خزف می‌شکند بازارش

مرتضی مهدوی یگانه

اگر عاشورا زنده و جاودانه است، تنها نه از این‌رو است که همواره روح حماسه در انسان‌ها می‌دمد؛ بلکه این حقیقت سترگ در بعد معارف و حقایق نیز همچون کوثری جوشان، همیشه زلال معرفت ارزانی می‌دارد و به سان ابری بارنده، باران حیات‌بخش می‌بارد.

از جملة این معارف، سخن در محوری‌ترین عنصر حماسة حسینی است و آن، امام و حجّت خدا در روی زمین است. در مکتب ولایت که همان اسلام ناب و مکتب «قرآن» است، امام، محور تمامی حقایق جهان و معارف اسلام به شمار می‌رود.

1. در این مکتب، حتّی توحید نیز از مجرای امام و ولایت او در آفاق و اَنفُس (بیرون وجود آدمی و درون او) تحقّق پیدا می‌کند و سخن است است:

«بِنَا عُبِدَ اللهُ‏ وَ بِنَا عُرِفَ اللهُ وَ بِنَا وُحِّدَ الله»1

خداوند، تنها به خاطر معصومان عبادت می‌شود، شناخته می‌گردد و به یگانگی پرستیده می‌شود؛ این یعنی هرکه به امام و حجّت حق نپیوندد، هیچ ارتباطی با خداوند ندارد، او را نه می‌شناسد، نه عبادت می‌کند و نه به وادی توحید او وارد می‌شود.

2. بعد از توحید، اعتقاد به رسالت نبیّ اکرم(ص) نیز باید همراه با اعتقاد به امام و ولایت او باشد؛ زیرا امام، اهل‌بیت نبوّت و موضع رسالتِ2 پیامبر خدا(ص) است. به علاوه، به تصریح آیة «مباهله»3 و تأکید تاریخ، امام به منزلة جان و حقیقت رسول اکرم(ص) است. پس اگر کسی از امام اعراض کند، حقیقتاً از رسول(ص) اعراض کرده؛ همان‌گونه که به «قرآن» نیز پشت کرده است؛ زیرا امام نه تنها جان رسول، که حقیقت قرآن نیز هست.

3. انسان نیز ذیل وجود امام و ولایت او تعریف می‌شود. تعاریفی که تا کنون از انسان ارائه شده، مثل «حیوان ناطق»، البتّه به اعتبار نفس ناطقة انسانی یا «حیّ متألّه» که از سوی آیت‌الله جوادی آملی مطرح گردیده نیز، هریک به لحاظ اینکه هر حقیقت و فضیلتی از مبدأ حقایق و فضایل انسانی، یعنی امام، به انسان می‌رسد، باید این تعاریف را در کنار امام و در ذیل وجود او به شمار آورد. امام حسن عسکری(ع) فرمودند:

«اگر محمّد و جانشینان او، از فرزندان معصومش نبودند، شما مردم همچون چارپایان و بهائم، در این دنیا حیران و سرگردان بودید.»4 معنای این سخن آن است که انسانیت، واقعیت و حقیقتی است که از وجود انسان کامل و معصوم به دیگران سرایت می‌کند.

4. بر همین منوال، اسلام نیز با امام و ولایت او تعریف و محقّق می‌گردد. به عبارت دیگر، نباید تعبیر کرد اسلام با امام صرفاً کامل می‌شود؛ یعنی بدون امام، اسلامی وجود دارد، امّا ناقص است؛ بلکه بدون امام، اساساً دین و اسلامی هویّت ندارد. آنچه هم که در آیة 3 سورة «مائده» تعبیر به «اکملت» شده باز به همین معنا بازمی‌گردد. دین مانند یک ساختمان نیست که اگر فرضاً دیواری از آن باقی ماند، با ساختن آن کامل گردد؛ بلکه مثل پیکری بی‌روح و مرده است که وقتی روح در او دمیده می‌شود، انسان واقعیت می‌یابد و تا قبل از آن، اگرچه پیکری تامّ و تمام هم موجود باشد، انسان نامیده نمی‌شود. دین بدون ولایت، پیکری بدون جان بیش نیست. به همین دلیل است که سالار شهیدان، حسین بن علی(ع) فرمودند:

«عَلَی‏ الْإِسْلَامِ‏ السَّلَامُ‏ إِذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِرَاعٍ مِثْلِ يَزِيد؛5

آنگاه که امّت به حاکمی مانند یزید مبتلا شود، باید فاتحة اسلام را خواند (که دینی مرده بیش نیست).»

6. در حوزة اخلاق و ارزش‌های انسانی و حیات معنوی، امّت و جامعة اسلامی (و به دنبال آن در تراز جامعة جهانی) نیز باز محور اصلی، امام و حجّت خدا در روی زمین است؛ چنان‌که در اصل، این حقیقت به عنوان یک مسئولیت و رسالت بزرگ در آیات قرآن برای پیامبر اکرم(ص)، مثل آیة 2 سورة «جمعه» مطرح شده است. امام معصوم به عنوان جانشین راستین آن حضرت به طور طبیعی و منطقی، باید عهده‌دار این مسئولیت باشد. این امر در ارتباط با سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و در «زیارتنامة اربعین» به خوبی تبیین شده است:

«وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ‏ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الْجَهَالَة؛6

بارالها! حسین(ع) خون قلب خویش را در راه تو نثار کرد تا بندگانت را از جهل و نادانی و حیرت و سرگردانی نجات بخشد.»

البتّه بر اهل معرفت مخفی نیست که این مبادی محوری و جایگاه‌های بنیادی برای امام معصوم (که از موارد متعدّد، صرفاً برخی از آنها در این نوشتار مطرح گشت و در واقع تمامی مظاهر حیات انسانی، بلکه نظام تشریعی خداوند در عالم را در برمی‌گیرد و برای رستگاری تمام بشریت، وضع گردیده)، از شأن محوری امام در عالم تکوین نشأت می‌گیرد و تبیین این حقیقت، مقالی جدا و مجالی مستقل می‌طلبد که در وسع نوشتار ما نیست؛ امّا به ما یادآوری می‌کند که اگر از این شئون بلند امام معصوم سخن می‌گوییم، به دلیل تعصّب و صرفاً ارادت ما به اهل‌بیت(ع) نیست و برای این نیست که دیدگاه‌های دیگر را بکوبیم؛ بلکه می‌خواهیم به واقعیت‌هایی اشاره کنیم که هم در شناخت و تحلیل حوادث و حقایق عالم بر اساس معرفت و واقع‌نگری بیندیشیم و سخن بگوییم و هم در ارتباط با مسئولیت‌ها و وظایف امروز خود در حوزة فردی، اجتماعی و سیاسی بر اساس فهم صحیح و عمیق، عمل می‌کنیم.

6. بر اساس آنچه گفتیم، دریافتیم که محور شناخت و عمل یا بینش و کنش در تمام حوزه‌های حیات انسانی، دینی و حاکمیتی، چه در بعد فردی و چه در بعد اجتماعی، امام معصوم و حجّت خداوند در روی زمین است. بنابراین در شناخت قیام عاشورا و حماسة حسینی، هم باید نگاه راه تصحیح کرد و هم اقدام را:

ـ کسانی که تصوّر کرده‌اند حسین(ع)، بر خلیفة وقت خروج کرد؛

ـ یا می‌خواست میان امّت اسلام، اختلاف و خلاف ایجاد کند؛

ـ یا صرفاً می‌خواست به عنوان شهادت‌طلبی حرکت نماید؛

ـ یا فقط می‌خواست حکومت و قدرت را قبضه کند و نمی‌دانست هم که کارش به کجا می‌کشد؛

ـ یا تنها برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کرد (و به پندار برخی اگر یزید می‌پذیرفت که دست از اعمال ناشایست بردارد) آن حضرت به هدف خود می‌رسید؛

ـ یا هرگاه دیگری که نقش محوری امام معصوم(ع) در اسلام، امّت و جامعة جهانی را نادیده یا کم‌رنگ بپندارد؛ آری، تمام این موارد به خطا رفته‌اند.

دقّت در این حقیقت، به انسان‌های ژرف‌نگر و فرهیخته می‌آموزد که در ارزیابی حقایق اسلامی در این تراز، اساساً به هیچ‌وجه نباید مسئلة مقایسه را به میان آورند؛ بلکه باید اذعان کرد که مقایسه در این عرصه، یک مسئلة انحرافی است؛ یعنی فرضاً در فهم و شناخت جانشین رسول گرامی اسلام(ص)، این یک نگاه غلط و انحرافی است که میان حضرت علی(ع) و شخص دیگری، مقایسه کنند و بگویند که آن حضرت برای خلافت شایسته‌تر است.

البتّه نباید از یاد برد که فضای فکری و رشد عقلی مردم صدر اسلام و حتّی قرن‌ها بعد نیز آن‌قدر بالا و والا نبود که انتظار داشته باشیم همگان حقیقت مزبور را درک کنند. به همین دلیل نیز رسول خدا(ص) بارها از شایسته‌تر بودن علی(ع) در علم، شجاعت، قضاوت، عدالت، حکومت، فضیلت و دیگر ارزش‌های انسانی و اخلاقی

آن حضرت نسبت به دیگران، سخن می‌گفتند. این امر برای آن بود که اگر کسی بخواهد از این مسیر نیز حرکت کند، ملاک و معیار داشته باشد؛ امّا سخن اصلی و نهایی را در «غدیر خم» بیان فرمودند. آنجا نفرمودند که علی(ع) برای خلافت شایسته‌تر است؛ بلکه فرمودند: «تنها فرد شایسته برای خلافت، علی(ع) است.»

همچنین باید کوشش و مجاهدت علمای شیعه در بحث کلام را در طول قرون طولانی گذشته ارج نهاد که در مکتب اعتقادی برای اثبات افضل بودن آن حضرت نسبت به دیگران برای جانشینی رسول خدا(ص) بسیار سخن گفتند و دلایل زیادی در این زمینه اقامه کردند؛ امّا حق این است که آنان صرفاً به اقتضای زمان سخن گفتند.

به هر روی، حقیقت مطلب همان است که گذشت.

حال اگر دیگرانی به گونه‌ای دیگر بنگرند و سخنی دیگر بگویند، به کلّی اشتباه می‌کنند و از اصل و اساس، هویّت و حقیقت مطلب را دگرگون می‌فهمند. اگر فرضاً کسی بپرسد: راه مشهد کدام است؟ شما که آن را به خوبی می‌دانید، فقط و فقط یک طرف را نشان می‌دهید؛ امّا اگر کسی دو راه و دو طرف (یکی به سمت شرق و دیگری به سمت غرب) را نشان دهد و بگوید: این دو طرف هست؛ امّا یکی از آنها شما را زودتر از دیگری، به مشهد می‌رساند. شما خواهید گفت: این آدرس دادن از اساس غلط است. راه مشهد فقط به سمت شرق است و آن دیگری، حتّی شما را از مشهد دور خواهد کرد.

بنابراین آنان که از فاضل و افضل سخن گفته و می‌گویند علی(ع) افضل از دیگران است، به کلّی و به طور ماهوی اشتباه می‌کنند؛ زیرا دیگران از اصل و اساس، لیاقت ظرفیت و هویت این مقام و جایگاه را ندارند؛ نه اینکه لیاقت کمتری دارند. فاجعه آنگاه عمیق‌تر می‌شود که کسانی، آن هم از عالمان و آگاهان این امّت اقرار کنند، علی(ع) افضل و طرف دیگر نه اینکه فاضل، بلکه مفضول بود و در عین حال، خداوند (عادل، حکیم، عالم و...) را حمد کنند که مفضول را بر فاضل برتری داد.7

عین همین حقیقتی که گذشت، دربارة حماسة عاشورا مطرح است. اگر سالار شهیدان فرمودند: «من برای اصلاح امّت جدّم و برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کرده‌ام.» مسئله این نبود که بفرمایند قیام کردم تا به یزید بگویم خلیفة خوبی برای مسلمانان باش، این گناه‌ها و خلاف‌ها را انجام نده یا ای مردم! انسان‌های خوبی باشید و...

بلکه در سخنی دیگر فرمودند:

«اگر حاکم اسلام، امام معصوم و انسان کامل نبود، یزید باشد یا غیر او، جامعه و امّت، نه اسلامی که مشرک و الحادی خواهد بود و باید فاتحة آن را خواند.» چرا؟ زیرا از منظر قرآن، اسلام منهای امامت و ولایت، دین مورد رضای خداوند نیست؛8 به این دلیل که اساساً دین نیست و هویت دینی ندارد؛ نه اینکه امری خنثی است؛ بلکه ضدّ آن، یعنی طاغوتی است.9 اساساً این، ساختار عالم آفرینش و حقیقتی حکیمانه از سوی خدای حکیم و علیم است.

اگر در ساحتی که اسلام ناب عرضه گشته و امامت و ولایت، تبیین و به جامعه شناسانده شده، توحید نباشد، طاغوت خواهد بود و توحید نیز جز با امام معصوم، نه فقط آشکار نمی‌شود، بلکه اصلاً تحقّق نمی‌یابد. از اینجاست که منکر آگاهانة ولایت و امام معصوم، مشرک، ملحد و کافر محسوب می‌شود؛ زیرا با حقیقت توحید بیگانه است و هرکه امام زمان خود را نشناسد و انکار کند، به مرگ جاهلی می‌میرد؛ بلکه هم‌اکنون و فی‌الحال مرده است.10

7. از این‌رو، ماجرای عاشورا و تقابل سالار شهیدان و یزید و همچنین پیش از آن، امیرالمؤمنین(ع) و معاویه و موارد مشابه، هرگز یک تقابل درون دینی نیست؛ اگرچه گفته می‌شود امامان ما را بیگانگان نکشتند، حسین(ع) را اهل «روم» و «فارس» نکشتند؛ بلکه مسلمانان به این جنایت دست یازیدند؛ امّا این ظاهر امر است. البتّه صحیح هم هست و از منظر جامعه‌شناسی و شناخت آسیب‌های امّت اسلامی، حقیقتاً مسئله همین است؛ لیکن در ورای همین واقعیات، حقایق دیگری نیز وجود دارد که غفلت از آنها ما را در شناخت همین ظاهر نیز دچار اشتباه می‌کند.

اگر از آغاز که قرآن فرمود اسلام منهای امامت و امام معصوم، مورد رضایت و پذیرش خدای متعال نیست، حقیقت مزبور نزد مسلمانان ارتکاز ذهنی و باور قلبی پیدا می‌کرد و جا می‌افتاد، آنگاه دیگر نه سقیفه جای مکتب امامت را غصب می‌کرد، نه دختر گرانقدر پیامبر(ص) در دفاع از اسلام ناب به شهادت می‌رسید، نه فرق امیرالمؤمنین، علی(ع) شکافته می‌شد، نه خون حضرت ثارالله(ع) بر زمین می‌ریخت و نه سرنوشت مسلمانان در طول چهارده قرن گذشته چنین سیاه و تباه می‌گشت که امروز شاهد آن هستیم.

قیام سالار شهیدان، حسین بن علی(ع) برای برگرداندن این خط، به مسیر صحیح خود بود.

متأسّفانه مسلمانان از همان آغاز، خزف خود را به جای صدف نشاندند و به جای موسای امّت، دنبال سامری راه افتادند و کار به جایی رسید که اولیای بزرگ الهی می‌بایست حتّی جان خود و عزیزانشان را فدا می‌کردند تا اسلام اموی را رسوا و اسلام علوی را احیا کنند.

8. و امروز، بعد از چهارده قرن، حماسة حسینی در انقلاب این مرز و بوم، متجلّی شده و نظام جمهوری اسلامی «ایران» را بر اساس امامت و به عنوان یک نظام ولایی به وجود آورده و می‌رود تا به خواست خدا، زمینة ظهور منتقم خون حسین(ع) را فراهم آورد؛ خون مطهّری که بر زمین ریخته شد تا ظلم از روی زمین برچیده شده و عدالت و فضیلت، جایگزین آن گردد و تحقّق کامل و تامّ آن در سطح جهان به دست امام عصر(ع) صورت خواهد پذیرفت.

9. در این کشور نیز تا قبل از انقلاب، در پی زنجیرة نامبارک سقیفه، خزف به جای صدف نشسته بود؛ امّا به برکت قیام حسینی و در چارچوب اقتضائات زمان غیبت، صدف به جای خزف نشست و جلوه‌ای از ولایت امام عصر(عج) متجلّی گشت؛ جریان حرکت تکاملی جهان به سوی تحقّق هدف آفرینش، تسریع گشت و حقایق و پدیده‌های متعالی آفرینش، همچون انسان، جهان، دین، توحید، رسالت، امامت، انسانیت و امثال آن در ذیل وجود مبارک امام عصر(عج) تعبیر و تفسیر صحیح خود را بازیافت.

آری، این خاصیت ولایت و شخص ولیّ است که خداوند خلقت خود را بر آن استوار ساخته است. بر همین اساس است که تمامی حقایق تکوینی و تشریعی، حتماً ربطی عمیق و پیوندی وثیق با ولیّ اعظم الهی دارند؛ هم به لحاظ اصل تحقّق وجودی آنها، هم به لحاظ ارزش و اعتبار آنها، هم به لحاظ قبولی آنها نزد خداوند؛ هم به اعتبار کمال یافتن آنها و هم بدین نظر که در خود شخص تأثیر کند و هم در دیگران. از این جهت است که بدون ولایت و بدون ولی، هیچ‌کس و هیچ جامعه و امّتی هیچ ندارد و سالار شهیدان، حسین بن علی(ع) قیام کرد تا انسان، امّت و جهان، هر سه را از این هیچ و پوچ برهاند و به قلّة ولایت، یعنی همه چیز برساند.

و امروز، رسالت ما، همة حرکت در همین مسیر است؛ آری، در مسیر ولایت و در سایه‌سار نظام ولایی، به سوی قلّة ولایت امام عصر(عج).

پی‌نوشت‌ها: