عبودیت درآینة بندگی (۳)

عبّاسعلی پرچی زاده

نعمت بودن نعمت‌ها!

رسول خدا(ص) فرمودند:

«الله اکبر بر اکمال دین خدا و بر اتمام نعمت خدا و بر رضایت پروردگار به رسالت من و به ولایت من بعد از من!»1

لذا یکی از اسامی حجّ پیامبر(ص) در ماه ذی‌حجّة سال دهم هجری، به جهت نزول آیة کمال دین و تمام نعمت (در کنار اسامی دیگر آن، مثل حجّة البلاغ، حجّة السّلام و حجّة الوداع) به حجّة التّمام و حجّة الکمال، موصوف شده است. بنا بر کتب روایی و تفسیری و تاریخی، اصحاب امامیّه، اتّفاق بر این است که شأن نزول این آیه دربارة ولایت علیّ بن ابی‌طالب(ع) و بین آنها امری پذیرفته است. در کتاب «غایة المرام» از طریق شیعه هشت روایت دربارة شأن نزول این آیه نقل شده است.2

علّامه امینی(ره) که در «الغدیر» فقط از منابع عامّه نقل کرده، دربارة شأن نزول این آیه، از 30 کتاب معتبر از مشایخ و حفّاظ آنها این جریان را بیان کرده است.3

همچنین مرحوم بحرانی در کتاب غایة المرام، از 9 طریق روایات اهل سنّت را نقل کرده است.4

بنابراین با در نظر گرفتن شأن نزول این آیه و نظر اجماعی علمای امامیّه در مورد پیام آن که همان معرفی امر ولایت، وصایت و خلافت علیّ بن ابی‌طالب(ع) توسط پیامبر اکرم(ص) در روز غدیر می‌باشد، روشن می‌گردد که امر ولایت و امامت، تنها امری است که منجر به اکمال دین و اتمام نعمت می‌گردد (دلیل این امر، آن است که ولایت، وصایت و خلافت آن حضرت علّت مبقیّة5 ایشان است. بر همین اساس، پیامبر(ص) مکرّر در سفر و حذر، شب و روز، خلوت و جلوت، نزد خاص و عام، وصایت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) را ابلاغ و معرفی می‌کردند، مکارم اخلاقی ایشان را برمی‌شمردند و مقام علم، وسعت دانش و بینش ایشان را تذکّر می‌دادند تا مسئلة ولایت بر آنها آشکار گردد.)6 و در نتیجه، ابلاغ دین منهای امامت و ولایت، ابلاغ کاملی نیست و به همین دلیل ابلاغ چنین دینی مرضیّ خداوند نیز نمی‌باشد.

نکتة قابل تأمّل دیگر در این آیة شریفه این است که خداوند می‌فرماید: «امروز دین شما را کامل کردم.» در این آیه، خداوند به جای لفظ تمام، از لفظ کمال استفاده کرده است. باید دانست که فرق است بین مفهوم کمال با مفهوم تمام که همان تکامل باشد. تکامل، بارور شدن و شکوفا شدن استعدادهاست؛ مثل اینکه دست قوی‌تر شود، فکر سریع‌تر و عقل دقیق‌تر و روح گسترده شود؛ ولی رشد و کمال این است که به این دست و عقل و روح متکامل، جهت بدهد و از آنها بهره بگیرد.7

لذا مفهوم اتمام یا تکامل، جایی به کار می‌رود که یک چیز استعدادهایش به فعلیت درآمده باشد؛ امّا مفهوم اکمال نه به فعلیت شیء، بلکه به مقصد و غایت آن شیء مربوط می‌شود؛ مثلاً اگر یک شخص ورزشکار با تمرین و ممارست به اندام و بازویی ورزیده رسیده باشد، این ورزشکار از لحاظ قدرت بدنی و اندام جسمانی به تکامل رسیده است. حالا اگر او به این قدرت بدنی و جسمانی خود،

جهت متعالی بدهد، یعنی این ورزیدگی جسمانی و قدرت بدنی را در مسیر رشد و تعالی معنوی خود به کار گیرد، این ورزیدگی موجب رشد و کمال او می‌شود؛ چون در خدمت غایت و هدفی متعالی بوده است. بنابراین زمانی که خداوند می‌فرماید دین اسلام با امر ولایت به اکمال رسید، خداوند در واقع، به غایت دین نظر دارد. پس منظور از اکمال دین در آیة شریفه، یعنی اینکه اگر ولیّ نباشد و دین متولّی معصوم نداشته باشد، دین به مقصود و غایتی که اصولاً برای تحقّق آن آمده است، نمی‌رسد.

به عبارت دیگر، آنچه که مقصود خداوند بوده است، بدون حضور ولیّ محقّق نمی‌شود. توضیح اینکه می‌دانیم هدف از خلقت انسان بندگی و رسیدن به رشد و کمال و قرب الهی است و دین هم برای رساندن انسان به این مقصود آمده است و تحقّق این مقصد طبق آیة اکمال دین، فقط و فقط با حضور ولیّ و متولّی معصوم دین، محقّق می گردد؛ زیرا همان‌طور که پیش از این اشاره شد، ولایت و امامت، علّت مُبقیّة رسالت و نبوّت می‌باشد.

لذا دین مبین اسلام که دین خاتم بوده و باید تا قیامت پاسخ‌گوی همة نیازهای بشر و عامل رساندن انسان‌ها به رشد و کمال و قرب الهی باشد، بدون حضور ولیّ و متولّی معصوم دین، کارایی لازم را جهت تحقّق این منظور ندارد و لذا دین به مقصود و غایتی که اصولاً برای تحقّق آن آمده است، نمی‌رسد و در واقع، آنچه که مقصود خداوند از ارسال رسل و انزال کتب بوده است، بدون حضور ولیّ محقّق نمی‌شود.

اینکه اشاره نمود: در این روز، یک واحد بر مجموعة معارف و احکام الهی اضافه شده است و نعمت الهی بدون آن روز بی‌اثر است؛ باید پرسید این چه واحدی است که اضافه شدنش به مجموعة معارف و احکام الهی (دین) موجب یأس کفّار، اکمال دین، اتمام نعمت، خشنودی و رضایت حقّ است؟ با توجّه به توضیحات فوق، روشن می‌گردد که این یک واحد، همان امر امامت و ولایت اهل‌بیت(ع) است که اضافه شدنش به دین، منجر به یأس کفّار، اکمال دین، اتمام نعمت و خشنودی و رضایت حقّ می‌شود. باید دانست که منظور از اتمام نعمت در آیة مذکور، یعنی اینکه این نعمت‌های بی‌نهایت که در عالم هست، شرط بهره‌مندی و استفادة درست از آنها، وابسته به وجود و حضور ولیّ معصوم(ع) است؛ اگر ولیّ معصوم(ع) نباشد، ما نمی‌توانیم این نعمت‌ها را درست به کار ببریم.

به عبارت دیگر، درک نعمت بودن نعمت‌ها و همچنین طرز استفادة درست از آنها، از کانال نورانی ولایت می‌گذرد. به همین دلیل، ولایت، بزرگترین نعمت است و در قیامت، از این نعمت سؤال خواهد شد. «قرآن کریم» در این خصوص می‌فرماید:

«لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيم‏؛8

در آن روز (قیامت) از نعمت سؤال خواهد شد.»

امام صادق(ع) دربارة معنای «النَّعيم» در آیة فوق می‌فرمایند:

«النَّعِيمَ‏ حُبُّنَا أَهْلَ‏ الْبَيْتِ‏ وَ مُوَالاتُنَا يَسْأَلُ اللهُ عِبَادَهُ عَنْهُ بَعْدَ التَّوْحِيدِ وَ النُّبُوَّة؛9

امّا نعیم، دوستی و ولایت ما اهل‌بیت(ع) است که خداوند پس از توحید و نبوّت از آن بازخواست و سؤال می‌فرماید.»

همچنین امام کاظم(ع) در تفسیر آیة:

«أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً؛10

خداوند نعمت‌های ظاهری و باطنی خود را بر شما کامل کرد.» فرموده‌اند:

«النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ الْإِمَامُ‏ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنَةُ الْإِمَامُ الْغَائِب‏؛11

نعمت ظاهری، امام آشکار است و نعمت باطنی، امام غایب است.»

در واقع، همة نعمت‌های عالم در حکم مصالحی هستند که اگر معمار آن، یعنی ولیّ معصوم(ع) نباشد، این مصالح به درد نمی‌خورند و قابل استفاده نیستند؛ لذا نعمت بودن نعمت‌ها به وجود ولیّ خدا وابسته است. در روایت کافی داریم:

«اگر کسی مداوم نماز بخواند و همه روزه، روزه بگیرد و همة اموالش را انفاق کند، ولی این کارها و عبادات او تحت ولایت ولیّ معصوم نباشد، این اعمال او را به مقصد نمی‌رساند.» پشتوانة این تفکّر آن است که اوّلاً انسان در کلّ هستی مطرح است و تا قرب خدا، راه در پیش دارد و ناچار حاکمی می‌خواهد آگاه به این طریق؛ لذا اگر کسی اعمالش تحت ولایت رهبری معصوم نباشد، به مقصود از خلقتش نمی‌رسد.

امام رضا(ع) در روایت نسبتاً مبسوطی، تعدادی از ویژگی‌های امام معصوم را برشمرده‌اند؛ از جمله در فرازی از این روایت شریف می‌فرمایند:

«بِالْإِمَامِ‏ تَمَامُ‏ الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصِّيَامِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَاد؛12

به کمک وجود مبارک امام، نماز و زکات و روزه و حجّ و جهاد کامل می‌گردد و انسان‌ها بهره‌های لازم را از آن عبادت می‌برند.»

یونس بن ظبیان، از اصحاب امام صادق(ع) به امام عرض می‌کند: این ولایت شما برای ما آن‌قدر دلپذیر و خوشایند است که با دنیا عوضش نمی‌کنیم. امام صادق(ع) ناراحت شدند و فرمودند:

«ای یونس! چرا ولایت ما را به دنیا تشبیه کردی؟ مگر دنیا جز خوردن و آشامیدن است؟ در حالی‌که تو با این ولایت می‌توانی به حیات ابدی برسی و به قرب خدا، مأنوس خدا بشوی و به لقاء و رضوان الهی برسی (قریب به مضمون).»

باز راوی می‌گوید: در خدمت و محضر امام صادق(ع) بودیم، گفتیم: خداوند ما را وارد بهشت کند ان‌شاءالله. امام صادق(ع) فرمودند:

«شما الآن در بهشت هستید. دعا کنید خدا بیرونتان نکند.» گفتیم: امّا ما الآن در دنیا هستیم. امام فرمودند:

«شما به ولایت ما معتقد نیستید؟» گفتیم: بله. هستیم. حقیقتاً ما با این ولایت در نعمت و بهشت زندگی می‌کنیم.

باید متذکّر بود که پیامبر(ص) و ائمّة معصومان(ع)، وسایل وصول اهل معرفت و وسائط نزول برکات و نعمات و تجلّیات حضرت ربوبیّت جلّت و عظمته هستند؛ لذا امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«بِعِبَادَتِنَا عُبِدَ اللهُ‏ وَ لَوْ لَا نَحْنُ مَا عُبِدَ الله‏؛13

به وسیلة عبادت و پرستش ما، مردم خداپرست شدند. اگر ما نبودیم، مردم خداپرست نمی‌شدند.» هرکس شمّه‌ای از حقیقت ولایت و رسالت را بداند، خواهد دانست که نسبت اولیای الهی(ع) به خلق، چه نسبتی است و چگونه از طریق آن ذوات مقدّسه راه عبادت الهی که بالاترین نعمت‌ها و به عنوان هدف خلقت انسان معرفی شده است،14 برای انسان گشوده می‌شود.15

مرحوم حضرت آیت‌الله بهجت(ره) در دستورالعملی می‌فرمایند: برای اینکه در انجام فرمان الهی، مخصوصاً نماز، با خضوع باشید، در اوّل نماز توسّل حقیقی به امام زمان(ع) نمایید تا عمل را با تمامیت مطلقه انجام بدهید.

معلوم است که تا انسان به خضوع درونی نایل نشود، حجاب منیّت مانع آن می‌شود که انوار الهی بر قلبش تجلّی کند و لذّت انس و مناجات با خداوند برایش پیش آید و از همه مهم‌تر، خضوع در نماز است که فرصت بی‌نظیری است جهت ارتباط با خدا و این فرصت فقط با ایجاد حالت خضوع حاصل می‌شود.

آیت‌الله بهجت(ره)، راه کسب خضوع را رجوع قلبی به خاضع‌ترین انسان‌ها در

عالم که در مقام عبودیت محض هستند، معرفی می‌کند؛ به این صورت که قلب خود را متوجّه حضرت صاحب الزّمان(عج) بکنیم و از انوار عبودیت محض آن حضرت، بهره بگیریم. آری. کاربردی‌ترین شکل ایجاد حتمی خضوع آن است که انسان از انوار امام خود، راه را اخذ کند16 و این همان معنایی است که عرض شد که دین منهای ولیّ، کارآیی لازم را برای رساندن انسان به رشد و کمال بندگی که هدف خلقت او است، ندارد.

در این هنگام و پس از آن همه توضیح، می‌توانیم بگوییم که چرا ولایت، بزرگترین و بالاترین نعمت‌هاست و به تعبیر قرآن کریم، متمّم نعمت‌هاست.17

این مقام ولایت است که تمام نعمت‌ها را به کار می‌گیرد و به جریان می‌اندازد و این مقام ولایت است که تمام استعدادها را شکوفا می‌کند و بارور می‌نماید؛ درست مثل اینکه من یک کارخانة بزرگ وسیع را داشته باشم، امّا از طرز کار و طرز بهره‌برداری از آن بی‌خبر باشم. این کارخانه که می‌تواند در روز، بی‌نهایت به من سود برساند، بر اثر نبود آگاهی و جهالت من، یک بار سنگین می‌شود که به مرور زمان مرا از پای درمی‌آورد و خودش هم می‌پوسد و هدر می‌رود. یک مهندس آگاه، مهربان و دلسوز متمّم این کارخانة وسیع و عظیم است. بدون او، این‌همه نعمت و این‌همه استعداد، راکد می‌ماند و حتّی به هدر می‌رود و ضایع می‌گردد. ولایت او و سرپرستی او است که نعمت‌های نهفته و سودهای پیچیده در کارخانه را آشکار می‌کند و به جریان می‌اندازد و این ولایت، متمّم آن‌همه سرمایه و آن‌همه نعمت است و این مقام ولایت است که از دل آن عرب‌های خون‌ریز تهیدست، از دل آن مردان محدود گرفتار، روح‌هایی را بیرون می‌کشد که تمام هستی را در یک گام طیّ کردند و حتّی به بهشت، قناعت نورزیدند.

این مقام ولایت است که از ابوذر که برای هیچ زنده بود و برای هیچ می‌مرد، ابوذری بیرون کشید که برای حق زنده بود و برای آن می‌مرد و حتّی تنها می‌مرد. این مقام ولایت است که از بلال، بلالی که تا دیروز افتخارش به اربابش بود، بلالی آفرید که رویاروی اربابش می‌ایستاد و او را پست و حقیر و محدود می‌دید و به راهنمایی‌اش کمر همّت بسته و برای مبارزه‌اش آماده گشته بود.

و این مقام ولایت است که از سلمان، این کویر تشنه و این مسافر پایدار، دریایی ساخت از عظمت و آگاهی و عشق و این مقام ولایت است که استعدادهای بشر را بیرون ریخت و خُلق کریمه و استعدادهای خوب او را شکوفا کرد18 و از بشر، انسان بیرون کشید و او را از ظلمات نفس، از ظلمت خلق دنیا، از هواها و حرف‌ها و جلوه‌های پوچ، به سوی نور هستی هدایت کرد.19

انسانی که دیگر در سطح غریزه و حرف‌ها و محدوده‌ها زندگی نمی‌کرد و با این معیارهای کم و کوتاه، اندازه نمی‌گرفت و انسان، یعنی همین؛ یعنی در سطح وظیفه زندگی کردن؛ چون این حیوان است که تمام مسائلش با غرایزش حلّ و فصل می‌شود؛ حتّی امنیت و رفاه و نظم و عدالت را با غریزه تأمین می‌کند؛ آن نظم، رفاه و عدالتی را که در کندو حاکم است.

هنوز جامعة انسانی در شکل‌های مختلف کمونیستی و سرمایه‌داری‌اش، حکومت نکرده و نمی‌کند؛ مگر هنگامی که بشر از اسارت‌ها، از ظلمات، از هواها و حرف‌ها و جلوه‌ها، آزاد شود و به عظمتی دست یابد که این حقارت‌ها او را در خود نگیرد؛ مگر هنگامی که بشر انسان شود و در این حد، عدالت که هیچ، حتّی انفاق و ایثار هم رخ می‌نماید و آشکار می‌شود. به همین دلیل است آنهایی که بیشتر از رفاه و بالاتر از آن، عدالت و آزادی را می‌خواهند، باید به غدیر روی بیاورند و از این جام سیراب شوند.20

باید توجّه داشت که این ویژگی، یعنی اکمال دین و اتمام نعمت، تنها اختصاص به ولایت و امامت امیرالمؤمنین(ع) ندارد؛ زیرا غدیر تنها نام یک سرزمین یا تنها یک واقعة تاریخی نیست که فقط به معرفی امر امامت و ولایت امیرالمؤمنین، علی(ع)، آن هم در مقطع زمانی و تاریخی محدود و محصور باشد؛ بلکه غدیر، نام یک تفکّر است و نام یک فرهنگ است و نقطة تلاقی کاروان رسالت با طلایه‌داران امامت و چشمه‌ای است که تا ابد می‌جوشد و خورشیدی است فروزان که نور و گرمایش، سراسر عالم را روشنایی، گرما و حیات می‌بخشد.

بر این اساس، باید گفت که روایت غدیر، تنها روایت از یک واقعة تاریخی نیست؛ بلکه روایت از یک تفکّر زنده، محکم و مستمر بر اثر ثبات حقّانیت امام و ولایت ائمّة بزرگوار شیعه تا روز قیامت است که (همان‌طوری که قبلاً اشاره شده) اوّلین آنها، فاتح ولایت، امیرمؤمنان، علی(ع) است و آخرین از ایشان، خاتم ولایت، امام حیّ موجود، حضرت صاحب الامر، مهدی موعود(عج) است. تا آنجا که می‌توان گفت: اگر طبق آیة شریف ابلاغ و آیة اکمال دین، ابلاغ اسلام منهای امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع)، ابلاغ کامل و مرضیّ حق نیست، امروز هم باید بگوییم که ابلاغ اسلام منهای ولایت و امامت امام زمان(عج)، ابلاغی کامل و مرضیّ خداوند نیست و کارایی لازم را جهت هدایت انسان‌ها و جامعة بشری به سمت رشد، کمال و قرب الهی نخواهد داشت. به همین جهت رسول اکرم(ص)، در خطبة غدیر، با ذکر نام و وصف آخرین حجّت خدا بر زمین، بر لزوم عهد و پیمان‌بستن مردم در پیروی از ولایت تأکید فرمودند. خداوند متعال و رسول مکرّم خدا(ص) به خوبی می‌دانستند که این امّت پس از ایشان، پیمان خود با امام را زیر پا خواهند نهاد. حضرت رسول(ص) به امیرمؤمنان(ع)، فرمودند:

«إن الامّة ستغدر بك بعدي‏، و أنت تعيش‏ علی ملّتي، و تقتل علی سنّتي‏. من أحبّك أحبني و من أبغضك أبغضني، و أن هذه ستخضب من هذا - يعني لحيته‏ من رأسه؛21

پس از من، امّت در حقّ تو بی‌وفایی می‌کند؛ در حالی‌که تو بر آئین و کیش من زندگی می‌کنی و طبق سنّت من به قتال و جهاد می‌پردازی. هرکه تو را دوست داشته باشد، مرا دوست داشته و هرکه بغض تو را در دل داشته باشد، نسبت به من، بغض ورزیده است و محاسنت از خون سرت خضاب و رنگین خواهد شد...»

خداوند متعال به خوبی می‌دانست پیش از آنکه روز قد علم کند، شب دامن خویش را می‌گستراند؛ بنابراین فرمود:

«وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشی‏ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی؛22

قسم به شب، آنگاه که دامن بگستراند. قسم به روز آن دم که نمایان شود!»

و از این جهت بود که خبر داد:

«يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ؛23

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند.»

و پس از آن، چنین خبر داد که:

«يُريدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ؛24

می‌خواهند نور خدا را با سخنان خویش خاموش کنند.»

و در جوابشان گفت:

«وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ؛25

ولی خدا کامل‌کنندة نور خویش است.»

«وَ يَأْبَی اللهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ؛26

و خدا جز به کمال رساندن نور خود، نمی‌خواهد.»

و قضای الهی چنین رقم خورده است که روز موعود، به دست حضرت مهدی(عج) نمایان شود که او، همان متمّم نورالله است...

پی‌نوشت‌ها: