محمّد بحرینی
مصاحبه با دکتر محمّدحسین رجبی‌دوانی
ائمّة معصومان(ع) در چه شرایط سیاسی و اجتماعی زیست می‌نمودند و رویکرد خلفا نسبت به ائمّة اطهار(ع) چگونه بوده است؟
دورة حضور ائمّة اطهار(ع) در بین مردم، به سه بخش کاملاً متمایز تقسیم می‌شود:
• بخش اوّل که حدود 50 سال به طول انجامیده است و دوران امامت امیرمؤمنان(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را در برمی‌گیرد، دورة حفظ اساس اسلام از خطر نابودی است که با غصب خلافت و خیانت به ولایت رخ داد و اسلام در همان آغاز تولّد خود و بعد از رحلت پیامبر(ص) در معرض خطر نابودی کامل قرار داشت که شرحی دارد و الآن از بیان آن خودداری می‌کنیم؛ فقط به این نکته اشاره می‌کنم که وقتی در بین اصحاب باسابقة رسول خدا(ص) و آنهایی که سابقة هجرت‌ها و جهادهای فراوان با پیغمبر(ص) داشتند، به خصوص مهاجران و انصار، وقتی اینها به رسول خدا(ص) و راه او با مسئلة سقیفه خیانت کردند، دیگر انتظاری از بقیّة عالم اسلام که بسیاری از آنها به دین مبین گرویدند، ولی اسلام لقلقة زبان آنها بود و هنوز در دل‌هایشان رسوخ نکرده بود، طبیعی است.
وقتی مسیر از راه پیغمبر(ص) جدا می‌شود، نابودی اسلام قطعی می‌شود؛ لذا تلاش این سه امام بزرگوار ما بر این متمرکز بود که نگذارند اصل دین از دست برود و البتّه هزینه‌های فراوانی هم داشت که مهم‌ترین آن فاجعة «کربلا» و شهادت امام حسین(ع) بود.
• مرحله یا دوران دوم، دوره‌ای است که اسلام از خطر نابودی، با تلاش‌های ائمّة بزرگواری که به آن اشاره کردم، حفظ شد و حالا وظیفة ائمّة این مقطع، آن است که مکتب اهل‌بیت(ع) یا اسلام ناب را بتوانند در برابر انحرافات و بدعت‌ها معرفی و تدوین کنند. لذا سه امام عظیم‌الشّأن ما، امام سجّاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) وظیفة تبیین مکتب حقیقی اسلام که جلوه در تعالیم اهل‌بیت(ع) را داشت، بر عهده گرفتند.
• در مقطع سوم، ائمّة بزرگوار این دوران، وظیفة انتشار مذهب حقّة شیعه و اهل‌بیت(ع) را داشتند. بنابراین از امام کاظم(ع) تا امام عسکری(ع)، این امامان تلاش در ترویج و تبلیغ گستردة شیعه را داشتند. از این‌رو است که می‌بینیم امامان این مقطع، عموماً زندانی یا تحت نظر شدید قرار می‌گیرند. از امام کاظم(ع) گرفته که در سیاه‌چال هارون زندانی می‌شوند تا امام رضا(ع) و امام جواد(ع) که در کاخ محصور و زندانی هستند. دو امام بزرگوار دیگر که امام هادی(ع) و امام حسن دوم، مشهور به عسکری(ع) هستند و به عسکریین معروف می‌باشند، در منطقة نظامی شدیداً تحت نظر و حصر قرار دارند.
همین مقطع سوم دوران امامت، خود به دو بخش قابل تقسیم است: بخش اوّل دورة اقتدار خلافت عبّاسی است که هارون، مأمون، معتصم و واثق نمادهای قدرت بنی‌عبّاس هستند. لذا حاکمیت و خلافت بر ائمّة ما سخت می‌گیرد؛ منهای دوره‌ای که مأمون در مدّت کوتاهی با امام رضا(ع) تعامل داشت و در پوشش ولایتعهدی خواست امام را تحت نظر بگیرد و از پایگاه‌های مردمی خود دور بدارد؛ ولی خلافت قدرتمند و نیرومند است که امامان این مقطع بیشتر در حالت تقیّه باید رفتار می‌کردند.
امّا مقطع دوم این دوره، دوران ضعف خلافت است که از سال 232ه .ق. که واثق عبّاسی می‌میرد و پسر او متوکّل روی کار می‌آید، شروع می‌شود. متوکّل آدم خشن
و درنده‌خویی بود؛ امّا ترکان تازه‌مسلمان که زمینة ورود آنها در عرصة سیاسی، اجتماعی عالم اسلام از زمان معتصم فراهم شده بود، در عصر متوکّل چنان قدرتی به هم زدند که نهایتاً در پی اختلافی که با او پیدا کردند، با هم‌دستی پسر خلیفه، منتصر، متوکّل را از بین بردند و در حقیقت، دورة ضعف دستگاه خلافت شروع شد. می‌بینیم حکومت‌ها و خلافت‌ها کوتاه است و همین ترکان که تا دیروز غلامان مطیع دستگاه خلافت و خلیفه بودند، چنان قدرتمند شدند که خلیفه را عزل و نصب می‌کردند؛ خلیفه‌ای را به زندان می‌انداختند و کور می‌کردند و به گدایی رساندند. با این اوصاف، ما می‌بینیم همین خلفا که ضعیف هستند، از امامان بزرگوار ما، یعنی امام هادی(ع) و عسکری(ع) به هیچ‌وجه غافل نیستند و به شدّت این دو بزرگوار را زیر نظر دارند.
متوکّل در سال 247ه .ق. بعد از 15 سال خلافت کشته شد و منتصر، پسر او یک سال بیشتر حکومت نکرد و او هم از بین رفت. مستعین جای او را گرفت که در سال 251ه .ق. خلع و از خلافت کنار زده شد. بعد معتز روی کار آمد که در سال 255ه .ق. کشته شد. معتز قاتل وجود مقدّس امام هادی(ع) است. بعد باز می‌بینیم در امامت امام عسکری(ع)، مهتدی روی کار آمد. حکومت او تا سال 256ه .ق. بیشتر دوام نداشت. بعد، او کنار زده شد و معتمد روی کار آمد که قاتل امام حسن عسکری(ع) شد. اوضاع سیاسی عالم اسلام در این موقعیت، چنین وضعی داشت که عرض می‌کنم: خلیفه ضعیف و قدرت ترکان رو به افزایش بود. مشکلات عدیدة حاکمیتی وجود داشت؛ مثل فشارهای اقتصادی بر مردم و بروز شورش‌هایی، مثل شورش سهمگین صاحب الزّنج که برای حدود 14 سال دستگاه خلافت عبّاسی را به شدّت با خطر نابودی مواجه کرده بود. از سوی دیگر، ائمّة ما(ع) با وجود اینکه تحت نظر بودند، یعنی امام هادی(ع) و امام عسکری(ع)، حقّ خروج از «سامرّاء» را هم نداشتند؛ ولی این ذوات مقدّس با کار بسیار دقیق و حساب‌شده‌ای، شبکة گستردة وکالت را که از پدران بزرگوار خود به ارث برده بودند، از همین منطقة نظامی و محصور، مدیریت می‌کنند و شیعیان را از عنایات خاصّة خود، حلّ مشکلات و بیان مسائل لازم آنها محروم نمی‌کنند.
شیعه در این عصر گسترش پیدا کرده به مناطق دورافتادة عالم، اسلام هم رسید. «خراسان» که دورترین منطقة شرقی عالم اسلام بود، بسیاری از شیعیان را در خود جای داده بود. نایبان و وکلای امامان بزرگوار ما در شهرهای مختلف خراسان، مثل «نیشابور»، «بیهق» و «توس»، حضور داشتند و شیعیان را مدیریت می‌کردند.
در شمال «آفریقا»، «مصر» و «یمن» باز می‌بینیم که وکلا و نایبان ائمّة ما حضور داشتند. مردم به واسطة موقعیت پیش‌آمده، شناختشان نسبت به اهل‌بیت(ع) بالا رفته بود. جایگاه رفیع امامان کم کم داشت برای توده‌های مردم آشکار می‌شد. می‌بینیم وقتی هارون - لعنة‌الله - تصمیم گرفت امام کاظم(ع) را بازداشت کند و به «بصره» و بعد به «بغداد» ببرد و زندانی کند، وقتی اقدام کرد، هیچ عکس‌العملی از سوی مردم «مدینه» در برابر این تعرّض به خاندان وحی صورت نگرفت؛ ولی در زمانی که متوکّل قصد احضار امام هادی(ع) را داشت، می‌بینیم که مدینه به شدّت دچار تلاطم شد و مردم نگران و مضطرب شدند؛ به گونه‌ای که یحیی بن هرثمه، فرستادة مقتدر و مورد اعتماد متوکّل، چنان به وحشت افتاد که مجبور شد از خانة امام بیرون آید و در مقابل انبوه مردم سوگند بخورد که قصد بی‌احترامی و تعرّض به امام را ندارد و دعوت خلیفه را به امام ابلاغ کرده و با احترام خواست تا امام را ببرد. چنین موقعیتی است که امام هادی(ع) دو گنجینة بزرگ از معارف شیعی را عرضه می‌دارند که پدران
بزرگوارش به خاطر عدم مهیّا بودن شرایط، نمی‌توانستند این معارف را مطرح کنند؛ چرا که قطعاً با مخالفت‌های گسترده مواجه می‌شدند و حتّی شیعه ظرفیت پذیرش این معارف را نداشت؛ یکی زیارت «جامعة کبیره» و یکی دیگر زیارت پرمغز و بسیار عظیم «غدیریة» امام هادی(ع) است که چه تجلیل‌های عظیمی از امیرالمؤمنین(ع) و جایگاه رفیع امامت و ولایت در آن مطرح می‌شود و امام هادی(ع) ابایی از بیان این معارف ندارند؛ چرا که زمینه و ظرفیت در جامعه آماده شده است و جالب اینجاست که خلفای جائر، در بین خاندان پیغمبر و علویان به خوبی می‌دانستند امر امامت و زعامت الهی در دست کدامیک از ائمّه(ع) است. می‌بینیم متوکّل در سامرّاء است؛ ولی می‌داند امام هادی(ع) امام است.لذا آن حضرت را احضار می‌کند. حتّی من معتقدم می‌داند که در بین فرزندان آن حضرت، امام حسن(ع)، امام بعدی هستند؛ در حالی‌که طفلی بیش نیستند؛ یعنی دستگاه خلافت به بقیّة فرزندان امام هادی(ع) کار ندارد؛ مثل سیّد جلیل‌القدر، سیّد محمّد که مدفون در شهر «بلد عراق» است یا جعفر که بعداً با دستگاه خلافت همکاری می‌کند و فردی فاسق بوده است؛ ولی روی امام عسکری(ع) حسّاسیت دارد و این بزرگوار را می‌آورند در سامرّاء تحت نظر و مراقبت قرار می‌دهند و یقین دارند امام هادی(ع) دهمین امامند و فرزند ایشان، امام عسکری(ع)، یازدهمین هستند؛ چون روایت متواتر و بسیار معتبر از رسول خدا(ص) رسیده بود و امروز هم در بین اهل تسنّن و عامّه یقین به این روایت است که پیغمبر فرموده‌اند، خلفا و جانشینان من، 12 تن هستند. اگرچه در طول زمان، اهل تسنّن برای اینکه این 12 نفر را مشخّص کنند، به دست و پا، مشکلات فراوان و اختلافات گسترده‌ای افتادند، امّا خود خلفای جائر می‌دانستند این امامان کدام‌ها هستند. لذا امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) را تحت نظر قرار دادند. تلاش آنها این بود که امام عسکری(ع) را که بعد از پدر در سال 254ه .ق. به امامت رسیده بودند، ازدواج نکند؛ حتّی در خانة امام مراقب و جاسوس گذاشتند و مراقب کنیزان خانة امام بودند که مبادا کسی از آنها باردار شود؛ چه بسا او آخرین امام باشد. لذا چندین نوبت امام حسن عسکری(ع) را به زندان افکندند.
جالب است جزو خلفای معاصر امام عسکری(ع)، مهتدی نام برده شده است که این فرد می‌خواسته نام نیکی از خود به یادگار بگذارد و ادّعای عدل‌گستری داشته و می‌خواسته عنوان عمر عبدالعزیز بنی‌عبّاس را برای خود داشته باشد. با این وصف، دست به کارهایی زد و کارهای خلاف خلفای پیشین را تا حدّ زیادی انجام نداد؛ ولی او هم امام حسن عسکری(ع) را به زندان افکند و چه بسا قصد جان امام را داشت که از جایگاه خلافت به زیر کشیده شد.
به رغم تمام این مراقبت‌ها، از آنجا که وقتی خدا اراده کند حقیقتی شکل بگیرد، هیچ نیرو و قدرتی نمی‌تواند مانع آن شود، امام زمان(عج) به دنیا آمدند و با مراقبت‌های شدید امام حسن عسکری(ع)، تا 4، 5 سالگی آن حضرت، هیچیک از جاسوسان، عوامل حکومتی و دستگاه خلافت متوجّه ایشان نشدند. تا موقعی که آن حضرت را با خیال راحت در سنّ 28 سالگی به شهادت رساندند که ازدواجی نکرده و امام دوازدهمی پدید نیامده است؛ ولی هنگام تشییع و نماز خواندن بر پیکر مقدّس امام حسن عسکری(ع)، زمانی که جعفر، برادر ناخلف امام عسکری(ع) را جلو انداختند تا بر پیکر مقدّس حضرت نماز بخواند و القاء کنند که او وارث امام عسکری(ع) است، دیدند که طفلی همچون پاره‌ای ماه، از درون خانه بیرون آمدند و به طرف پیکر مطهّر رفتند، جعفر را عمو خطاب کردند، او را کنار زدند و فرمودند:
«من از هر کس برای نمازخواندن بر پیکر پدرم، سزاوارترم.»
چنان هیبتی از آن وجود مقدّس، حاضران را دربرگرفت که تا پایان نماز امام عصر - ارواحنا فداه - بر پیکر مقدّس پدر، نتوانستند به خود آیند. وقتی نماز تمام شد و حضرت به درون خانه برگشتند، آنها به خود آمدند و فهمیدند تمام تلاش‌هایی که کردند، بر باد رفته و آن حضرت فرزنددار شده‌اند و در چنین سنّی است که قصد جان آن وجود مقدّس را کردند؛ ولی ایشان به ارادة الهی از انذار غایب شد تا آخرین ذخیرة خدا برای نجات بشریت و جهان از ظلم و جور و برقرارکنندة عدالت در تمام جهان باشد.
شرایط پیش از تولّد امام عصر(عج) چگونه بود و مسئلة غیبت و نیابت خاصّ و عامّ ایشان چگونه رقم خورد؟
امام عسکری(ع) به رغم حفاظت‌های شدیدی که از ایشان به عمل می‌آمد، وظیفه داشتند تا دستگاه جبّار خلافت و دشمنان ولایت، به ولادت امام زمان(عج) واقف نشوند و باید برای شیعه اثبات می‌کردند که آخرین حجّت خدا به دنیا آمده است؛ لذا برای برخی از خواصّ اصحاب خود، به صورت بسیار محرمانه و با رعایت جوانب مسائل امنیتی و حفاظتی، وجود امام زمان(عج) را از دو تا حدود 4، 5 سالگی در فواصل مختلفی به آنها نشان دادند و آنها دیدند آن حضرت به دنیا آمده است و امام عسکری(ع) به صراحت فرمودند:
«او جانشین من است و باید از او تبعیت داشته باشید.» حتّی برای برخی از وکلای خود که در نقاط دوردست و مورد اعتماد امام عسکری(ع) بودند به آن حضرت نامه نگاشتند و بشارت ولادت آخرین حجّت خدا را دادند. در اینجا، به یک نکته باید اشاره کنم که: امام حسن عسکری(ع)، عثمان بن سعید امری را که یکی از وکلای بسیار مورد اعتماد خود بود، به شیعیان معرفی و اعلام کردند که او ارتباط آنها را با امام بعد از خود، یعنی آخرین امام، برقرار خواهد کرد. با این وضع، وقتی امام عسکری(ع) به شهادت رسیدند، جعفر مدّعی امامت شد و دستگاه خلافت هم پشت او را گرفت. شماری از شیعیان کم‌ظرفیت و بدون بصیرت مجذوب او شدند و برای مدّتی، فرقه‌ای که برخی او را فرقة جعفری گفتند، به وجود آمد.
یک عدّه هم متوجّه امر مهمّ ولادت آخرین امام نشدند و سراغ عثمان بن سعید هم نرفتند و اینها حتّی در امامت امام عسکری(ع) شک کردند یا برخی گفتند آن حضرت غایب شده است؛ چون به ایشان دسترسی نبود و بعد از 250 سال که شیعه امامان را، ظاهر و حاضر تجربه کرده بودند، پذیرش امام غایب برای آنها سخت بود؛ ولی به مرور این نگاه‌ها از بین رفت و اکثریت قاطع شیعه، امامت امام زمان(عج) را پذیرفتند.
مسئلة نوّاب اربعه، یعنی نایبان خاصّ امام زمان(عج) که حدود 69 سال ارتباط شیعیان را با امام زمان(عج) برقرار می‌کردند، این مشکل را تا حدود قابل توجّهی برطرف ساخت؛ هرچند شیطنت‌ها و خیانت‌هایی در دورة غیبت صغرا رخ داد. مدّعیانی پیدا شدند، یکی از مدّعیان به نام محمّد بن نُصیر، ادّعاهایی کرد و عدّه‌ای را به انحراف کشانید. شخصی هم به نام محمّد بن علی شلمغانی که از اصحاب باسواد و عالم امام عسکری(ع) و مورد اعتماد بود و تصوّر می‌کرد به نیابت خاصّة امام نایل شود، وقتی دید حسین بن روح نوبختی به عنوان نایب سوم امام تعیین شد، نتوانست این وضعیت را بربتابد و منحرف شد و توقیع و لعن او از سوی امام زمان(عج) صادر شد که حتّی به انحرافات فکری و اخلاقی هم کشیده شد و البتّه توسط دستگاه حاکمیتی، به خاطر فتنه‌هایی که ایجاد کرده بود، دستگیر و اعدام شد.
با وفات علیّ بن محمّد سمری، چهارمین نایب خاصّ امام(عج) در سال 329ه .ق.، شاهد این هستیم که دیگر حتّی شیعه با واسطه هم، دسترسی به امام ندارد؛ لذا دوره‌ای را به نام دوران حیرت مطرح می‌کنند که دیگر نمی‌توانند مستقیم
و غیرمستقیم با امام در ارتباط باشند. عدّه‌ای در این موقعیت، دچار ضعف‌های اعتقادی و ناامیدی شدند؛ ولی با تلاش علمای بزرگی در این عصر، مثل شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید، سیّد رضی، سیّد مرتضی و شیخ طوسی که رحمت خدا بر جمیع آنها باد، این مشکلات از جامعة شیعه کم‌کم رخت بربست. با وجود اینکه مسئلة غیبت در روایات فراوان از زمان امیرالمؤمنین(ع) توسط همة امامان ما آمده و گفته شده بود که آخرین حجّت خدا را غیبتی است طولانی. وقتی غیبت صورت گرفت، عدّه‌ای نتوانستند آن را هضم کنند؛ لذا علمای بزرگی، مثل شیخ صدوق، شیخ طوسی و نعمانی کتاب‌هایی با عنوان یا مربوط به غیبت نوشتند، روایات مختلف در مورد وجود غیبت و وظیفة شیعه در دوران غیبت را مطرح کردند و نگاشتند تا بتوانند با این حیرت مقابله کنند که به لطف خداوند متعال بعد از مدّتی، این حیرت از جامعة شیعه رخت بربست و ما نه تنها شاهد حیرت در شیعه نبودیم، برخلاف دوران گذشته که فرقه‌گرایی و فرقه‌سازی با تلاش‌های دستگاه‌های خلافت و سلاطین جور صورت می‌گرفت، دیگر ما با فرقه‌سازی رو به‌رو نیستیم؛ یعنی فرقه‌سازی در شیعه پدید نیامد و سایر فرقه‌های منحرف از مسیر اهل‌بیت(ع) که به نوعی از شاخه‌های شیعه شناخته می‌شدند، از بین رفتند و جز اسماعیلیه و زیدیه چیزی از آن فرقه‌ها باقی نماند و حقیقت مذهب اهل‌بیت(ع) به عنوان شیعة امامی و اثناعشری، به لطف الهی تا امروز باقی است.
با توجّه به اینکه امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) به دلیل زندانی و تحت مراقبت بودن، شرایطی مشابه غیبت امام عصر(عج) از لحاظ عدم دسترسی شیعیان به ایشان داشتند، با چه راهبری ارتباط شیعیان با خود را حفظ می‌نمودند؟
در این دوران، ما شاهد این هستیم که برخی از شیعیان و نایبان و وکلای امام(ع) چه امام هادی(ع) چه امام عسکری(ع)، شناسایی، دستگیر و زندانی می‌شدند؛ امّا امامان ما جایگزین آنها را تعیین می‌کردند تا ارتباط شیعه با امامت قطع نشود. اگرچه این دو امام بزرگوار در سامرّاء به شدّت تحت نظر بودند، ولی به صورت پوششی ارتباط با وکلا و نایبان خود را به خوبی برقرار می‌کردند. برخی از یاران ائمّه(ع)، با راهنمایی و دستور آن دو امام بزرگوار، در دستگاه حکومتی هم نفوذ کرده بودند و در آنجا، صاحب مناصبی بودند تا بتوانند از فشار بر شیعه یا سایر مردم جلوگیری کنند؛ الّا همان‌طور که عرض شد. چون امام حسن عسکری(ع) به عنوان یازدهمین امام بودند، چنان تحت کنترل و مراقبت شدید قرارگرفته بودند که حقّ خروج از سامرّاء را نداشتند؛ مگر همراه خلیفه.
آن حضرت را موظّف کرده بودند که دوشنبه‌ها و پنج‌شنبه‌ها باید خود را به دستگاه خلافت معرفی کنند که در سامرّاء حضور دارند؛ امّا به این هم اکتفا نکردند و چندین نوبت امام عسکری(ع) را به زندان افکندند.
ارتباط مردم و نایبان و وکلا با امام، وقتی به زندان می‌افتادند و تحت مراقبت شدید بودند، سخت می‌شد؛ امّا طبق نقل‌ها، گاهی که امام باید بالاجبار همراه خلیفه حرکت می‌کردند و به دیدار خلیفه و دربار می‌رفتند، بین راه، شیعه‌ها می‌رسیدند و با حضرت دیدار می‌کردند و رهنمود لازم را می‌گرفتند.
ائمّة ما(ع)، به خصوص امام جواد(ع) و امام هادی(ع) با پدیدة نادرستی هم در برخی از شیعیان مواجه شده بودند و آن غلوّ در شأن امامان بود. اگرچه پدیدة غلوّ
مسبوق به سابقه بود، امّا با توجّه به اینکه اشاره شد معارف بلندی را امام هادی(ع) دربارة با جایگاه امامت و مقام ولایت بیان کرده بودند، یک عدّه که ظرفیت چنین جایگاه رفیعی را برای امامان درک نمی‌کردند، به غلوّ و زیاده‌گویی در مقام ائمّه پرداختند و چه بسا برخی از اینها مستقیم یا غیرمستقیم توسط دستگاه خلافت تحریک می‌شدند تا شیعه را به عنوان کسانی که جایگاه الوهیّت برای امامان خود قائل هستند، معرفی کنند تا از نظر سایر مسلمانان بیفتند و مستمسکی برای برخورد با آنها داشته باشند. در اینجا، برخورد بسیار محکم و قاطع ائمّة ما، امام جواد(ع) و امام هادی(ع)، بر ضدّ غالیان باعث شد که اتّهام غلو از کلّ شیعه زدوده شود و وقتی به صراحت می‌گفتند اینها خارج از اسلام هستند و حتّی فرمان قتل برخی از اینها صادر شد، این مسئله نتوانست به شیعه خدشه‌ای وارد کند.
امامان بزرگوار ما در آستانة غیبت، برای مقابله با مسائلی که ممکن بود به شیعه خلل وارد کند، مثل برخی مسائل کلامی، مثلاً بحث تشبیه در بین خیلی از اهل تسنّن وجود دارد که خداوند نعوذبالله در روز قیامت دیده خواهد شد و برخی از شیعه‌ها دراین‌باره به تردید افتاده بودند، می‌بینیم در این زمینه، به خوبی ورود پیدا می‌کنند و در ردّ چنین دیدگاهی نسبت به ذات اقدس الهی، روشنگری و آن را به شدّت رد می‌کنند؛ به طور مثال، بحث تحریف «قرآن» که آن موقع مطرح بود یا بحث پوچ مخلوق بودن یا قدیم بودن قرآن که در اهل تسننّ به شدّت رایج بود و امامان ما این بحث را بحثی بی‌مبنا و فاقد هرگونه ارزش عنوان کرده بودند و پیروان خود را از ورود به چنین مباحثی، بازداشتند. ائمّه(ع) نسبت به انحرافاتی که ممکن بود شیعه با آن مواجه شود، به رغم محدودیت‌های زیادی که داشتند، بی‌تفاوت نبودند و از هر فرصتی برای روشنگری، دادن بصیرت و علم به پیروان خود بهره می‌بردند.
با تشکّر از زحمت شما و وقتی که در اختیار ما قرار دادید.