جان مرشايمر
نگارش این مقاله با هدف پاسخ به این پرسش انجام شده است: چرا نظم جهانی لیبرال فعلی که پس از پایان جنگ سرد شکل گرفت، در معرض فروپاشی قرار گرفته و در صورت سقوط آن، چه نوع نظمی جایگزین آن خواهد شد؟
به اعتقاد مرشایمر، استاد برجستة روابط بینالملل، نظم جدید پیش روی جهان تا حدودی شبیه به جنگ سرد است. نظم جهانی چندقطبی معاصر، دارای سه نظم واقعگرایانه خواهد بود:
یک نظم شکنندة بینالمللی که همکاری را تسهیل خواهد کرد و دو نظم محدود که یکی تحت تسلّط «آمریکا» و دیگری تحت تسلّط «چین» خواهد بود و یک رقابت امنیتی در ساز و کارهای برخوردی آن حاکم است.
در خبر اختصاصی «اینترنشنال» آمده بود: نقش قدرتهای بزرگ در جنگ سرد اهمّیت تاریخی بسزایی داشت؛ چرا که در این دوره، جهان تحت خطر نابودی قرار گرفته و دلایل مناقشة شرق و غرب در جهان دو قطبی، بسیار پیچیده و بغرنج بود؛ مناقشهای که بر سیاستهای داخلی و خارجی، توسعة اقتصادی، فرهنگی و شاید بتوان گفت که بر تمامی مسائل کشورهای جهان، تأثیر بسزایی گذاشت.
به طور کلّی، دوران جنگ سرد، رقابت بین دو ابرقدرت در نظام بینالملل و در سه حوزة ایدئولوژیک و عقیدتی، اقتصادی و استراتژیک - نظامی - پیگیری میشده است. این دوره را که از آن، با عنوان جنگ سرد میان دو ابرقدرت یاد میکنند، یک نظم کاملاً واقعگرایانه به شمار میآمد. قاعدة بازی دو ابرقدرت در دورة جنگ سرد بر این اصل بود که ضمن محدود نمودن اهداف رقیب، همواره از تجاوز به منافع حیاتی یکدیگر خودداری کنند و تلاش نمایند تا از بسته شدن راههای ارتباطی متقابل، جلوگیری نمایند. در دورة جنگ سرد، توازن قدرت آمریکا و «شوروی» که گاهی از آن، با عنوان «توازن مرکزی» یاد میشد، توازن مسلّط در جهان بوده و توازنهای محلّی مربوط به «خاورمیانه»، «شبه قارّة هند» و «آسیای جنوب شرقی» تابع آن بودهاند؛ بدین مفهوم که تأثیر توازن اوّل بر این توازنهای محلّی، بیشتر از تأثیر این توازنها بر توازن اوّلی بوده است.
آمریکا و شوروی، قدرتهای تشکیلدهندة توازن مسلّط، از طریق نقشآفرینی و حضور مستقیم در سیستمهای تابعه و نظمهای منطقهای زیرمجموعة خود، همچون دخالت این دو ابرقدرت در مسائل خاورمیانه، در توازن قدرت منطقهای نیز شرکت میکردند.
به عقیدة اکثر کارشناسان، شوروی از نظر مؤلّفههای قدرت با آمریکا برابر نبود؛ امّا تنها قدرتی به شمار میآمد که توان به چالش کشاندن برتری آمریکا را داشت. پرهیز آمریکا و شوروی در دورة جنگ سرد، از منازعات ویرانگر دوجانبه و رویکرد آنها به انواع همکاریها، از جمله ضمنی، نامتقارن و کامل، منجر گردیده بود تا همگان یک همکاری تکاملی را در صحنة روابط بینالملل نظاره نمایند. هریک از این قطبهای قدرت برای دستیابی به منافع خود، اقدام به تأسیس سیستمهای منطقهای و بعضاً فرامنطقهای مینمودند که غالباً در حوزة مسائل نظامی – امنیتی
و اقتصادی شکل میگرفتند؛ مانند «ناتو» و «صندوق بینالمللی پول» در «بلوک غرب» و «پیمان ورشو و کمکون» در «بلوک شرق». بدیهی است که قدرتهای بزرگ یک نظام، وابستگی متقابل قدرت، امنیت را ایجاد میکنند و به همین علّت نقش عمدهای در مدیریت و حفظ نظم سیستم دارند.
قدرتهای بزرگ، قواعد بازی را تعیین میکنند، آن را تغییر میدهند، نهادها و رژیمها را ایجاد، و مشخّص میکنند که چه چیزی در سیاست بینالملل ممکن و چه چیزی غیرممکن است. در واقع، قطببندی نظام بینالملل به واسطة شمار قدرتهای بزرگ تعریف میشود.
با توجّه به ساختار آنارشیک نظام بینالملل، آمریکا و شوروی به موجب قابلیت نظامی خود و قدرت به کارگیری آن، عموماً این توان را داشتند که منافع دیگر بازیگران را متأثّر سازند.
این ائتلافها یا گروهبندیها در قالب سازمانها، از جانب ابرقدرتها و به منظور حفظ برتری در مقابل قدرت مقابل تأسیس میشد. در سیستم دو قطبی یا چند قطبی، نظم بینالملل مستقر، واقعگرایانه خواهد بود؛ چرا که اگر دو یا چند قدرت بزرگ در جهان وجود داشته باشند، انتخابهای آنها اندک، محدودیتهای آنها بسیار و امکان همکاری آنها تا زمانی که احساس نکنند تعادل و توازن قدرت علیه آنها در حال تغییر است، میسّر نخواهد بود.
با فروپاشی شوروی در سال 1991م.، آمریکاییها خود را ابرقدرت بیرقیب عرصة بینالملل میدیدند و به همین دلیل به دنبال تثبیت هژمونی خود بر نظام بینالملل بودند.
پس از هر تغییری در توزیع قدرت نظام بینالمللی، شاید بتوان گفت که اصلیترین مسئله این است که آیا نظم بینالمللی در آینده، دوقطبی، چندقطبی یا تک قطبی (یکپارچه) خواهد بود؟ اگر تک قطبی باشد، ایدئولوژی سیاسی ابرقدرت مسلّط نیز برای تعیین نوع نظم بینالمللی که شکل میگیرد، بسیار مهم است. در نظام تک قطبی، هژمون سعی خواهد کرد تا ایدئولوژی خود را به سراسر جهان گسترش دهد و جهان را طبق نگاه ایدئولوژیک خود بازسازی نماید؛ زیرا هیچ قدرتی، توان رقابت و مقابله با قدرت هژمون را ندارد.
در اصل، هدف حاکمان آمریکا این بود که یک نظم جهانی ایجاد نمایند که به طور انحصاری از دمکراسیهای لیبرال تشکیل شده باشد و از لحاظ اقتصادی با یکدیگر همکاری کنند و با مجموعهای از قوانین مشترک به یکدیگر متّصل شوند.
نظم بینالملل لیبرال دمکراسی، در واقع یک نیروی مهم برای ارتقای صلح و رفاه در سراسر جهان به شمار میآمد. اصلیترین ابزار برای دستیابی به این هدف، سازمانها و نهادهای بینالمللی حقوقی و اقتصادی، همچون «سازمان ملل متّحد» و «بانک جهانی» بودهاند. در واقع، لازم بود عضویت کشورها در سازمانهایی که نظم آمریکایی را تثبیت و ترویج مینمودند، گسترش یابد. برای ایجاد و حفظ یک نظم بینالمللی، حضور و نقشآفرینی قدرتهای بزرگ جهان الزامی است؛ چرا که در غیر این صورت، بقای چنین نظمی با خطر مواجه خواهد بود. ترغیب «روسیه» و چین برای پیوستن به نهادهای پولی و مالی، همچون بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی برای تضمین موفّقیت و تثبیت نظم آمریکایی بسیار مهم بود. هدف این بود که با پیوستن این دو کشور به سازمانهایی که نظم آمریکایی
را تثبیت مینمودند و با قرار گرفتن در چرخة اقتصاد جهانی لیبرالیستی، این کشورها از وضعیت چالشگر نظم آمریکایی، به وضعیت حامی این نظم، تغییر حالت دهند. در طول جنگ سرد و هرچه به پایان قرن بیستم نزدیک میشدیم، شاهد افزایش کشورهایی که نظام سیاسی لیبرال دمکراسی را الگوی خود قرار میدادند، بودیم. شکست ایدئولوژی کمونیسم که نمود عینی آن، فروپاشی شوروی بود، جذّابیت لیبرال دمکراسی را بیشتر و بیشتر کرد. طبق آمارها تا سال 1986م.، 34% از کشورهای جهان جزو کشورهای دمکراتیک به حساب میآمدند و این میزان تا سال 2006م. به 41% رسید . دورة تقریباً 15 سالهای که از 1991م. و فروپاشی شوروی آغاز شد تا سال 2005م. را میتوان دورة هژمونی آمریکا در نظر گرفت؛ امّا آمریکاییها برای حفظ تسلّط و هژمونی خود که بتوانند نظم مورد نظر آمریکایی را تثبیت و حفظ نمایند، با مشکلات و چالشهای بسیاری مواجه بودند. گسترش لیبرال دمکراسی در سراسر جهان که اهمّیت اساسی برای ایجاد چنین نظمی دارد، نه تنها بسیار دشوار است، در اغلب موارد، با مقاومت حکومتها نیز مواجه میشود. نظم بینالملل لیبرال با مشکلات و چالشهای بزرگ و عمیقی مواجه بود که ریشة بروز این مشکلات و چالشها را در دل خود داشت.
یکی از موضوعات اساسی روابط بینالملل، موضوع تغییر نظم بینالمللی است که اهمّیت بسزایی دارد. شیوههای مختلفی برای بیان مفهوم تغییر در روابط بینالملل وجود دارد. تبیین انتقال قدرت، یکی از شیوههای بررسی و تحلیل تغییر در روابط بینالملل است. هر نظم مستقر، نشاندهندة ترتیب خاصّی از قدرت در سیستم بینالمللی بوده است که دوران ظهور و افول مشخّصی دارد. در نتیجه، کانون فهم تغییر در نظام بینالملل، تحلیل و شناسایی هرم قدرت و عوامل مؤثّر در ایجاد ثبات و بحران در آن است. از اینرو، انتقال قدرت در برخی موارد، باعث از میان رفتن نظم موجود و تولّد نظمی جدید شده است. به لحاظ تاریخی، اصلیترین عامل بحرانزا در سیستم، کاهش و افول قدرت هژمون یا افزایش در قدرت بازیگر چالشگر بوده است.
دقّت در تاریخ این حوزه، به خوبی مبیّن دگرگونی نظمها در هنگامة ظهور و افول قدرتهای بزرگ است. بنابراین در حال حاضر، افول قدرت آمریکا یا قدرتیابی چین، محور تحلیل روابط بینالملل به شمار میآید.
چه عواملی باعث فروپاشی نظم موجود و ظهور یک نظم جدید میشود؟
• توزیع قدرت در عرصة بینالملل: تغییر، درون سیستم زمانی رخ میدهد که قدرت (یا قدرتهای) مسلّط افول کنند یا قدرت (یا قدرتهای) جدیدی ظهور نمایند؛ به این معنی که منطق تحوّل و تغییر شکل نظام بینالملل در دو روند کلان افول و ظهور قدرتهای بزرگ، نهفته است. ظهور قدرتهایی، همچون «ژاپن»، «اتّحادیة اروپا»، چین، روسیه، هند و برخی قدرتهای دیگر در عرصة بینالملل که هژمونی آمریکا را به چالش کشاندهاند و هریک به نوعی منافع آمریکا را در حوزههای مختلف تهدید مینمایند، یکی از عوامل تغییر در نظم جهانی است.
البتّه باید گفت که برخی از قدرتهای در حال ظهور، به موازات افزایش قابلیتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکیشان، خود را به گونهای روزافزون با نظم موجود تطبیق دادهاند؛ مانند ژاپن، اتّحادیة اروپا و هند. شاید بتوان گفت نقطة شروع بحران از آنجایی است که قدرت هژمون به دیگر کشورها کمک میکند تا قدرت یکپارچه را تقویت کنند که خود این امر میتواند باعث بروز مشکلاتی گردد و در نهایت، با تضعیف یکپارچگی، نظم لیبرال را به پایان برساند.
این، همان چیزی است که با ظهور چین و تبدیل این کشور به قدرت برتر اقتصاد جهان در آیندهای نزدیک، اتّفاق خواهد افتاد؛ چرا که چین خارج از نظم تثبیتشدة غربی، در حال ظهور است.
از سوی دیگر نیز، احیای قدرت روسیه میتواند باعث افزایش سرعت افول نظم لیبرال گردد. آمریکا اقدامات زیادی در جهت جذب چین و روسیه به درون نظم مورد نظر خود نمود؛ امّا این دو کشور همچنان اصلیترین چالشهای پیش روی آمریکا هستند. اگرچه قدرتهای نوظهور دیگری نیز در سطح جهان بروز و ظهور داشتهاند؛ امّا دو مورد چین و روسیه به جهت اینکه بیشترین محدودیتها را برای منافع آمریکا به وجود آوردهاند، مورد توجّه قرار گرفتهاند. در واقع، این دو کشور با افزایش تواناییهایشان، ظرفیت و خواست بیشتری برای به چالش کشیدن نظم موجود پیدا کردهاند.
• ایدئولوژی سیاسی حکومت پیش رو:
ایالات متّحدة آمریکا برای حفظ هژمونی خود، سعی نمود تا با استفاده از جذّابیتهای دمکراسی، ایدئولوژی و گفتمان خود را در سراسر جهان بگستراند. مداخله در امور داخلی کشورها برای تبدیل نظام سیاسی آنها به دمکراسیهای لیبرال، اقدامی دیگر در راستای دستیابی به این هدف است. تلاش برای چنین مهندسی اجتماعی و سیاسی در مقیاس جهانی، باعث کاهش محبوبیت دمکراسی در جهان شد. آمریکا در حمله به «افغانستان» و «عراق»، تلاش نمود تا از طریق اجبار و بهرهگیری از نیروی نظامی، به هدف خود دست یابد. این اقدام نه تنها موجبات دمکراتیک شدن این دو کشور را تسهیل ننمود، وجهة آمریکا و جذّابیت لیبرال دمکراسی را در جهان نیز، به ویژه در میان مردم خاورمیانه به شدّت تخریب نموده و کاهش داد. اشتباهات مکرّر آمریکا در نقاط مختلف جهان، به ویژه خاورمیانه، از جمله حمایتهای بیدریغ این کشور از رژیم صهیونیستی گرفته تا پشتیبانی از حکومتهای استبدادی و دیکتاتوریهای منطقه، باعث شده است تا رقبای این کشور، نظیر «ایران»، روسیه و چین بیشترین سود را از وضعیت کنونی منطقه ببرند و از نفوذ آمریکا در این منطقه کاسته شود.
• ملّیگرایی و ناسیونالیسم:
سیاستهای نظام لیبرال دمکراسی با مسائلی، چون ناسیونالیسم و حاکمیت و هویت ملّی، تضاد پیدا میکند. جهانیسازی که به دنبال کاهش موانع تجارت جهانی و تسهیل در امر سرمایهگذاری آزاد بینالمللی است، منجر به افزایش بیکاری، کاهش دستمزدها و افزایش شکاف و نابرابری اقتصادی در سراسر جهان لیبرال شد. این امر همچنین باعث ایجاد بحرانهای داخلی و غیر قابل کنترل بینالمللی شده است که نتیجة آن، بروز بحرانهای متعدّد بر سر راه نظم آمریکایی است.
با افزایش مهاجرت به کشورهای صنعتی اروپا، «استرالیا»، «نیوزلند» و «آمریکای شمالی»، مردم این کشورها به دلیل مشکلاتی که بر اثر اختلافات فرهنگی، افزایش بیکاری، کاهش دستمزدها و مسائلی از این قبیل، میان مردمان این کشورها با مهاجران رخ میدهد؛ نسبت به سیاستهای مهاجرتی دولتهایشان و همچنین سیاستهای مهاجرتی نهادهای بینالمللی معترّض هستند. همگی این مسائل باعث میشود تا اقبال مردمان این کشورها به سیاستهای لیبرالیستی و دمکراتیک نظام لیبرال دمکراسی کاهش یابد؛ از سوی دیگر حکومتها نیز در مقابل تفویض قدرت به نهادها و سازمانها مقاومت میکنند و حاضر نیستند اختیارات خود را به این نهادها و سازمانها
واگذار نمایند. از دلایلی که کشورهایی، مانند چین و روسیه در برابر گسترش نظم بینالمللی لیبرال مقاومت کردهاند نیز این است که این امر به آمریکا فرصت میدهد تا سلطة خود را بر جهان حفظ نماید. ملّیگرایی یک نیروی قدرتمند است که تأکید زیادی بر خودکفایی و استقلال حاکمیتی دارد. از همه مهمتر، ملّیگرایی که میتوان گفت قدرتمندترین ایدئولوژی در دنیای کنونی است، سدّ محکمی در مقابل جهانیسازی که یکی از ابزارهای گسترش لیبرال دمکراسی است، به شمار میآید؛ به عبارت دیگر کشورهای عضو نمیخواهند تصمیمات مهمّ سیاسی و اقتصادی مربوط به کشورشان، از جانب نهادها و اشخاص غیرملّی، اتّخاذ گردد. این امر را میتوان در رأی مردم «انگلستان» به جدایی از اتّحادیة اروپا، قدرتیابی احزاب افراطی راستگرای ملّی در کشورهای اروپایی، افزایش واگرایی در اتّحادیة اروپا و افزایش تنش در روابط میان اروپا و آمریکا، به خوبی مشاهده کرد. کاهش جذّابیت لیبرال دمکراسی را میتوان در ظهور ترامپ به عنوان رئیسجمهور آمریکا که با شعارهای مرکانتیلیستی (اوّل آمریکا) و تمرکز در درون این کشور به قدرت رسید، به خوبی مشاهده نمود. اقدامات ترامپ نشانگر این است که حکومت آمریکا دیگر در پی رهبری جهان نیست؛ مسئلهای که به نظر تمامی کارشناسان به روند افول نظم آمریکایی، سرعت میبخشد.
• آیندة نظم بینالملل:
با پایان جنگ سرد، یک دوره از تاریخ سیاست جهانی به پایان رسیده و دورة جدیدی در روابط بینالملل آغاز شد.
اگرچه این دورة جدید هنوز صورتبندی مفهومی روشنی ندارد؛ امّا برخی مشخّصهها و ویژگیهای این دوران، نمایان و شناسایی شده است. در این دوره، بحرانهای مختلف سیاسی و اقتصادی و چالشهای جدّی در صحنة مدیریت تحوّلات جهانی از یک سو و ناکامیهای پی در پی قدرتهای بزرگ، به ویژه ایالات متّحده در شکلدهی به نظم آیندة مورد نظر خود، از سوی دیگر، توجّه اندیشمندان و کنشگران روابط بینالملل را به ضرورت تبیین و ترسیم مختصّات جهان در حال گذار و نظم پیش روی بینالمللی جلب کرده است. در یک دهة اخیر و به سبب عواملی که بر شمردیم، شاهد کاهش گرایش به دمکراسی و افزایش جذّابیت ناسیونالیسم و ملّیگرایی بودهایم. همانطور که انتظار میرفت، این مشکلات منجر به نارضایتی گسترده نسبت به نظم بینالمللی لیبرال گشته و باعث گرایش روزافزون کشورها به اتّخاذ سیاستهای محافظهکارانة اقتصادی گردیده است که این مسئله، سیستم فعلی را تضعیف میکند.
شاید چیزی شبیه به بحران اقتصادی دهة 1920م. در کشورهای اروپایی که باعث افزایش تنشها در میان این کشورها گردید و همین امر یکی از علل وقوع جنگ جهانی دوم بوده است.
به نظر میرسد ملّیگرایی یک جایگزین مناسب و البتّه بسیار جذّاب برای لیبرال دمکراسی باشد. در دنیایی که ناسیونالیسم، قدرتمندترین ایدئولوژی سیاسی است، خودمختاری و استقلال حاکمیتی، برای همة کشورها بسیار مهم است.
بنابراین، اساساً ملّیگرایی در مقابل نهادگرایی لیبرالیستی قرار میگیرد که خواستار کاهش اختیارات حاکمیتها، به نفع سازمانهای بینالمللی است.
با ظهور چین و احیای قدرت روسیه و البتّه قدرتهای دیگری، چون اتّحادیة اروپا، ژاپن و هند، پیشبینی میشود، شاهد ایجاد یک نظم بینالمللی چند قطبی با ویژگیهای واقعگرایانه باشیم؛ نظمی که عمدهترین مباحث آن، مدیریت اقتصاد جهانی، مسائل کنترل تسلیحاتی و بحرانهای عمومی، مانند تغییرات اقلیمی و آب و هوایی خواهد بود.
اگرچه میتوان گفت هنوز آمریکا از نظر مؤلّفههای قدرت در میان قطبهای قدرت جهان، به عنوان قدرتی سرآمد که اختلاف زیادی با سایرین دارد، به شمار میآید، امّا در وضعیت وجود سه یا چند قدرت رقیب، بروز نابرابریهای فاحش قدرت در بین آنها، لزوماً قویترین عضو را در موقعیت برتر قرار نمیدهد؛ زیرا دیگران امکان متّحد شدن علیه وی را دارند. شاید بتوان گفت ایالات متّحده و چین، رهبری این نظم را بر عهده خواهند داشت و سایر قدرتها در ائتلاف با این دو کشور قرار خواهند گرفت. این کشورها، نظامهای محدود منطقهای به وجود میآورند، با تمرکز بر مباحث اقتصادی و نظامی. به طور خاص قدرتهای بزرگ، نظمهای محدود را برای کمک به رقابت امنیتی با یکدیگر به کار میگیرند. آنها همچنین، دستورات بینالمللی را برای تسهیل همکاری میان خود و کشورهای دیگر نیز سازماندهی میکنند. اتّحادهای نظامی، بخش اصلی این دستهبندیهای قدرت خواهند بود؛ شبیه به مجموعههای امنیتی نظامی آمریکا «ناتو» و شوروی «ورشو»، در دورة جنگ سرد.
امّا از اهمّیت مسائل اقتصادی نباید غافل شد؛ از آنجا که اقتصاد جهانی در وابستگی متقابل اعضای آن به یکدیگر قرار دارد؛ مسائل اقتصادی در مدیریت و رهبری نظم بینالمللی آیندة جهان، بسیار تأثیرگذار خواهد بود. جنگ تجاری کنونی میان آمریکا و چین، نشاندهندة اهمّیت این مسئله است؛ حتّی اگر آمریکا به اقدامات خود در زمینة اعمال تعرفههای تجاری بر صادرات چین، ادامه دهد؛ چینیها میتوانند با افزایش تجارت خود با دیگر شُرکایشان، از جمله کشورهای اروپایی، این مشکل را برطرف نمایند.
شاید بتوان گفت که آیندة نظم بینالملل، چیزی شبیه به وضعیت اروپا در دورة
قبل از جنگ جهانی اوّل خواهد بود؛ وضعیتی که در آن، رقابت شدیدی میان دو اتّحاد و ائتلاف از قدرتها در اروپا شکل گرفته بود؛ امّا این بار این مدل از ائتلافها را میان دو قطب قدرت در شرق و غرب جهان، آن هم به رهبری چین و آمریکا شاهد خواهیم بود.
چینیها با استفاده از قدرت عظیم اقتصادی خود و با ایجاد مؤسّسات و نهادهای مالی و اقتصادی، نظیر «اجماع پکن»، «بانک سرمایهگذاری آسیایی» و «گروه بریکس»، در پی آن هستند تا بتوانند از طریق توان اقتصادی خود، به بازتعریف اصول و قواعد نظم بینالملل مطلوب خود، اقدام نمایند؛ دقیقاً همان کاری که آمریکاییها پس از جنگ جهانی دوم، با تأسیس سازمان ملل متّحد، سازمان تجارت جهانی و «صندوق بینالمللی پول»، دست به آن زدند. از این منظر، قدرتیابی چین میتواند تأثیرات پراهمّیتی بر نظم بینالملل آینده داشته باشد.
پانویسهای این مقاله
- •
منبع: «سرویس قدرتهای بزرگ»، «اینترنشنال»، مترجم: سعید عباسی (دانشجوی روابط بینالملل دانشگاه تربیت مدرّس)، شنبه, 12 مردادماه 1398.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑