نایب دوم و طولانی ‌ترین دوران خدمتگزاری

واحد پژوهش موعود

نیابت، مسئلة ارثی نبود؛ امّا لیاقت و توانایی خانوادة عَمری، به حدّی بود که پس از فوت پدر، امام عصر(عج)، پسر را به عنوان نایب دوم برگزیدند. ابوجعفر، محمّد بن عثمان بن سعید عمری، در حقیقت خادم خانه‌زاد اهل بیت(ع) بود و علاوه بر آنکه از آموزه‌های حَسنی و مهدوی(ع) بهره‌مند گشت، شاگرد خلف پدرش نیز بود و در امور نیابت، فنّ کوزه‌گری را از او آموخته بود. تا جایی که پس از رحلت عثمان بن سعید، تمام امور مربوط به سفارت و نيابت امام زمان(عج) به او تفويض شد. یکی از معاصران او به نام هبة الله نقل می‌کند که همگی شيعيان دربارة عدالت، وثاقت و امانتداری او تردیدی نداشتند؛ چرا كه در زمان امام حسن عسكری(ع) از طرف حضرت تصريح به امانت و عدالت او شده بود و مردم را به مراجعه به او فرمان‌ داده بودند.1

امام حسن عسکری(ع) خطاب به احمد بن اسحاق فرموده بودند:

«عثمان بن سعيد و فرزندش دو نفر موثّقند. هر چه آنها به تو برسانند، از من مي‌رسانند و آنچه به تو بگويند، از جانب من مي‌گويند. پس از آنها بشنو و اطاعت كن كه آنها موثّق و امين هستند.»2

توقيعات امام زمان(عج) در امور مهمّ دينی، در طول حيات محمّد بن عثمان با همان خطّی كه در زمان پدرش، عثمان بن سعيد صادر مي‌شد، به دست او صادر مي‌گشت و به شيعيان مي‌رسيد. بنابراین شيعيان جز او كسی را به نيابت نمی‏شناختند و به فرد ديگری مراجعه نمی‏کردند. مهر تأیید این اعتماد، علائم و كرامات بسیاری بود که از محمّد بن عثمان ظاهر شد. معجزات امام زمان(عج) به دست او آشكار مي‌گرديد و نایب دوم، امور بسياری را از جانب امام به شيعيان خبر داد كه همه باعث بصيرت شيعيان در خصوص وجود امام دوازدهم گرديد.3

محمّدبن عثمان، همانند پدرش به داد و ستد روغن مي‌پرداخت و تحت پوشش شغل خود، به فعّاليتش ادامه مي‌داد و گاهی با نام مستعار در مجامع عمومي حاضر مي‌شد. او همچنين از شركت مستقيم در بحث‌ها و مناظرات علمي و اعتقادي خودداري مي‌كرد و حتّي نامش را در سلسلة راويان و مؤلّفان شيعه مشاهده نمي‌كنيم. او همين شيوة تقيّه را به وكيلان امام(عج) در ساير نواحي توصيه مي‌كرد و در عين حال، در مجامع خصوصي شيعه، بر امامت حضرت مهدي(عج) و جانشيني ايشان به جاي امام يازدهم(ع) تأكيد مي‌نمود و مي‌كوشيد ضمن اثبات امامت آن حضرت، مسئلة غيبت را به عنوان امري مطرح كند كه بر اساس خواست و ارادة الهي صورت گرفته است و سرانجام آن، تعلّق به ارادة خداوند دارد و همچنين نيابت خود از جانب امام دوازدهم(عج) را به آنان اعلام مي‌كرد. او همچنين در پاره‌اي از موارد، بر وجود جانشين امام عسکري(ع) تصريح و بدين ترتيب مسئلة ولادت و حيات امام دوازدهم(عج) را به وضوح براي شيعيان و افراد قابل اعتماد بيان می‌نمود تا اضطراب و تشويش پديد آمده در اذهان شيعيان را كاهش دهد.4

پس از امام حسن عسکری(ع)، توقیعاتی از ناحیة مقدّسه صادر شد که بیش از پیش وثاقت محمّد بن عثمان را مورد تأیید قرار می‌داد. امام زمان(عج)، پس از فوت نایب اوّل، نامه‌ای به محمّد بن عثمانّ فرزند او با این مضمون نوشتند:

«امر خدا را تسلیم می‌کنیم و به قضای او راضی شده‌ایم. پدر تو با سعادت زندگی کرد و حمید و پسندیده مُرد. خدا او را بیامرزد و به موالی و اوّلیای او ملحق نماید! زیرا همیشه در امر ایشان، اهتمام داشت، نزدیکی به ایشان را طلب می‌کرد و به خدا و ائمّة هدی تقرّب می‌جست. خدا روی او را نورانی و لغزش‌هایش را عفو نماید و حق تعالی ثواب تو را در مصیبت او عظیم کند و صبر نیکو کرامت فرماید. مصیبت او به تو و به ما، هر دو رسیده و مفارقت او، تو و نیز ما را به وحشت انداخته است. پس خداوند او را در بازگشت به آخرت شاد گرداند! از جملة سعادت او، آن است که حق‌تعالی فرزندی مثل تو به او عطا فرموده است که بعد از او جانشین و قائم‌مقام او به امر او باشی و بر او ترحّم نمایی و من می‌گویم: الحمدلله! مردم به جایگاه تو و آنچه خدا برایت مقرّر داشته است، راضی هستند. خدا تو را تقویت کند، یاری نماید، توفیق دهد و حافظ و ناصر و معین تو باشد!»5

غیر از توقیع امام به خود محمّد بن عثمان، یکی از یاران امام نیز نامه‌ای با این محتوا با دست خطّ امام به دستش رسید که امام زمان(عج) در آنجا فرموده بودند: «و امّا محمّد بن‏ عثمان‏ عمری - كه درود خدا بر او و پدرش باد - مورد وثوق من و كتاب او كتاب من است.»6

مأموریت اصلی نایب دوم

دوران نيابت محمّد بن عثمان طولاني بود و تا زمان وفاتش در سال 305ه‍ .ق.، رهبري جامعة شيعي و سازماندهي نظام وكالت را بر عهده داشت. دوران نيابت او، هم‌زمان با حكومت چهار تن از خلفاي عبّاسي بود. آغاز كار او در زمان معتمد عبّاسي، كه از زمان حيات امام يازدهم(ع) بر مسند خلافت نشسته بود، مصادف بود. معتمد با مشكلات داخلي و خارجي مختلفي درگيري داشت. به نظر مي‌رسد كه گرفتاري‌ها و درگيري‌هاي حكومت، آزادي عمل بيشتري را براي نايب دوم امام(عج) در سال‌هاي اوّلية نيابتش فراهم ساخته و زمينه را براي فعّاليت بيشتر وي مهيّا كرده بود. در اين شرايط محمّد بن عثمان، با رعايت شرايط تقيّه، كوشش بيشتري براي آگاهي دادن به شيعيان دربارة جانشيني امام يازدهم(ع) و شناخت امام مهدي(عج) به كار مي‌بست. با اين حال با توجّه به تصريحاتي كه از جانب امام(عج) رسيده بود، از ذكر نام صريح آن حضرت به هرگونه نهي مي‌كرد.7

اين اقدامات در ادامة فعّاليت‌هاي نايب اوّل و به منظور دورساختن هرچه بيشتر اذهان حكومت نسبت به مسئلة امامت صورت مي‌گرفت؛ زيرا حكومت تا حدودي قانع شده بود كه شيعيان پس از امام يازدهم(ع) امام ديگري ندارند و اين بدان معني بود كه ديگر از جانب آنها خطري متوجّه عبّاسيان نيست و اين همان خواستة مطلوب امام(عج) محسوب مي‌شد؛ زيرا در اين صورت از اعمال فشارهاي زياد حكومت بر شيعيان كاسته مي‌شد و اين گشايشي در كار شيعه بود.

محمّد بن عثمان، که خود یکی از شاهدان وجود امام عصر(عج) بود، تمام تلاش خود را برای معرفی امام به مردم به کار می‌بست. او، معاوية بن حكيم و محمّد بن ايّوب نقل می‌کنند: ما چهل نفر در منزل امام حسن(ع) بوديم و ایشان فرزندشان را به ما عرضه كردند و فرمودند:

«اين امام شما پس از من و خليفة من بر شماست. از او اطاعت كنيد و پس از من، در دين خود متفرّق نشويد كه هلاك خواهيد شد. بدانيد كه بعد از اين، او را نخواهيد ديد.»

پس از شهادت این چهل نفر به وجود امام عصر(عج) چندی نگذشت که امام حسن عسکری(ع) به شهادت رسیدند.8

هرچند بسیاری از شیعیان، در غیبت صغری هرگز موفّق نشدند که جمال بی‌نظیر امام زمان(عج) را مشاهده کنند، امّا این مسئله دربارة محمّد بن عثمان مصداق نداشت؛ چرا که او مورد اطمینان امام زمان(عج) و نایب ایشان بودند؛ از سوی دیگر، محمّد در میان مردم نیز مقبول افتاده بود. در نتیجه شهادت او به دیدن امام زمان(عج) برای تمامی شیعیان حجّت و بشارتی نویدبخش بود؛ برای مثال عبد الله بن جعفر می‌گويد: به محمّد بن‏ عثمان‏ عمروی گفتم:

از تو همان سؤالی را می‏كنم كه ابراهيم از پروردگارش كرد. آنگاه كه گفت: «پروردگارا! به من بنما كه چگونه مرده‏ها را زنده می‏كنی؟ گفت: مگر ايمان نداری؟ گفت: دارم؛ ولی‏ می‏خواهم دلم اطمينان يابد.»9 پس از صاحب الأمر مرا خبر ده. آيا او را ديده‏ای؟

نایب دوم فرمود: آری و گردنی چنين دارد. و با دست به گردن خود اشاره كرد.10

عبد الله بن جعفر گويد: از محمّد بن عثمان عمری شنيدم كه می‏گفت:

و الله! صاحب الأمر همه ساله در موسم حجّ حاضر می‏شود و مردم را می‏بيند و می‏شناسد و مردم نيز او را می‏بينند؛ امّا نمی‏شناسند.11

عبد الله بن جعفر گويد: از محمّد بن‏ عثمان عمری پرسيدم: آيا صاحب الأمر را ديدی؟ گفت: آری و آخرين ديدار نزد بيت الله الحرام بود و می‏گفت: بارالها! آنچه به من وعده فرموده‏ای، برآور.12

مبارزات سیاسی محمّد بن عثمان

مشكل بزرگ محمّد بن عثمان، مسئلة مدّعيان دروغين نيابت و بابيت بود. اين مدّعيان، غالباً از ميان وكلاي قديمي و داراي انديشه‌هاي غالي‌گري (غلوّ در باورها) بودند. كار آنها ابتدا با ادّعاي نيابت خاصّ امام دوازدهم آغاز مي‌گرديد و پس از چندي، مدّعي مقامات بالاتري مي‌شدند و نيابت نائبان خاص را انكار مي‌كردند. البتّه بسیاری از این مواقع، با هوشیاری امام عصر(عج) شبهات مردم مرتفع می‌گشت؛ برای مثال، حضرت صاحب الامر(عج) در توقیعی به هلال بن کرخی دربارة غالیان فرمودند:

«من خداوند بزرگ را که خدایی جز او نیست، به شهادت می‌گیرم و البتّه او برای شهادت، کافی است و همچنین حبیبش، محمّد(ص) و ملائکه و پیامبران او و نیز تو و هرکس را که فرمان من به او برسد، گواه می‌گیرم که از افرادی که می‌گویند علم غیب نزد ماست و ما در آفرینش موجودات شریک هستیم و ما را از محلّی که خداوند برای ما قرار داده و راضی است، بالاتر می‌برند، بیزارم. همچنین از کسانی که از آنچه برای تو بیان کردم (بندگی خداوند) و از آنچه در ابتدای نامه‌ام بدان اشاره کردم، گامی فراتر بروند، بیزارم و اینان البتّه گرفتار سخط و عذاب الهی خواهند بود و من تو را گواه می‌گیرم که هرکس که ما از او بیزاری جوییم، خداوند و ملائکه و فرستادگانش و اوّلیای الهی نیز از او بیزار خواهند بود.»13

آنچه بيش از همه موقعيت نايب دوم شيعيان را در اين دوره دشوار مي‌كرد، حركت‌هاي سياسي بود كه از جانب ديگر فرقه‌هاي شيعي، به خصوص اسماعيليه و زيديه در اين دوران به وقوع مي‌پيوست. در اين زمان بود كه قرمطيان، فرقة افراطي از اسماعيليات توانسته بودند در نواحي «كوفه» و مراكز «عراق» نفوذ بسياري به دست آورند و بدين طريق، عدّه‌اي از شيعيان را به خود جلب كنند؛ زيرا اين اقدامات ناخواسته جوّ بدبيني شديدي را در دربار نسبت به عموم شيعيان پديد مي‌آورد؛ به گفتة شيخ طوسي در اين ايّام، دولت عبّاسي فشار فوق‌العادّه‌اي بر شيعيان وارد مي‌ساخت و رعب و وحشتي در دل آنان پديد آورده بود كه قادر به آشكار ساختن مذهب خود نبودند و حتّي در همين ايّام، مرقد امام حسين(ع) و اميرالمؤمنين(ع) نيز در اثر خرابكاري‌هايي كه مي‌توان آنها را به حكومت عبّاسي نسبت داد، ويران شدند. در نتيجة اقدامات مأموران و جاسوسان معتمد، آنها به وجود تشكيلات سازمان‌يافته‌اي براي شيعيان و در واقع همان سيستم نيابت و وكالت يقين پيدا كردند.

در کتاب شریف «کافی» آمده است:

حسين بن حسن علوی‏ گويد: مردی از نديمان روزحسنی و مرد ديگری كه همراه او بود، به او گفت: اينك او (يعنی حضرت صاحب الزمان(عج) اموال مردم را (به عنوان سهم امام) جمع مي‌كند و وكلایی دارد و وكلای آن حضرت را كه در اطراف پراكنده بودند، نام بردند. اين خبر به گوش عبيد الله بن سليمانِ وزير رسيد. وزير همّت گماشت كه وكلا را بگيرد. سلطان گفت: جست‌وجو كنيد و به دنبال اين مرد (امام زمان(عج)) نگردید؛ زيرا اين كار سختی است.

عبيدالله بن سليمان گفت: وكلا را مي‌گيريم.

سليمان گفت: نه؛ بلكه اشخاصی را كه نمي‌شناسند، به عنوان جاسوس با پول نزد آنها مي‌فرستيم. هر كس از آنها پولی قبول كرد، او را مي‌گيريم.

از حضرت نامه رسيد كه به همة وكلا دستور داده شود: از هيچ كس چيزی نگيرند و از گرفتن سهم امام خودداری نمايند و خود را به نادانی بزنند.

مردی ناشناس به عنوان جاسوسی نزد محمّد بن احمد آمد و در خلوت به او گفت: مالی همراه دارم كه مي‌خواهم آن را برسانم. محمّد گفت: اشتباه كردی. من از اين موضوع خبری ندارم. او همواره مهربانی و حيله‏گری مي‌كرد و محمّد خود را به نادانی مي‌زد و نيز آنها جاسوس‌ها را در اطراف منتشر كردند و وكلا به دلیل دستوری كه به آنها رسيده بود، از گرفتن اموال خودداری مي‌كردند.14 بدین ترتیب فتنة وزیر دفع گردید.

با تمام اين احوال، تا پايان حكومت معتمد (متوفّاي 279ه‍ .ق.)، محمّد بن عثمان از آزادي عمل بيشتري برخوردار بود؛ ليكن با شروع خلافت معتضد (279-289ه‍ .ق.) وضعيت دشوارتر شد. معتضد مردي بي‌رحم و خشن بود و دوران حكومت او، دورة سركوب و تعقيب شيعيان تلقّي مي‌شود.

علاوه بر اين، معتضد از اعتقاد شيعيان دربارة وجود جانشيني براي امام يازدهم(ع) اطّلاع داشت و ظاهراً خبري مبني بر اقامت امام دوازدهم در منزل پدرش در «سامرّاء» به او رسيده بود. از اين‌رو، پس از دستگيري چند تن از وكلا، دستور داد تا عدّه‌اي از سربازان مخصوص وي از «بغداد» كه به تازگي مقرّ خلافت به آنجا منتقل شده بود، به سامرّاء بروند و خانة امام(عج) را بازرسي كنند و هر كسي را در آنجا يافتند، به قتل برسانند. اين اقدام عملي شد؛ ولي آنان به هدف خود نرسيدند. گويا چند نفر از سربازان مذكور در ورود به خانه امام عسکري(ع)، حضرت مهدي(عج) را ديده، ولي موفّق به دستگيري ايشان نشده بودند. پس از بازگشت، معتضد به آنها تأكيد كرد كه اين امر را مخفي نگه دارند.

حركت ديگري كه در اين زمان در جهت تقويت جنبة اعتقادي شيعيان در مقابل شبهات و القائات عقيدتي كه از ناحية فرقه‌هاي ديگر و مخالفان ابراز مي‌شد، صورت گرفت، تبيين عقايد اماميه در قالب ادعيه بود. گذشته از توقيعاتي كه از ناحية امام(عج) صادر و در آن پاسخ پرسش‌هاي اعتقادي شيعيان ذكر مي‌شد، بيان دعاهايي كه دربردارندة اعتقادات صحيح تشيّع بود، مي‌توانست جنبة آموزشي سازنده‌اي براي جوّ عمومي جامعة شيعه داشته باشد. دعاهاي مذكور از ناحيه امام(عج) و از طريق نايبان خاصّ به مردم مي‌رسيد. از جملة اين ادعيه، دعاي معروف «رجبيه» است كه در ضمن نامه‌اي، به دست محمّد بن عثمان عمري رسيد و در آن تأكيد شده بود كه آن را در هر روز ماه رجب بخوانند. در اين مناجات، كه چندان طولاني نيست، گذشته از مطالبي كه در باب توحيد و صفات الهي از ديدگاه مكتب اهل بيت(ع) بيان شده،‌ در فرازهايي از آن، به ذكر مسائل اصلي امامت كه در اين زمان مردم با آن مواجه بودند، پرداخته شده است و در ضمن آن، ائمّة معصوم(ع) به عنوان حجّت‌هاي الهي و واليان امور مردم معرفي شده‌اند كه اركان توحيد و خداشناسي هستند و خدا را تنها از طريق ايشان مي‌توان شناخت. همچنين اين مناجات به نظام وليّ‌اللّهي و ولايت الهي ايشان اشاره دارد و در عين حال از هرگونه شبهة غلوّ دربارة ائمّه(ع)،‌ با بيان اينكه ايشان بنده و مخلوقات خداوند هستند و همة امورشان به دست اوست، جلوگيري كرده است.15

رحلت سعادتمندانه

دوران حسّاس و طولاني نيابت محمّد بن عثمان تا زمان وفات وي در سال 305ه‍ .ق. ادامه يافت. او طيّ اين دوران در عين رعايت جوانب احتياط و تقيّه، فعّاليت‌هاي ارزنده‌اي در هدايت جامعة شيعه و سازماندهي سيستم وكالت انجام داد.

ابونصر می‌گوید:

ابو جعفر محمّد بن عثمان كتاب‏هایی در فقه داشت و همة آنها را از امام حسن عسكری(ع) و امام زمان(عج) و پدرش عثمان بن سعيد كه او نيز به نقل از امام علی النقی و امام حسن عسكری(ع) روايت می‌کرد‌، تدوین نموده بود. از جملة آن كتاب‌ها، كتاب «الاشربة» بود.

امّ كلثوم، مادر ابو نصر مي‌گوید: اين كتاب در زمان وصيت محمّد بن عثمان به حسين بن روح رسيد و در دست او بود و ابونصر مي‌گويد: گمان مي‌كنم بعد از آن، به شيخ ابو الحسن سمری رسيد.16

از جمله روایات مشهور دربارة محمّد بن عثمان، آمادگی او پیش از رسیدن مرگش است تا جایی که سیّد بن طاووس در کتابش «طرائف» می‌نویسد:

... چون مستحب است انسان در ايّام حيات خويش بر كفن خود نظر افكند، من نيز كفن خود را بيرون می‏آورم و بر آن نظر می‏افكنم... چون در اخبار ديدم كه جناب محمّد بن عثمان بن سعيد عمری(رض) و پدرش، از سفرای مولای ما حضرت صاحب الزمان(عج)، قبر خود را در ايّام حيات خود مهيّا كرده بودند، من نيز محلّ قبر خود را معيّن كردم...17

ابو الحسن علیّ بن احمد دلّال قمی می‏گويد: بر ابوجعفر محمّد بن‏ عثمان‏، وكيل مولايمان حضرت مهدی(عج) وارد شدم تا بر او سلام كنم. ديدم كه در پيش روی او چوب ساجه18 و پارچة كفنی قرار دارد كه آيه‏هايی از قرآن و نام‌های ائمّه(ع) را بر كناره‏های آن می‏نويسد.پرسيدم: ای سرور من! اين چوب چيست؟

فرمودند: «اين برای قبر من است و مرا در قبر بر روی آن می‏گذارند (یا مرا به آن تكيه می‏دهند.) و من اينك نوشتن آن را به پايان بردم. همچنین هر روز به داخل قبر می‏روم و بخش‌هايی از قرآن را در آنجا قرائت می‏كنم و بيرون می‏آيم.

آنگاه وكيل حضرت(عج) دست علیّ بن احمد دلّال را گرفت و آن قبر را به وی نشان داد و فرمود:

هنگامی كه فلان روز از فلان ماه از فلان سال فرا رسيد، من به سوی خداوند متعال رحلت می‏كنم و در آنجا دفن می‏شوم و اين چوب در آنجا خواهد بود.

راوی می‌گوید: وقتی از نزد وی بيرون آمدم، مطلبی را كه ذكر فرموده بود، ثبت نمودم و همواره چشم به راه آن بودم. چيزی نگذشت تا اينكه ابو جعفر بيمار شد و درست در همان روز و ماه و سالی كه ذكر نموده بود، رحلت كرد و در همان جا به خاك سپرده شد.19

چنان‌که رسم نایب اوّل بود، نایب دوم نیز پس از حدود ۴۰ سال، به فرمان مولایش حضرت صاحب الزّمان(عج) امر نیابت را تسلیم نایب سوم کرد و پیش از آنکه رحلت نماید، او را به مردم معرفی نمود.

جعفر بن محمّد مدائنی معروف به ابن قزدا، در مقابر قريش نقل می‌کند: رسم من اين بود که هر وقت اموالی كه در دست من بود برای محمّد بن عثمان مي‌بردم، با زبانی با وی سخن مي‌گفتم كه هيچ‌كس نمي‌گفت. [برای مثال] مي‌گفتم: آيا اين مال كه مبلغ آن فلان مقدار است، مال امام(ع) است؟ او هم مي‌گفت: آری. آن را بگذار. سپس مي‌پرسيدم: به من مي‌گویيد كه اين اموال مال امام است؟

مي‌گفت: آری، مال امام است. آنگاه آن را از من مي‌گرفت.

آخرين باری كه نزد وی رفتم و چهار صد دينار برده بودم، طبق معمولی كه داشتم، همان سؤال را كردم، محمّد بن عثمان فرمود: آن را برای حسين بن روح ببر!

من اندكی تأمل نمودم و سپس گفتم: شما مانند هميشه آن را از من تحويل بگيريد.

حرف مرا نپذيرفت و فرمود: برخيز! خدا به تو سلامتی بدهد! آن را به حسين بن روح تسليم كن.

چون اثر خشم در صورت وی مشاهده نمودم، بيرون آمدم و سوار الاغم شدم و عازم رفتن گشتم. وقتی مقداری از راه را طیّ کردم، به شک افتادم و مراجعت نمودم و درب خانة محمّد بن عثمان را كوفتم.

خادم وی پشت در آمد و پرسيد: كيست؟

گفتم: من فلانی هستم. اجازه بگير داخل شوم.

گویی به من و برگشتنم اطمینان نداشت و به همین خاطر، دوباره پرسيد: تو كيستی؟

گفتم: برو و برای من اجازه بگير كه لازم است او را ملاقات كنم.

او هم رفت و خبر بازگشت مرا به نایب دوم داد. محمّد بن عثمان به اندرون رفته بود. در اين وقت بيرون آمد و روی تختی نشست. پاهايش روی زمين بود و نعلينی به پا داشت كه رنگ آن رفته بود. آنگاه پرسيد: چرا برگشتی و چرا از آنچه به تو فرمان دادم، سرپیچی کردی؟

گفتم: نسبت به آنچه به من امر فرمودی، جسارت نورزيده‏ام.

ولی او در خشم فرو رفت و فرمود: برخيز! خداوند به تو سلامتی بدهد. من ابو القاسم حسين بن روح را به جای خود منصوب داشته‏ام و او فعلاً منصب مرا دارد.

گفتم: آيا به امر امام او را جانشين خود فرموده‏ای؟

فرمود: برخيز، خداوند به تو سلامتی بدهد! چنان است كه به تو مي‌گويم.

ديدم چاره‌ای ندارم؛ جز اينكه نزد ابو القاسم حسين بن روح بروم. هنگامی که نزد او رفتم، ديدم در خانة تنگی نشسته است. ماجرای خودم و محمّد بن عثمان را به او اطّلاع دادم. او هم مسرور شد و شكر خدا را به جای آورد. من هم پول‌ها را به او تسليم نمودم و از آن روز، پيوسته آنچه از مال امام به دست من می‏آمد، به او مي‌سپردم.20

رحلت نایب دوم در روز آخر جمادی الاول سال ۳۰۵ه‍ .ق. رخ داد و پیکرش در «بغداد»، تشییع و در کنار مقبرة پدرش به خاک سپرده شد.

«وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی‏ وَ إِلَی اللهِ عاقِبَةُ الْأُمُور؛21

و هر كس خود را - در حالی كه نيكوكار باشد - تسليم خدا كند، قطعاً در ريسمان استوارتری چنگ درزده و فرجام كارها به سوی خداست.»

پی‌نوشت‌ها: