گوشه‌هایی از خاطرات آیت‌الله آقای حاج میرزا جواد آقامجتهدی تبریزی

آیت‌الله العظمی حاج میرزا جواد آقا مجتهدی تبریزی (متوفّای 1313ه‍ .ق.) در عصر خود، زعیمی مطاع و مرجعی پرنفوذ در «تبریز» بود و بعد از وفات برادر خود، حاج میرزا باقر مجتهد، ریاست مطلقة علمیّه که توأم با نفوذ و اقتدار بی‌نهایت بوده، بدو منتهی شد....

او سالیان دراز با نفوذ تمام، حامل لوای ریاست تامّه بوده و کارهای مهمّ بسیاری را با کمال شهامت و موفّقیت از پیش برده است. در نزد امرا، حکّام و درباریان یا طبقات متنوّعة ملّت با تمام احترام و عزّت زیسته؛ بلکه در اثر وجهة ملّی فوق‌العادّه‌ای که داشته است، امرا و حکّام وقت، از وی ترسناک و اندیشناک بودند، اوامر و احکام او را با کمال تذلّل، قبول و اجرا می‌کردند و اصلاً قدرت ردّ آنها را نداشتند.1

حاجی میرزا آقا نسبت به نفوذ و سلطة استعمار بر ایران اسلامی، شدیداً حسّاس بود و هرجا که از این بابت احساس خطر می‌کرد، با تمامی قدرت به پا می‌خواست. نمونة بارز این امر، نقش چشمگیر و مؤثّری است که وی در برچیدن بساط «کمپانی رژی» ایفا کرد؛ چندان‌که تاریخ از او به عنوان یکی از پرچمداران مهمّ نهضت تحریم یاد می‌کند که قیام مردم تبریز به رهبری او بر ضدّ رژی، اوّلین سکته را به کار آن کمپانی استعماری وارد ساخت و زمینه‌ساز لغو کلّی قرارداد شد.

ایفای نقش مؤثّر در لغو رژی، تنها فصلی از مبارزات حاجی میرزا جوادآقا است. این فقیه مجاهد، هم‌پای ستیز با نفوذ خطرناک «انگلیس»، از سلطة خزندة «روس تزاری» نیز غافل نبود.

ضمنأ وی، هم‌پای مبارزه با استعمار خارجی، از نبرد با استبداد داخلی غافل نبود و در این زمینه، نامة سوزناکش به اتابک (صدراعظم) پس از لغو رژی، قابل ذکر است که در آن، به تنقید از بعض کلمات و بعض حرکات و اجزای کارنادیده و غیر مجرّب ولیعهد (مظفّرالدّین میرزا) در حقّ علمای اعلام و خود وی و عامّة مردم و تغییر وضع و سلوک خود ولیعهد پرداخته و به اشتباه‌کاری‌ها و تعدّیات حکومت تبریز اعتراض کرده است. دلتنگی شدید او از دست دولتیان، در این نامه کاملاً پیدا است:

والله العلیّ الغالب، از زندگی... خود سیر شده‌ام و هیچ نمی‌خواهم در دنیا باشم. [در طول ۲۰ سالی که از «نجف» به تبریز آمده‌ام] چه از صدمات دولت و چه از اشتباه‌کاری‌ها و تعدّیات حکومت - از هر قبيل و هرگونه که اگر بعضی را شرح دهم، اسباب ملال است - آسوده نبوده‌ام... انصاف دهید که این زندگانی است که من در این بیست سال کرده و می‌کنم(؟!) ... دیگر به تنگ آمده از تمام دنیا و مافیها چشم پوشیده‌ام. مرا بکشند، آسوده شوم، هزار درجه بهتر از این زندگانی است که من دارم...2

پی‌نوشت‌ها: