عصر امامان عسکریین(ع) قسمت اوّل

شهيد محمد صدر

چون ما درصدد بررسی تاریخ عسکریین(ع) هستیم، ناچاریم از آغاز سکونت امام هادی(ع) در «سامرّاء»1 از سال ۲۳۴ه‍.ق. از آن وقتی که متوكّل حضرتش را بدانجا کشید تا شهادت امام عسکری(ع) در ۲۶۰ه‍.ق. بررسی کنیم و بایستی با دقّت کامل، حوادثی را که در آن عصر رخ داده و همچنین، افکاری را که در آن زمان وجود داشت، به دقّت از نظر بگذرانیم تا بتوانیم با تاریخ این دو امام بزرگوار، با شناخت و دید کاملی روبه‌رو گشته و گوش به حرفشان و چشم به رفتارشان داشته باشیم.

این اشاره در واقع نگرشی است به عصر مرکزیت سامرّاء از سالی که ذکر شد تا کمی به آخر آن عصر. این نگرش تجزیه و تحلیل خواهد بود؛ نه تاریخ محض؛ زیرا معنا ندارد که با وجود مصادر زیادی از تاریخ عمومی، بخواهیم این حوادث را به شکلی گسترده کنار هم بچینیم. چیزی که ما به دنبال آن هستیم، ارائه دادن چهرة واقعی از حوادث و علل و نتایج آن، به صورتی منظّم و تحلیلی خواهد بود.

بنابراین آنچه از تاریخ عمومی اسلامی به دست می‌آوریم، این است که:

معتصم بالله عبّاسی2 وقتی دید که بردگان، ترک‌ها، بربرها و قبطی‌ها در ارتش پایتخت (بغداد) فراوان از حد شده‌اند و با مردم با خشونت رفتار کرده و در برابر آنها رفتار پسندیده‌ای ندارند،3 دستور به ساختن سامرّاء داد و مرکز خلافت را به

منظور انتقال این ارتش به آنجا منتقل نمود و خود رسماً در سال ۲۲۰ه‍.ق. بدانجا منتقل شد و سران ارتش را در این پایتخت جدید مستقر ساخت. اینها کم کم بر حوادث و قضایای امور چیره شدند، تا جایی که به مرکز خلافت به هم تسلّط پیدا کردند که گاهی خلیفه را ساقط و گاهی از وی نافرمانی کرده و مردم را علیه او می‌شورانیدند و گاهی خلیفه را می‌کشتند و گاهی در نصب خلیفه‌ای تحکّم و اعمال نظر می‌کردند. هشت نفر از خلفا پشت سرهم بر اریکة خلافت سامرّاء حکومت و فرمانروایی می‌کردند. آن‌قدر از دست اینها چشیدند و کشیدند که معتمد در سال ۲۷۹ه‍.ق. از آنجا بیرون رفت5 و سپس درگذشت و معتضد در همان سال مقرّ خلافت خود را در بغداد قرار داد.۶

از اینجاست که می‌بینیم سامرّاء بیش از نیم قرن مقرّ خلافت عبّاسیان بوده و در خلال این مدتّ، زیباترین شهرها و تاج سلاطین بوده است؛ چندان که سرزمینی زیباتر، بزرگتر و آبادتر از آن نبوده است.7 او چنان وسعتی یافته که شعاع ساختمانی این شهر به پنجاه کیلومتر (کمی بیش از ۸ فرسخ) رسیده بود؛8 ولی به مجرّد انتقال خلافت از آنجا، ویران گشت و چشمه‌سارهایش خشکید. به طوری که جز محلّه‌ای که دروازة شهر بوده و به «کرخ سامرّاء» معروف بوده، چیزی برجای نماند و دیگر نقاط، چنان ویران شد که هر بیننده‌ای را به وحشت می‌انداخت.۹

٭٭٭

سامرّاء هشت نفر از خلفای بنی‌عبّاس را پشت سر گذاشته است که عبارتند از: معتصم، از آغاز انتقالش بدانجا در سال ۲۲۷ه‍.ق. و بعد از او واثق تا ۱۲۳۲ه‍.ق. و بعد، متوكّل تا ۲۴۷ه‍.ق.، روزی که پس از شب‌نشینی‌ای که به شرب خمر و لهو و لعب گذرانده بود، کشته شد.10 بعد از او با منتصر که شش ماه و دو روز به مقام خلافت بود، بیعت شد.11 ترکان بعد از او با مستعین در سال ۲۴۸ه‍.ق. بیعت کردند تا اینکه در سال ۲۵۲ه‍.ق. از خلافت استعفا داد و با معتزّ بیعت نمودند12 تا اینکه ترک‌ها در سال ۲۵۵ه‍.ق. او را خلع کرده و با مهتدی بالله بیعت کردند و سپس در سال ۲۵۶ه‍.ق. وی را کشتند و با معتمد علی الله بیعت کردند تا سال 279ه‍.ق. پس از معتمد با معتضد بالله در «بغداد» بیعت شد. اینجا پایان پایتختی سامرّاء است.

این دوره دارای مختصّاتی است که بعضی از آن با خصائص دوره‌های سابق خلافت مشترک و از بعضی جهات متمایز است. خصایص این دوره عبارتند از:

1. ضعف دستگاه خلافت

تا حدّ زیادی در نظر مردم از هیبت و جلال خود افتادند. این موضوع در نتیجة عواملی بود که یکی از آنها تسلّط ترک‌ها بر پایتخت و تسلّط کارمندان و حکّام بر اطراف و جوانب و کناره‌گیری عملی خلیفه از ممارست و مراقبت بر دستگاه حکومت است تا جایی که معتمد بعد از تجربه‌های کمرشکنی که آموخته بود، چنین می‌گفت:

أ لیس من العجائب ان مثلی

یری ماقل ممتنعا علیه

و توخد باسمه الدنیا جمیعا

و ما من ذاک شیء فی یدیه

الیه یحمل الاموال طرا

و یمنع بعض ما یجیی الیه۱۳

عامل دیگر، شب‌نشینی‌ها، لعب، خوشگذرانی و شراب‌خوارگی‌هایی بود که خلیفه پس از آنکه کرسی حکومت را اشغال می‌کرد، در آن فرو می‌رفت و کوچکترین توجّهی به شئون زندگی مردم، چه در کلّیات و چه درجزئیات نداشت. تنها المهتدی بالله از این روش مستثنا بود؛ مردی که از نظر راه و روش بهتر از همة آنها بود. میان عبّاسیان این شخص، مانند عمربن عبدالعزیز در میان بنی‌امیّه بود؛14 ولی این خود در نظر اطرافیان ترک و بربر و قبطی نقطه ضعفی به شمار می‌آمد؛ بنابراین با او چندان مبارزه کردند که نابودش ساختند.

امّا جریان خوشگذرانی و شرب خمر و بزم‌های شراب، روشن‌تر از آن است که احتیاجی به استشهاد و مثال داشته باشد؛ زیرا کتب تاریخ مملوّ این‌گونه شواهد است. شاید بهترین موردی که بتوان در این مورد ذکر کرد، جریان برخورد متوکّل با امام هادی(ع) است که نیمه‌شب عدّه‌ای از ترک‌ها را فرستاد تا خانة آن حضرت را تفتیش و در آن نیمه‌شب وی را گرفته و پیش او ببرند. این بود که آنها شبانه به خانة حضرت ریختند و در حالی که آن حضرت مشغول خواندن قرآن بود، او را گرفته و پیش متوکّل برده و در برابرش نگه داشتند. متوکّل، در حالی که جام می‌ در دست داشت و مشغول باده‌گساری بود، وی را احترام کرده و در کنار خود نشانید و جامی را که در دست داشت به حضرتش تعارف کرد. حضرت فرمودند:

«ای امیرمؤمنان! هرگز گوشت و خون من به شراب آلوده نشده است. مرا معاف دار.» که (متوکّل) دست از این کار کشید...

2. استیلاء موالی15

به رأس سیاست در پایتخت و اطراف، عامل دیگری از خصایص این دوره است. موالی بیشتر از ترک‌ها بودند و نمی‌گذاشتند خلیفه در شئون حکومتی دخالتی داشته باشد. از اینها می‌توان بغای بزرگ و پسرش موسی بن بغا و برادر موسی، محمّد بن بغا، كیغلغ، بابكیال، اسارتكین، سیمای طویل، ماركوج، طبایغو، اذکوتكین، بغای شراپی کوچک و وصیف بن باغرترکی را نام برد که این دو نفر اخیر نسبت به دیگران ممتازتر و زیرک‌تر بودند؛۱۶ به طوری‌که دربارة آنها گفته شد:

خلیفه زندانی میان وصیف و بغا بود و آنچه را می‌گفت که آن دو به او می‌گفتند؛ چنانچه در سخنان بغا هم این اعتراف را می‌بینیم.۱۷

این سران موالی مطابق میل خود گاهی مخالف خلیفه و گاهی مخالف دشمنان او بودند. این بود که هر وقت خلیفه سوای آنها، کسی را برای سرکوبی سرکشان و تمرّدکنندگان نمی‌یافت، علیه خلیفه قیام و کمر به کشتن خلفا، یکی پس از دیگری می‌بستند یا بدین علّت که خلیفه بعضی از سران آنها را تهدید کرده18 یا اینکه رتبه و حقوقشان را به تأخیر انداخته است.19

ما حوادث بی‌شماری را می‌بینیم که توسط ترک‌ها و موالی به وجود آمده است؛ مانند خلع کردن پسران متوکّل به نام‌های معتزّ و مؤیّد از ولایت‌عهدی،20 روی کار آوردن مستعین و تسلّط آنان بر دارایی و اموال در زمان او و جنگیدن با همان مستعین وقتی که بر آنها غضب کرد و به بغداد پناه برد و بیعت آنها با معتزّ و آن جنگ‌ها و فتنه‌ها و آشوب‌هایی که بر سر مردم بغداد آوردند تا جایی که مردم گوشت مردار می‌خوردند21 و به همین ترتیب هر روز فتنه‌ای برپا می‌کردند که منجر به کشت و کشتار می‌گشت تا جایی که بربرها با ترك‌ها احتجاج کرده و به آنها می‌گفتند: هر روز خلیفه‌ای را کشته و دیگری را خلع کرده، خود در پست وزارت همچنان وزارت‌ می‌کنید؟!

ترک‌ها و سایر موالی همان‌طور با کمال نفوذ باقی بودند تا اینکه صاحب زنج با انقلاب کوبندة خود به پا خاست و ثقل افکار و اقتصاد و فعّالیت‌های جنگی متوجّه دفاع از وی شد و تا حدّ زیادی اندیشه‌های شخصی در بوتة فراموشی سپرده شد.

۳. آشوب و فتنه‌هایی که در بغداد بود

بغداد نسبت به سامرّاء، با اینکه در آن روز پایتخت هم نبود، باز هم خالی از عدم

آسایش و ناراحتی نبود؛ بلکه در آنجا هم فتنه‌هایی برپا بود.

الف: در سال ۲۴۹ه‍.ق. لشكر شاكریه به بغداد حمله و یورش آورد و با فریاد و غریو، درِ زندان‌ها را باز و زندانیان را آزاد ساخت و یکی از دو پل معروف بغداد را منهدم و دیگری را به آتش کشید.

یکی از علل این نهضت، مقابله و اعتراض علیه ترک‌ها نسبت به کشته شدن متوکّل به دست آنها و تسلّطشان بر امور مسلمانان بود که هرکس از خلفا را می‌خواستند، می‌کشتند و هرکه را می‌خواستند، به جای او می‌گذاشتند؛ بدون اینکه در این مورد، مسئلة دین یا توجّه به مردم در نظر باشد.22

ب: آنچه که در زمان مستعین رخ داد. وی با حالت قهر و غضب از تمرّد و عصیان ترک‌ها و موالی به بغداد رفت. ترک‌ها گروهی را به بغداد فرستادند تا از وی عذرخواهی کرده و تقاضا کنند که به سامرّاء برگردد؛ ولی مستعین تقاضای آنان را نپذیرفت. ترک‌ها بلافاصله در سامرّاء با معتزّ بیعت کرده و معتزّ برادر خود، ابی احمد موفّق، فرزند متوکّل را به فرماندهی جنگ با مستعین برگزید و به او اختیارات تامّه داد و تدبیر و سیاست کشور را به کلباتكین ترک واگذار کرد. موفّق هم با پنجاه هزار ترک و قبطی و دو هزار بربر23 به سوی بغداد حرکت و آنجا را محاصره کرد و محاصره را چند ماه ادامه داد و بلا و بدبختی را به اوج رسانیده و کشتار را از حد گذراند و کاری بر سر مردم بغداد آورد که به مردار خوردن افتادند و درگیری‌هایی بین دو دسته پیش آمد که در یکی از آنها بیش از دو هزار نفر از مردم بغداد کشته و ضعیف و ناتوان گشتند و کار معتزّ بالا گرفت.24 سرانجام مستعین از مقام خود سقوط کرد و استعفا داد.۲۵

در این واقعه، می‌بینیم که چگونه دشمنی رسمی و علنی میان دو خلیفة رسمی که هر دو برگزیدة تودة اجتماع بودند، در اثر نفوذ این ترک‌ها به وجود آمده است.

ج: در سال ۲۵۲ه‍.ق. ارتش بغداد به منظور مطالبة حقوق خود، شورش کرد. این ارتش می‌خواست نگذارد که خطیب بالای منبر به نام معتزّ خطبه بخواند.

محمّد بن عبدالله بن طاهر در جنگ با ارتش و پراکنده کردن آنها موقعیت مهمّی داشت تا آنجایی که متوجّه شد ارتش بر یاران وی تفوّق دارد. دستور داد مغازه‌هایی که در کنار پل بغداد بود، به آتش کشیدند و کالای بازرگانان و تجّار و کسبه دچار آتش‌سوزی شد و آتش، این دو دسته را از یکدیگر جداساخت.۲۶

د: جریان شورشی که ارتش در سال ۲۵۲ه‍.ق. 27 با مردم بغداد داشت که در آن، ارتش از مردم می‌خواست بعد از معتزّ با موفّق ابی احمد بن متوكّل بیعت کنند؛ ولی مردم ‌به رغم خواستة ارتش، پس از بیعت کردن سامرّاء با مهتدی، مردم بغداد هم با وی بیعت کردند.

۴. چهارمین خصیصه

چهارمین خصیصه از ویژگی‌های این دوره که شاید نشانة بارز این دوره باشد، ناشی از ضعف دستگاه و در دست نداشتن زمام امور دستگاه خلافت و صرف شدن نیروها و فعّالیت‌ها در جنگ‌ها و دشمنی‌های داخلی بود و قطع نظر از اطراف و اکناف وکارهایی که عمّال دستگاه می‌کردند که هرکدام از عمّال دولت وسیع اسلامی، مقیّد به ارتباط و وابستگی با پایتخت و حکومت مرکزی نبودند؛ بدانسان که اگر میل داشتند، مطیع، وگرنه دم از استقلال می‌زدند و با دیگران به جنگ می‌پرداختند. این موضوع بستگی به میزان خواست آنها در کشورگشایی و توسعة شهرها داشت و شهرهای اسلامی در هر چند صباحی، چهرة تازه‌ای می‌دیدند که بر آنها حکومت کرده و شئون زندگی‌اشان را می‌چرخاند و خراج آنها را می‌گرفت و هیچ حاکمی در موردی که خود را خلیفه می‌خواند، پناهی جز شمشیر و قدرت و اسلحه‌خانة خود نداشت.

از روشن‌ترین مصادیق این جریان، وضع «آندلس» است که در آن دوره، تحت نظر عبدالرّحمن بن ناصر اموی، از نظر خلافت مستقل بود۲۸ و همچنین شمال آفریقا تا اندازه‌ای زیر فرمان امرای آل اغلبِ خودمختار بود. درآغاز تحت حکومت زیاده اله بن ابراهیم بن اغلب و بعد برادرش اغلب۲۹ و سرانجام زیر فرمان زیاده اله بن ابی العباس بن عبدالله۳۰ بود که سرانجام با شمشیر ابی عبدالله شیعی جدّ فاطمیین که حکومت مهدی آفریقایی را در آنجا تأسیس کرد، از پای درآمد و حکومتش پایان یافت و در این گیر و دارها حکومت سامرّاء یا بغداد هیچ‌گونه اظهار نظر یا تصرّفی در آنجا نداشتند.

امّا شهرهای «فارس» و «ماوراء النّهر» در زمان معتصم میدان جنگ و کشت و کشتار بود. در منطقة «زنجان»، «اردبیل» و «آذربایجان»، جنگ مسلّحانه‌ای درگیر بود که از یک طرف بابک خرّمی و از سوی دیگر حیدر بن کاووس (افشین) و بغای بزرگ به نمایندگی از طرف خلیفه در آن شرکت داشتند و این جریان از سال ۲۲۱ تا ۲۲۳ه‍.ق. بود تا وقتی که افشین به سامرّاء رفت و بابک خرّمی و برادرش عبدالله هم با او بودند. پس معتصم، بابک را کشت و سرش را به «خراسان» فرستاد و بدنش را در سامرّاء به دار آویخت.31

در سال ۲۲۴ه‍.ق. مازیار بن قادن علیه معتصم در «طبرستان» قیام کرد32 و در سال ۲۲۳ه‍.ق. در آذربایجان جنگ و آشوب‌هایی بود که هشت ماه به طول انجامید و محمّد بن بعیث و اطرافیانش آن را رهبری می‌کردند. جنگ‌ها تا وقتی که بغای شراپی از طرف حکومت آنها را سرکوب کرده و شهر را فتح نمود، ادامه داشت.۳۳

بغا، ابن بعیث را به سامرّاء برد و در آنجا به زندان انداخت و صد رطل به گردن او آویزان کرد و تا هنگام مرگ این حالت بود.۳۴

در سال 238ه‍.ق. در «تفلیس» بین بغا و ارتشش از یک طرف و اسحاق بن اسماعیل از سوی دیگر جنگی درگرفت که بغا شهرها را به آتش کشید و در نتیجه حدود پنجاه هزار نفر تلف شدند و هرکس که از آتش جان به سلامت برد، اسیر شد و مردگان را هم مثله و قطعه قطعه کردند.۳۵

در سال 253ه‍.ق. در زمان معتزّ جنگی در «همدان» بین عبدالعزیز بن ابی‌دلف با بیش از بیست هزار نفر شهرهای فارس و عراق37 گاه‌گاهی میدان آرامی برای مبارزة لشکریان یعقوب بن لیث صفّار بود، این مبارزه و درگیری از سال 253 تا 256ه‍.ق. که یعقوب درگذشت، همچنان ادامه داشت. پس از مرگ، عمرو بن لیث جانشین او شد؛ ولی او از طرفداران و دوستان دستگاه خلافت بود.38

یعقوب لیث مصلحت می‌دید که با دولت اظهار دوستی کند؛ گرچه در مقام و موقعیتی بود که دولت قادر به قلع و قمع او نبود. از این‌رو ناچار و از ترس فتنة او، با وی به مدارا رفتار کرده و رضایتش را فراهم می‌نمود.۳۹

یعقوب مكنون خاطر خود را اظهار نکرده، مگر در رختخواب مرگ؛ یعنی وقتی که به فرستاده و قاصد خلیفه گفت: به خلیفه بگو فعلاً که من بیمار و ناتوانم. اگر مردم که از دست تو راحت شده و تو هم از دست من راحت شده‌ای و اگر خوب شدم، بین من و تو جز این شمشیر چیز دیگری نخواهد بود.40

از سال ۲۶۱ه‍.ق. نصر بن احمد سامانی تا حدّ زیادی استقلال پیدا کرد و بر شهرهای ماوراءالنّهر تا منطقة «بخارا» و «سمرقند» تا خراسان حکومت کرد.41 وی در سال ۲۷۹ه‍.ق. درگذشت و برادرش اسماعیل بن احمد جانشین او شد.42

امّا در «مصر»، احمد بن طولون که یکی از ترک‌هایی بودکه بابكیال ترک در سال ۲۵۴ه‍.ق. در زمان معتزّ او را به حکومت آنجا فرستاده بود، در آنجا استقلال داشت. وقتی که مهتدی روی کار آمد و بابکیال را کشت، حکومت مصر به یاركوج

ترک رسید. او هم با احمد بن طولون دوستی دیرینه‌ای داشت. از این‌رو طولون حكومتش بر تمام مصر گسترش یافت و کارش بالا گرفت و روزگارش طولانی بود.43 تا وقتی که در سال ۲۷۰ه‍.ق. در اثر دل دردی درگذشت.44 در حالی‌که در ریاست خود نیازی به ارتباط با خلیفه نداشت، باز اظهار دشمنی با خلیفه نمی‌کرد.۴۵

شهرهای نزدیک پایتخت و اطراف آن هم بهتر از اطراف و شهرهای دور دست نبود؛ گاهی میدان تاخت و تاز کارمندان و سران ارتش وگاهی دیگر میدان فعّالیت خوارج و یاران صاحب زنج و قرامطه بود.

پس «مکّه» و «مدینه» احیاناً در مورد تعرض افرادی که از آب گل‌آلود سوء استفاده کرده و به نفع خود ماهی می‌گیرند (کنایه از مردمی که دنبال موقعیت می‌گردند و با اندک موقعیتی که پیش آید، ترکتازی می‌کنند) قرار گرفته بود.

مدینه در سال ۲۳۰ه‍.ق. صحنة غارت‌های اعراب مجاور بود تا جایی که بغای بزرگ، جنگی علیه آنها برپاداشت46 و در سال ۲۵۱ه‍.ق. در اثر فتنه‌ای مشابه همین آشوب، در مکّه سیصد نفر کشته شدند و گرانی عجیبی به وجود آمد.۴۷

وضع سوریه: اگر وضع سوریه و شهرهای آن از قبیل «حلب»، «حمص» و «دمشق» را در این دوره از نظر بگذرانیم، می‌بینیم که آنجا هم صحنة طمع دیگران و میدان کشت و کشتار بوده است.

در سال ۲۲۷ه‍.ق. در اوائل خلافت واثق، «دمشق» میدان شورش‌های مسلّحانه‌ای بود که در نتیجه حدود دو هزار نفر از لشکریان خلیفه و انقلابیون کشته شدند.48 از سال ۲۵۰ه‍.ق. به بعد، حمص جولانگاه تصرّفات ناهنجار عمّال و حکّام بود که موجب نهضت اهالی و اضطراب و نگرانی آنها گردید۴۹ و عین همین مشکل در سال ۲۵۰ه‍.ق. تکرار شد؛ ولی این بار طغیان مردم شدیدتر از سابق بود و مستعین، موسی بن بغا را مأمور سرکوبی آنها کرد. او هم کشتار عجیبی در آن منطقه راه انداخت و عدّة زیادی از بزرگان آنجا اسیر و قسمتی را نیز به آتش کشید.۵۰

سوریه حتّی بعد از آنکه احمد بن طولون در سال ۲۶۴ه‍.ق. آنجا را اشغال کرد، باز هم دست از جنگ برنداشت؛ زیرا به مجرّد اینکه احمد طولون درگذشت، به منظور تضعیف پسر ابن طولون، خمارویه، نظرها به آنجا جلب شد. این بود که موفّق بن متوكّل دو نفر از سران ارتش خود را که از موالی بودند و اسحاق بن کنداجیق و ابن ابی الساج نام داشتند. برای فتح و تسخیر آنجا روانه کرد. آنها وارد سوریه شده و دمشق را بعد از جنگ بزرگی فتح کردند؛ ولی خمارویه شخصاً از مصر به طرف سوریه حرکت و دوباره پس از جنگ‌های تازه‌ای آنجا را تسخیر کرد.۵۲

در سال‌های ۲۷۴ه‍.ق. و ۲۷۵ه‍.ق. جنگ‌ها باز از سرگرفته شد.۵۴

موصل و حوالی آن

وقتی که سری به «موصل» و شهرهای اطراف آن و کردهای آن منطقه می‌زنیم، می‌بینیم آنجا هم از نظر گرفتاری و درگیری دست کمی از سایر شهرهای اسلامی نداشته است. در سال ۲۵۳ه‍.ق. در معرض قتل و غارت قرارگرفت55 و در سال ۲۶۰ه‍.ق. مورد تعرّض و ناراحتی‌های عامل خلیفه اذکوتکین ترک قرار گرفت. او فسق و فجور را علنی کرده و اموال مردم را به زور می‌گرفت، مردم با وی جنگ سختی کردند تا اینکه خانه‌اش را غارت و او را از موصل بیرون کردند.56 در حدود همان سال، باز شهر موصل در اثر اینکه زیر بار دو فرمانداری که اساتکین ترک از طرف خلیفه برای آنها تعیین کرده بود، نرفته بودند، شاهد جنگ‌هایی است که سرانجام برای آنها عامل و فرماندار دیگری فرستادند.57

سال ۲۳۱ه‍.ق. کردهای موصل مورد حملة وصیف ترک قرار گرفتند که حدود پانصد نفر از آنها را روانة زندان ساخت و وصیف در برابر این عمل هفتاد و پنج هزار دینار جایزه گرفت. در سال ۲۶۶ه‍.ق. موسی بن اتاش را کشتند58 و سال ۲۸۱ه‍.ق. معتضد شخصاً به جنگ با آنها پرداخت.۵۹

شاید ما بتوانیم این‌همه اضطرابات و ناراحتی‌ها را وقتی با فتنه و جهنّمی که صاحب زنج در عراق در عهد خلافت سامرّاء به وجود آورد و همچنین فتنة قرامطه، مقایسه کنیم، بگوییم که آن فتنه‌ها نسبتاً آرامش و دورة راحتی مردم بوده است.

۵. خصوصیت پنجم این دوره

وجود خوارج و حوادث و فتنه‌های پی در پی آنها است که به راستی، مانند استخوانی در گلوی دولت و لانة فتنه‌ای پیش پای آرامش ملّت بود. فعّالیت‌های چشمگیر آنها در این دوره از سال ۲۵۲ه‍.ق. شروع می‌شود؛ یعنی از زمانی که مساور بن عبدالحمید بن مساور شادی بجلی موصلی، رهبر این اشرار قیام کرد. اینها کسانی هستند که مدّعیند آخرت را خریده و دنیا را رها کرده‌اند.

مساور، بر بیشتر اطراف موصل استیلا پیدا کرد و کارش بالا گرفت. فرماندار خلیفه در موصل با او به جنگ پرداخت؛ ولی شکست خورد. از این‌رو مساور کارش بالا گرفت و مردم از وی به هراس افتادند60 و این جریان در سال ۲۵۴ه‍.ق. بود.

مساور در مسجد جامع موصل با مردم نماز جمعه به جا آورد و برای آنها خطبه خواند.61 در سال ۲۵۵ه‍.ق. ارتش خلیفه با او جنگید؛ ولی باز هم ارتش شکست خورد و مساور پیروز شد۶۲ و در سال ۲۵۶ه‍.ق. بین یکی از خوارج و مساور در اثر اختلافی که بین آنها در یکی از مسائل کلامی بود، درگیری پیش آمد و جنگ شدیدی بین آنها درگرفت که سرانجام منجر به پیروزی مساور و شکست آن دیگری شد.۶۳

مساور آن‌قدر سیطره و قدرت پیدا کرد که بر بیشتر شهرهای عراق مسلّط شد و نگذاشت خراج و اموال برای خلیفه بفرستند و بر حقوق ارتشیان تنگ گرفت64 و بر همین منوال بود تا وقتی که در سال ۲۶۳ه‍.ق. درگذشت.۶۵

خوارج در اینکه بعد از او به چه کسی رجوع کنند، اختلاف کردند و در نتیجه بینشان کشتار و جنگ به وجود آمد تا سرانجام به هارون بن عبدالله بجلی شادی گرویدند.۶۶

6. انقلاب و شورش صاحب زنج

ویژگی ششم این دوره که شاید خطرناک‌ترین و پراثرترین خصیصة این دوره باشد، مربوط به دورة دوم خلافت سامرّاء و موقع ضعف و از هم پاشیدن آنجا و در زمان مهتدی و معتمد بوده است. جریان ظهور صاحب زنج، هزاران نفر را کشته و هزارها عرض و ناموس مردم را به باد داده و ده‌ها شهر به آتش کشیده شده و به طور غیرمستقیم باعث دو امر مهم گردیده است:

1. ضعف خلافت معتمد، به طوری که خلیفه به صورت جسمی بی‌روح بود و هیچ‌گونه حلّ و فسخی در امور نداشت؛

۲. نیروگرفتن دستگاه خلافت در زمان معتمد پس از ضعف و شکست زنج و از بین رفتن سامرّاء از صورت پایتختی برای خلافت است.

صاحب زنج شخصی است که در سال ۲۵۵ه‍.ق.67 در بصره قیام کرد. نام او علی بن محمّد و به خیال خود، علوی بود و نسبش به زیدبن علیّ بن حسین بن علیّ بن ابی‌طالب(ع) می‌رسد.

درحالی‌که نوشتة مورّخین درست نیست؛ بلکه نسب او به عبد قبیس می‌رسد و مادرش از بنی‌اسد بن خزیمه است.68 وی پانزده سال دائماً در بین مردم فساد برپا می‌کرد تا وقتی که در سال ۲۷۰ه‍.ق. کشته شد.69

این شخص در انقلابش اضافه بر ادّعای انتسابش به نسب علوی به مهم‌ترین چیزی

که تکیه داشت، این بود که خود را رهبر کارگر و طبقة زحمتکش ملّت، به ویژه بردگان مملوک می‌دانست. طبقه‌ای که زیر ظلم و شکنجه‌های اربابان، خرد شده و زیر فشارهای دولت، انواع بدبختی و خواری دیده بود و به همین جهت بود که وی صاحب زنج، یعنی رهبر بردگان نامیده شد.

در آغاز از بردگان بصره شروع کرد و آنها را به طرف خویش خواند تا آنها را از قید بردگی و شکنجه‌ها نجات و خلاصی بخشد؛ از این‌رو عدّة زیادی گرد او جمع شدند. پس برای آنها خطبه خواند و وعده داد که آنها را آقا و ثروتمند سازد و برای آنها قسم یاد کرد که نسبت به آنها دست به غدر و حیله نزند.

صاحبان و اربابان غلامان آمدند و حاضر شدند در برابر هر غلامی، پنج دینار به او بدهند تا بردگان آنها را به آنها برگرداند. پس به غلامانی که حاضر بودند دستور داد تا به هرکدام از اربابان یا نمایندة آنان پانصد تازیانه بزنند.۷۰

این، آغاز فتنه‌ها بود. بردگان با این عمل، نیرو و شور زائد الوصفی پیدا کردند تا جایی که توانستند قسمت زیادی از شهرها را اشغال کنند.

دامنة این فتنه و آشوب به «آبادان»، «بصره»، «اهواز»،71 «دشت میشان»،72 «واسط»،73 «رامهرمز»74 و شهرها و مناطق بین راه این شهرها کشیده شد.

وقتی که قصد اشغال بصره را کردند، سه روز مردم بصره با ارتش زنج و عرب مقاومت کرده و جنگیدند و پس از سه روز در اثر تقاضای ابراهیم بن یحیی مهلبی به آنها امان داد و منادی‌اش در کوچه و بازار اعلام کرد که هرکس می‌خواهد در امان باشد، باید به خانة ابراهیم پناه ببرد. تمام مردم بصره در آنجا جمع شدند تا جایی که در و دیوار خانه از جمعیت موج می‌زد.

وقتی صاحب زنج این اجتماع را دید، فرصت غنیمت شمرد و از ترس اینکه مبادا متفرّق شوند، با آنها حیله کرد و دستور داد همة آنها را کشتند؛ شمشیر کار می‌کرد و فریاد و نالة آنها به شهادتین بلند بود و همه را کشت؛ جز عدّة کمی که جان به سلامت بردند و مسجد جامع و بیشتر نقاط شهر را به آتش کشید. خطر بالا گرفت؛ قتل و غارت و آتش‌سوزی همه‌جا را فرا گرفت؛ هرکس ثروتی داشت، اوّل ثروتش را گرفتند و بعد او را کشتند و هر کس نداشت، همان‌دم او را به قتل می‌رساندند75 و نسبت به شهرهای آبادان، اهواز، «آبله» و «ابی‌الخصیب» عیناً همین عمل را انجام داد.۷۶

وقتی حکومت این وضع را دید، چند نفر از سران ارتش خود را مانند سعید حاجب، محمّد متولّد و موسی بن بغا77 را به جنگ او فرستاد؛ ولی همة آنها شکست خورده و کاری از پیش نبردند.

تنها کسی که در جنگ با او به پیروزی رسید، ابی‌احمد موفّق طلحة بن متوکّل بود که به کمک فرزندش معتضد، همان کسی که پس از سقوط سامرّاء اوّلین خلیفة بغداد می‌شود و به کمک لولو، غلام احمد بن طولون که از ارباب خود جدا شده و به موفّق پناهنده گردیده بود، توانست وی را شکست دهد. لولو در شکست و نابودی صاحب زنج نقش مهمّی داشت تا جایی که شخصی از ارتشیان موفّق، درباره‌اش شعری سروده و می‌گوید:

كَیفَما شِئتُم قولوا

أَنَّما الفَتحُ لِلولو... ؛۷۹

هرچه می‌خواهید، بگویید. فتح و پیروزی به دست لولو بود و از آن او است.

ارتش موفّق در جنگ با صاحب زنج هیچ‌گونه رحم و مروّتی نداشت و جوانمردی از خود نشان نداد؛ بلکه جنگ کاملاً جنگی خصمانه و بی‌رحمانه بود؛ به طوری که انواع کشتارها، آتش‌سوزی‌ها، غرق کردن‌ها، تبعیدها و غیر ذلک به همراه داشت و عدّة بی‌شماری از زن و بچه و زندانیان را آزاد کردند.80

عدّه‌ای از سران زنج، قبل از کشته شدن و بعد از کشته شدن او، از موفّق امان خواستند. کشته شدن زنج و شکست او، اثر بزرگی در روحیة مردم گذاشت و احساس خوشی و امنیت کردند که در این باب اشعار فراوانی گفته شده است.81

این موفّقیت، اثر فراوانی در موقعیت موفّق گذاشت؛ به طوری‌که بر تمام امور دولتی، لشکریان، عمّال، ولات و حكّام اطراف و گرفتن مالیات‌ها و عزل و نصب وزرا، سیطره و قدرت پیدا کرد تا جایی که دیگر برای برادرش معتمد، از مقام خلافت جز نامی باقی نماند و دیگر نه در امور جزئی و نه کلّی، از وی نامه‌ای خوانده نمی‌شد و حرفش در رو نداشت تا اینکه خود می‌گوید:

أ لَیسَ مِنَ العَجائب انَّ مِثلی

یری ما قُل ممتنعا علیه؛

آیا جای شگفت و تعجّب نیست که شخصی مثل من، ببیند که از کوچکترین چیزها دستش برکنار و از او اختیارش را گرفته‌اند و مسلوب الاختیار است؟!

موفّق درهمین قدرت بود تا در سال ۲۷۸ه‍.ق.۸۲ مُرد و سران ارتشش گرد آمده و با فرزند او ابی العبّاس ولیعهد بیعت کردند و لقب معتضد بالله به او دادند.۸۳

پوشیده نیست که معتضد این سیطره و قدرت را از خلال جنگ‌ها با زنج و انواع کشتارهای آن وقت به دست آورده است. وی در سال ۲۷۹ه‍.ق. بعد از معتمد، زمام خلافت را به دست گرفت. وی پس از سقوط سامرّاء، اوّلین خلیفة بغداد است.

۷. ویژگی هفتم این دوره

نهضت‌های متعدّدی است که در اطراف به طرفداری از رضای آل محمّد(ع) یا به عنوان اعتراض به ظلم و بیدادگری‌هایی که مردم عموماً و این دسته خصوصاً با آن دست به گریبان بودند، برپا می‌شد.

تمام توجّه دولت در این عصر با تمام قوا و نیروی خود، متوجّه ایجاد نفرت از علویان و تبعید و طرد اجتماعی و فشار بر آنها بود. در این فکر، میان خلیفه و سران قوم و ارتش و وزراء، فرقی نبود و همه هم‌عقیده بودند؛ ولی چون دولت در شرف از هم پاشیدن و در نهایت، ضعف بود، به مجرّد وجود کوچکترین شبحی از نهضت علویان یا اتّهامی که به کسی در این مورد بسته می‌شد، رعب و ترس عجیبی در دل خلیفه و سران قوم می‌افتاد و بلافاصله فرماندهان ترک یا دیگران را مأمور سرکوبی و انواع شکنجه‌ها نسبت به نهضتگران می‌کرد. ما می‌توانیم برای این مطلب از تاریخ عمومی نمونه‌هایی را به عنوان استشهاد یادآور شویم.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: