مهارت مردم داری درسیرة عملی امام رضا(ع)

محمّدرضا شرفی

یکی از ویژگی‌های برجستة زندگی حضرت رضا(ع) مهرورزی و رأفت ایشان با دیگران بود. رأفت امام تا حدّی بود که افزون بر دوستان، دشمنان را نیز دربر می‌گرفت. در این‌باره آمده است:

«خصوصیات اخلاقی و زهد آن حضرت، به گونه‌ای بود که حتّی دشمنان خویش را نیز شیفته و مجذوب خود کرده بودند. با مردم در نهایت ادب، تواضع و مهربانی رفتار می‌کردند و هیچگاه خود را از مردم جدا نمی‌نمودند.»

یکی از یاران امام(ع) می‌گوید:

هیچگاه ندیدم ایشان در سخن بر کسی جفا ورزند و سخن کسی را پیش از تمام شدن، قطع کنند، هرگز نیازمندی را که می‌توانست نیازش را برآورده سازند، رد نمی‌کردند. در حضور دیگران پایش را دراز نمی‌فرمودند، هرگز ندیدم به کسی از خدمتکارانش بدگویی کنند. خندة ایشان قهقهه نبود؛ بلکه تبسّم می‌فرموند. چون سفرة غذا گسترده می‌شد، همة افراد خانواده، حتّی دربان و مهتر را نیز بر سر سفرة خویش می‌نشاندند، شب‌ها کم می‌خوابیدند و بسیاری از شب‌ها را به عبادت می‌گذرانیدند. بسیار روزه می‌گرفتند و روزة سه روز در ماه را ترک نمی‌کردند. کار خیر و انفاق بسیار داشتند. بیشتر در شب‌های تاریک مخفیانه به فقرا کمک می‌کردند.»1

یکی دیگر از یاران ایشان می‌گوید:

فرش آن حضرت در تابستان حصیر و در زمستان، پلاسی بیش نبود. لباس ایشان در خانه درشت و خشن بود؛ امّا هنگامی که در مجالس عمومی شرکت می‌کردند، خود را می‌آراستند و لباس‌های خوب و متعارف می‌پوشیدند... شبی امام مهمان داشتند. در میان صحبت، چراغ ایرادی پیدا کرد. وی خواست تا چراغ را درست کند، امّا امام نگذاشتند و خود این کار را انجام دادند و فرمودند:

«ما مهمان خود را به کار نمی‌گیریم.»2

مهارت مردم‌داری در کلام رضوی

نگرش حضرت رضا(ع) به مردم، نگرشی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و تعالیم نبوی است. برای آنکه سخن خود را مستند ساخته باشیم، به دو حدیث از پیامبر اعظم(ص) اشاره می‌کنیم:

حدیث اوّل:

«مردم، عیال و کسان خدایند و محبوب‌تر از همه پیش خدا، کسی است که برای کسان خود سودمندتر باشد.»3

حدیث دوم:

«ای مردم! خدای شما، یکی و پدر شما یکی است. همه فرزند آدم(ع) هستید و آدم(ع) از خاک است. هرکس از شما پرهیزگارتر است، پیش خدا بزرگوارتر است. عربی بر عجمی، جز به پرهیزگاری امتیازی ندارد.»4

با این مقدّمه، به جلوه‌های مردم‌داری در کلام امام رضا(ع) می‌پردازیم:

مردم‌آزاری، مانع انتساب به اهل‌بیت(ع)

یکی از اعمال ناپسند، مردم‌آزاری است؛ به ویژه به همسایه. امام رضا(ع)

می‌فرمایند:

«از ما نیست کسی که همسایه‌اش از شرّ او در امان نباشد.»5

حفظ زبان، جلوه‌ای از عبادت الهی

امام رضا(ع) فرمودند:

«هرگاه مردی از بنی‌اسرائیل می‌خواست عبادت کند، پیش از آن، خاموشی می‌گزید [سخن بیهوده نمی‌گفت]، فکر خود را متوجّه علوم و معارف دینی می‌نمود و سپس به تعلیم و هدایت خلق می‌پرداخت.»6

سپاس از مردم، سپاس از خالق

امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«هرکه از خوبی مردم تشکّر نکند، از خداوند متعال تشکّر نکرده است.»7

توجّه به تبعات ناسپاسی از خالق، حائز اهمّیت است. در نگاه «قرآن»، ناسپاسی از خالق، تهدید و انذار الهی را در پی دارد:

«... چنانچه شکرگزار باشید، بر شما [و نعمت‌هایم] می‌افزایم و اگر ناسپاسی کردید، عذاب من شدید است.»8

امیدآفرینی، لازمة مردم‌داری

انسان‌ها به کسانی بیشتر اعتماد و اطمینان می‌یابند که از ویژگی‌هایی برخوردار باشند؛ امام رضا(ع) این ویژگی‌ها را چنین برمی‌شمارند:

«1. خیرخواه باشد؛

2. دیگران از بدی او در امان باشند؛

3. خیر اندک دیگران را زیاد بشمارد؛

4. خیر بسیار خود را اندک شمارد؛

5. هرچه از او حاجت خواهند، دلتنگ نشود؛

6. در عمر خود، از دانش‌طلبی خسته نگردد؛

7. فقر در راه خدا را از توانگری محبوب‌تر بداند؛

8. خواری در راه خدا را از عزّت نزد دشمن، بهتر بداند؛

9. و گمنامی را از شهرت بیشتر بخواهد.»

سپس فرمودند:

«شگفت ویژگی دهم!»

شخصی پرسید: آن دهم چیست؟ فرمودند:

«هیچ‌کس را نبیند، جز اینکه بگوید او بهتر و پرهیزگارتر از من است.»9

ترجیح راحت دیگران بر زحمت خویشتن

امام رضا(ع) در شناسایی بدترین مردم می‌فرمایند:

«به راستی، بدترین مردم کسی است که یاری‌اش را [از مردم] باز دارد.»10

صلة رحم، جلوه‌ای از مردم‌داری

در میان آموزه‌های روایی نیز بر صلة رحم و نقش آن در ارتباطات آدمی، انگشت تأکید نهاده شده است. امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«صلة رحم کنید؛ اگرچه با جرعه‌ای آب باشد. بهترین صلة رحم، خودداری از آزار خویشان است.»11

مهارت دوست‌یابی در کلام رضوی

در نگاه امام رضا(ع)، شواهد و اشارات متعدّدی در باب دوستی‌ها و چگونگی آن وجود دارد که در این بخش، به موردی از آنها اشاره می‌کنیم:

دوست نادان، عذاب دائمی: امام رضا(ع) در تبیین جایگاه و آثار دوستی‌های نامطلوب فرمودند:

«کسی که با نادان دوست باشد، پیوسته در عذاب است.»12

مهارت گوش دادن در سیرة رضوی

از سیرة عملی امام رضا(ع) که ناظر بر رعایت حال دیگران در هنگام سخن گفتن است، به نقل نمونه‌ای اکتفا می‌کنیم:

یکی از یاران امام می‌گوید:

هیچگاه ندیدم که آن حضرت در سخن گفتن، بر کسی جفا ورزند و سخن کسی را پیش از تمام شدن، قطع کنند.

مهارت همدلی در سیرة رضوی

با نگاهی به زندگی امام رضا(ع)، نمونه‌هایی از مهارت همدلی را می‌توان یافت که در دو بخش سیرة علمی و عملی امام(ع) جای می‌گیرد. در ادامه، به بازیابی این مهارت در دو بخش یاد شده خواهیم پرداخت.

همدلی در سیرة علمی امام رضا(ع)

امام رضا(ع) در سراسر زندگی پرافتخار خود، همواره به یاری نیازمندان و درماندگان می‌شتافتند و در شب‌های تاریک از رسیدگی به حال مستضعفان غافل نبودند. ایشان در بیانات خود، بر همدلی با گرفتاران و رفع مشکل آنان تأکید می‌کردند و می‌فرمودند:

«هرکس گره از کار مؤمنی بگشاید، خداوند در روز قیامت، دلی شاد ارزانی‌اش کند.»13

آن حضرت از پیامبر(ص) نقل فرمودند:

«وقتی حاجتمندی را دیدید که در پی برآوردن نیاز خویش است، او را کمک کنید.»14

امام رضا(ع) در روایت دیگری، به برطرف نمودن غم مؤمن، حتّی با یک خرما تأکید می‌فرمایند.

دربارة خصوصیات کسانی که قادر به همدلی با دیگران هستند، می‌توان ویژگی‌های زیر را برشمرد:

1. آنان بر احساسات و عواطف خویش مسلّط هستند و در اصطلاح روان‌شناختی، مدیریت هیجانی مناسبی دارند؛

2. آنان به دیگران علاقه‌مندند و علاقه به دیگران، لازمة درک و فهم احساسات و در نتیجه، مشارکت در احساسات آنهاست؛

3. چنین کسانی علاوه بر علاقه به دیگران، رفتاری احترام‌آمیز به آنان دارند. این دو ویژگی، مکمّل یکدیگر است.

علاقه به دیگران، زمینه‌ساز تحمّل آنان و احترام به دیگران، انگیزة حلّ مشکلات و رشد و تعالی آنان است.

4. آگاهی از نتایج و تبعات همدلی، مانع بروز پرخاشگری و خشونت به دیگران است.

همدلی با اهل‌بیت(ع) در سیرة عملی امام رضا(ع)

امام رضا(ع) فرمودند:

«هرکس مصیبت‌های ما را به یاد آورد و بگرید یا دیگران را بگریاند، چشمش در روزی که تمام چشم‌ها گریان است، گریان نخواهد بود و هرکس در مجلسی بنشیند و در آنجا امر ما را زنده کند، قلبش در روزی که قلب‌ها می‌میرند، نخواهد مرد.»15

همچنین فرمودند:

«هرکس روز عاشورا به دنبال انجام کارها و حوائجش نرود، خداوند حوائج دنیا و آخرت او را برآورده می‌سازد و هرکس که روز عاشورا، روز مصیبت و حزن و گریه‌اش باشد، خداوند عزّ و جلّ، روز قیامت را روز شادی و سرورش قرار خواهد داد و در بهشت، چشمانش به دیدار ما روشن خواهد شد و هرکس روز عاشورا را روز برکت بنامد و برای منزلش چیزی در آن روز ذخیره نماید، آنچه ذخیره کرده است، برکت نخواهد داشت و در روز قیامت، همراه یزید، عبیدالله بن زیاد و عمر بن سعد (لعنهم الله) در پست‌ترین درجة جهنّم محشور خواهد شد.»16

ریان بن شبیب می‌گوید:

در اوّلین روز محرّم به خدمت امام رضا(ع) رسیدم. حضرت فرمودند:

«آیا روزه هستی؟» عرض کردم: خیر. فرمودند:

«امروز، روزی است که زکریّا پروردگارش را خواند و گفت:

«رَبِّ هَبْ لي‏ مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَميعُ الدُّعاءِ؛17

پروردگارا! فرزندی پاک به من مرحمت فرما! همانا تو دعای بندگان را می‌شنوی.»

و خداوند دعای او را مستجاب کرد و به ملائکه دستور داد که به زکریّا که در محراب در حال نماز بود، بگویند که خدا به تو یحیی را مژده می‌دهد. پس هرکس این روز [اوّل محرّم] را روزه بدارد و سپس دعا کند، خداوند همان‌طور که دعای زکریّا را مستجاب کرد، دعای او را نیز مستجاب می‌کند.»

سپس فرمودند:

«ای ابن شبیب! محرّم ماهی است که اهل جاهلیت به احترام آن، ظلم و جنگ را حرام کرده بودند؛ ولی این امّت، احترام آن و احترام پیغمبر خود را حفظ نکردند. در این ماه اولاد او را کشتند و زنانش را اسیر و وسایلش را غارت کردند. خداوند هرگز این کارشان را نبخشد.

ای ابن شبیب! اگر می‌خواهی گریه کنی، بر حسین بن علیّ بن ابی‌طالب(ع) گریه کن؛ زیرا او را همچون گوسفند ذبح کردند و از بستگانش هجده نفر به همراهش شهید شدند که در روی زمین، نظیر نداشتند.

آسمان‌های هفت‌گانه و زمین‌ها به خاطر شهادتش گریستند و چهار هزار فرشته برای یاری او به زمین آمدند، ولی تقدیر الهی نبود و آنها تا قیام قائم(عج) در نزد قبرش با حال نزار و ژولیده باقی و از یاوران قائم(عج) هستند و شعارشان، «یا لثارات الحسین» است.»18

مهارت سازگاری

امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«از نشانه‌های فهم، خویشتن‌داری و دانستن است.»19

همچنین آن حضرت در تبیین اهمّیت سازگاری و مدارا می‌فرمایند:

«شایسته است انسان مؤمن سه نشانه داشته باشد:

نشانی از خدا و آن کتمان سرّ (پوشاندن راز خود) است؛ نشانی از رسول خدا و آن مدارا و سازگاری با مردم است و نشانی از ولیّ خدا (امام معصوم) و آن صبر کردن در زمان تنگدستی و پریشان‌حالی است.»20

در صورت تحقّق چنین مهارتی در میان آحاد جامعه، آثار خوشایندی را می‌توان در رفتار با مردم شاهد بود.

پی‌نوشت‌ها: