25 وظيفة مؤمنان درزمان غیبت امام زمان (عج) اززبان آیت‌الله آقانجفي

آیت‌الله شیخ محمّدتقي اصفهاني مشهور به آقانجفی، در شب هفدهم ربیع‌الثّاني سال 1225ه‍ .ش. پا به عرصة گیتی نهاد و در روز یکشنبه 11 شعبان المعظّم سال 1295ه‍ .ش. دعوت حق را لبّيك گفت. وي در طول هفت دهه عمر با برکت خویش، كتاب‌هاي بسياري را به دو زبان فارسی و عربی تألیف کرد که از جملة آنها می‌توان به «دلايل الأحكام»، «حقایق الاسرار»، «اسرار الزّيارة»، «عنایات الرضوية»، «جامع الأسرار»، «اشارة ايمانية»، «دلايل الأصول»، «کتاب المتاجر»، «کاشف الأسرار»، «اسرار الشريعة»، «فضايل الأئمّة»، «مفتاح السعادة»، «جامع السّعادة»، «حسام الشّيعة»، «أخلاق المؤمنين»، «ردّیة آقانجفي بر يهود»، «رسالة توضیح المسائل فارسی»، «رساله در جبر و تفويض» و «رساله در دیات و قصاص» اشاره کرد.

وي که داماد مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء نیز به شمار می‌رفت، شاگردان بسياري را به جامعة اسلامی تقدیم کرد که از جملة آنها مي‌توان به سّیدحسن حسینی قوچانی (آقانجفی) و آیت‌الله العظمی سیّد حسین بروجردی اشاره کرد.

آقانجفي در عمر شریف خویش از عنایات خاصّة اهل‌بیت(ع) بهره‌مند شد و عنایات ربّاني و شهودي ملكوتي را تجربه کرد که از جملة آنها مي‌توان به زیارت حضرت زهرا(س) در عالم رؤيا اشاره کرد.

وي در مسائل سیاسی نیز با اتّخاذ موضعی غیرمنفعلانه، عليه بابیّت و بهائیّت به افشاگري پرداخت که همین موضوع، موجب تبعيد وي از «اصفهان» شد. پیش از این نیز، آیت‌الله شیخ محمّد تقي اصفهاني، در رأس جنبش تحریم تنباکو در اصفهان قرار داشت. مرحوم سیّد جمال‌الدّين اسد آبادي پس از ملاقات با آقانجفی می‌گوید:

حرارتي به کلّه‌اش دیدم که در بيسمارك (نخستین صدراعظم «آلمان») نبود و به راستي اگر وزارت اعظم «ایران» را بر عهده داشت، مانند امیرکبیر حفظ حدود مملكت را می‌کرد که بیگانه از آن يك وجب نبرد.

آقانجفي، رساله‌اي دو جلدي با عنوان «وظيفة الأنام في زمن غيبة الإمام (وظایف مردم در زمان غیبت امام زمان(عج)» دارد که در جلد اوّل به آن به 25 وظيفه و در جلد دوم 29 وظيفه‌اي (در مجموع 54 وظيفه) که منتظران واقعي باید در غیاب امام انجام دهند، می‌پردازد.

وي در ابتدای این رساله می‌نویسد:

به عرض برادران ایماني مي‌رساند که حقیر در این مختصر، جمله‌اي از اعمالی را که وظیفة

مؤمنان است، در زمان غایب بودن امام زمان(عج)، يعني حضرت حجّة بن الحسن بن عليّ بن محمّد بن عليّ بن موسي بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن ابي‌طالب(ع)که مؤمنان را سزاوار است، مواظبت و عمل به آنها، جمع نمودم.

اکنون 25 وظيفة اوّل با اندکی تصرّف و تلخيص در ادامه می‌آید:

اوّل: غمگین بودن به جهت مفارقت آن جناب و مظلومیت آن حضرت. در «كافي» از حضرت صادق(ع) نقل شده است که فرمودند:

«کسی که مهموم و براي ما و غمناك باشد، به جهت مظلوميت ما، نفس کشیدن او ثواب تسبيح دارد.»

دوم: منتظر فرج و ظهور آن حضرت بودن. در جلد دوم «كمال الدّين و تمام النّعمه» از امام محمّد تقي(ع) نقل شده است که فرمودند:

«قائم ما آن مهدي است که واجب است در زمان غیبت او، انتظار او را داشتن و او سومين [نسل] از فرزندان من است.» و از حضرت امیرالمؤمنين(ع) مروي است که:

«افضل عبادت‌ها، انتظار فرج است.»1 و در حدیث دیگر از حضرت صادق(ع) نقل شده است که:

«هر مؤمني که بمیرد، در حالی‌که منتظر ظهور آن جناب باشد، مثل آن است که در خیمة حضرت قائم(عج) بوده باشد.»2

سوم: گریه کردن در دوري آن حضرت و به جهت مصيبت آن جناب. در «کمال الدّین» از حضرت صادق (ع) مروي است که فرمودند:

«به خدا قسم! غایب مي‌شود امام شما، زماني از روزگار و آزموده مي‌شوند تا آنکه گفته مي‌شود: هلاك شد و به کدام وادي رفت و هر آينه چشم‌های مؤمنان بر او گریان می‌شود.»3

از حضرت رضا(ع) مروي است که:

«هر مؤمنی ياد كند مصيبت ما را ـ يعني مصيبت هر يك از پیغمبر و ائمّه را - پس گریه کند یا کسی را به جهت ظلمی که بر ما شده بگریاند، روز قیامت با ما و در درجة ما است.»

چهارم: بر امر امام، تسلیم و انقياد داشته باشد و عجله نکند؛ یعنی چون و چرا در امر ظهور آن جناب نکند و آنچه از جانب آن حضرت مي‌رسد، صحيح و مطابق حكمت بداند. در کمال‌الدّین از حضرت امام محمّد تقي(ع) روایت شده است که فرمودند:

«امام بعد از من، پسر من علی است. امر او، امر من است و قول او، قول من و طاعت او، طاعت من و امام بعد از او، پسر او، حسن است. امر او، امر پدر او است و قول او، قول پدرش و طاعت او، طاعت پدرش.» آنگاه ساکت شدند. راوي گوید: گفتم: يابن رسول‌الله! پس امام بعد از حسن کیست؟ حضرت گریة شديدي کردند، آنگاه فرمودند:

«امام بعد از امام حسن عسكري، پسر او قائم منتظر است.» گفتم: يابن رسول الله! چرا او را قائم گویند؟ فرمودند:

«براي آنکه بعد از آنکه نام او از میان رفت، به پا می‌خیزد و بیشتر قائلان به امامتش، مرتد می‌شوند.» گفتم: چرا او را منتظر ناميدند؟ فرمودند:

«به دلیل آنکه او غیبتی طولانی دارد و زمان غایب بودنش به درازا می‌کشد. پس مخلصان، انتظار خروج او را می‌كشند و شک‌کنندگان او را انکار می‌کنند و منکران ذکر او را به سخره می‌گیرند. کسانی که وقت براي ظهورش معیّن کنند، دروغگو هستند و شتاب‌کنندگان هلاك می‌شوند و تسلیم‌شوندگان، نجات می‌یابند.»4

پنجم: به مال خود، آن حضرت را صله می‌کنند. در کافی از حضرت صادق(ع) مروي است که فرمودند:

«هیچ چیز نزد خدا، محبوب‌تر از صرف نمودن مال براي امام نيست و به درستی که خداوند در عوض یك درهم که مؤمن از مال خود، صرف امام برساند، به اندازة کوه احد در بهشت به او عطا می‌فرماید.»

آنگاه فرمودند که:

«حق تعالي در «قرآن» فرموده است:

«مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثيرَةً وَ اللهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؛5

كيست آن‌كس كه به [بندگانِ] خدا وام نيكويی دهد تا [خدا] آن را برای او چند برابر بيفزايد؟ و خداست كه [در معيشت بندگان‏] تنگی و گشايش پديد می‏آورد؛ و به سوی او بازگردانده می‏شويد.»

سپس فرمودند:

«به خدا قسم! این آیه به خصوص در صله کردن امام به مال نازل شد.»6

در «بحار الانوار» از «كامل الزیاراة»7 نقل شده است که امام کاظم(ع) فرمودند:

«هرکس نتواند به زيارت ما بیاید، باید صالحان از دوستان ما را زیارت کند تا ثواب زیارت ما برایش نوشته شود و هرکس نتواند به ما صله دهد، باید به نیکان از دوستان ما صله دهد تا ثواب صله کردن ما برایش نوشته شود.»

ششم: صدقه دادن به قصد سلامت آن جناب؛ چنانچه در «نجم الثّاقب»8 ذکر فرموده‌اند.

هفتم: شناختن صفات آن حضرت و در هر حال عزم بر ياري آن جناب داشتن و در فراقش ندبه و زاری کردن.9

هشتم: طلب کردن معرفت آن حضرت از جناب اقدس الهي و این دعا که در کتاب‌های کافي و كمال‌الدّين از حضرت صادق(ع) روایت شده است، بخواند:

«اللَّهُمَ‏ عَرِّفْنِي‏ نَفْسَكَ‏ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي رَسُولَكَ فَإِنَّكَ‏ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي رَسُولَكَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي حُجَّتَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ دِينِي‏.»10

نهم: مداومت با این دعا نمودن که در کمال‌الدّين11 از حضرت صادق(ع) روایت شده است:

«يَا اللهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِك‏.»

دهم: اگر می‌تواند به نیابت آن حضرت قرباني کند، چنانچه در «نجم الثّاقب» آمده است.

یازدهم: اسم اصلی آن حضرت را که همان اسم حضرت رسول‌الله(ص) است، نگویند؛ بلکه آن حضرت را به لقب یاد کنند؛ مثل: قائم، منتظر، حجّت، مهدي و امام غایب. در اخبار متعدّد فرموده‌اند که بردن نام آن حضرت در زمان غیبت، جایز نیست.12

دوازدهم، برخاستن به جهت احترام نام آن بزرگوار به خصوص اسم «قائم»؛ چنانچه در نجم‌الثّاقب13 فرموده‌اند.

سیزدهم: به هر میزان که می‌تواند براي جهاد با دشمنان در رکاب آن جناب، اسلحه مهیّا کند. در بحارالانوار از کتاب «الغيبة نعماني» نقل شده است که حضرت صادق (ع) فرمودند:

«هر يك از شما باید براي ظهور حضرت قائم، آلت حربي، اگر چه يك تير باشد، مهیّا کند؛ اميد است همین که این نیّت را داشته باشد، حق تعالی او را از اصحاب و یاران او قرار دهد.»

چهاردهم: در مهمّات به آن حضرت متوسّل شود و عریضة توسّل بیندازد؛ چنانچه در مجلّد بیست و دوم بحار نقل شده است.

پانزدهم: در دعا کردن، خدا را به حقّ آن حضرت قسم دهد و آن جناب را شفیع قرار دهد؛ چنانچه در کمال‌الدّين نقل شده است.

شانزدهم: بر دین استوار، ثابت‌قدم باشند و دنبال صداها و مزخرفاتی که از هر

گوشه‌اي برمي‌خيزد، نروند؛ زیرا تا خروج سفياني و صيحة آسماني، ظهور امام(عج) واقع نمي‌شود. در جلد 52 بحار‌الانوار به نقل از «غيبت» شيخ طوسي از حضرت امام رضا(ع) روایت شده است:

«سه ندا از آسمان بلند می‌شود که همه‌کس می‌شنود و این نداها در ماه رجب ظاهر می‌شود: اوّل: بدانید لعنت خداوند بر ستمکاران است؛ دوم: ای جماعت مؤمنان! قیامت نزدیک شد؛ سوم: بدني به روشنی خورشید می‌بینید و ندا می‌شود: این است امیرالمؤمنین که به تحقيق براي هلاك كردن ظالمان برگشته است.»

و در جلد دوم کمال‌الدّين نقل شده است:

«اوّلین کسی که با امام زمان(عج) بیعت مي‌كند، جبرئیل است. آنگاه يك پاي بر «بيت‌الله» می‌گذارد و يك پاي بر «بیت‌المقدّس» و ندا مي‌كند به ندايي که همة خلایق می‌شوند:

«أَتى‏ أَمْرُ اللهِ‏ فَلا تَسْتَعْجِلُوه؛14

امر خداوند رسید؛ پس بشتابید!»

هفدهم: معاشرت و رفت و آمد بسیار با مردمان روزگار، او را از یاد امام زمان(عج) باز ندارد. در جلد اوّل کمال‌الدّین از حضرت امام محمّدباقر(ع) مروي است که فرمودند:

«مردم! زمانی می‌آید که امام غایب مي‌شود. خوشا به حال آنها که بر امر ما ثابت باشند. در آن زمان کمترین ثوابي که براي آنها در نظر می‌گیرند، این است که خداوند آنها را ندا مي‌فرمايد که: اي بندگان من! به سِرّ من ایمان آوردید و حجّت غایب مرا تصدیق کردید. بشارت باد بر شما! به نيكویي اعمال خوب را از شما قبول می‌کنم و اعمال بد شما را عفو می‌کنم و گناهان شما را مي‌آمرزم و به برکات شما، بر بندگانم باران می‌بارم و از آنها بلا را دفع می‌کنم. اگر شما نبودید، بر آنها عذاب مي‌فرستادم.»

در ادامه، راوي پرسيد: کدام عمل، افضل اعمال مؤمن در آن زمان است و پاسخ شنید: «نگاه داشتن زبان و ماندن در خانة خود»، يعني بدون ضرورت با مردم دنیا معاشرت و رفت آمد نکند که او را از یاد امامش باز دارد.

هجدهم: ذكر صلوات خاصّة آن حضرت؛ آنچنان که در کتاب‌های بحار‌الانوار، «مكارم الأخلاق» و «جمال الاسبوع» آمده است. صلواتي که در صفحة 284 «مكارم‌الأخلاق» از شیخ طبرسي نقل شده، بدین شرح است:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ إِنَّ الصَّادِقَ الْأَمِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ إِنَّكَ قُلْتَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي‏ قَبْضِ‏ رُوحِ‏ عَبْدِيَ‏ الْمُؤْمِنِ‏ يَكْرَهُ‏ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ لِوَلِيِّكَ الْفَرَجَ وَ الْعَافِيَةَ وَ النَّصْرَ وَ لَا تَسُؤْنِي فِي نَفْسِي‏ وَ لَا فِي أَحَدٍ مِنْ أَحِبَّتِي.»

نوزدهم: فضائل و کمالات آن حضرت را ذکر کردن؛ زیرا آن جناب، ولیّ نعمت و واسطه در جميع نعمت‌های خداوند است که به ما می‌رسد و طبق فرمودة امام سجّاد(ع) که در صفحة 422 مکارم‌الأخلاق ذکر شده، یکی از راه‌های شکر وليّ نعمت، گفتن فضایل و کمالات او است.

بیستم: اظهار کردن اشتياق واقعي به زیارت جمال مبارك امام زمان(عج)؛ چنانچه در جلد اوّل کمال‌الدّین وتمام‌النّعمه آمده است: حضرت امیرالمؤمنین(ع) به سینة خود اشاره می‌کردند و آه می‌کشیدند و اظهار شوق به لقاي امام دوازدهم را داشتند.

بيست و يكم: مردم را به سوي معرفت آن جناب و خدمت به آن بزرگوار دعوت کردن. در کتاب کافی از سليمان بن خالد روایت شده است که به حضرت صادق(ع) عرض کردم: من اهل‌بیتی دارم و آنها از من حرف‌شنوی دارند. آیا آنها را به سوي این امر دعوت کنم؟ امام در پاسخ فرمودند:

«بلي. خدا در کتاب خویش می‌فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَة؛15

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خودتان و کسانتان را از آتشی که سوختِ آن مردم و سنگ‌هاست، حفظ كنيد.»

بیست و دوم: صبر داشتن در مقابل سختي‌ها و آزار دشمنان دین و سرزنش آنها، در زمان غیبت امام زمان(عج). در جلد اوّل كمال‌الدّين از حضرت سیّدالشّهداء(ع) روایت شده است که فرمودند:

«هر مؤمنی که در زمان غیبت امام دوازدهم، بر اذیّت و تکذیب دشمنان صبر کند، به منزلة کسي است که با کفّار در خدمت رسول‌الله(ص) جهاد کرده باشد.»

بیست و سوم: هدیه کردن ثواب اعمال صالحة خود، مانند قرائت قرآن و غیره به امام زمان(عج).

بیست و چهارم: طلب زیارت آن حضرت.

بيست و پنجم: دعا کردن به وجود مبارك آن بزرگوار و طلب کردن فتح، نصرت و ظهور آن جناب از خداوند. در توقيع شريفِ روایت‌شده در «احتجاج» از آن حضرت نقل شده است که فرمودند:

«برای تعجیل در فرج من بسیار دعا کنید؛ چرا که گشایش و شادماني شما در آن است.»16

و از حضرت امام حسن عسکري(ع) روایت شده است كه فرمودند:

«این دعا، سبب ثبوت بر ایمان است.»17

پی‌نوشت‌ها: