به آن نگاه داشتیم.

پی‌نوشت‌ها: