مسلمانان هند(۱)

جمعیت کل 2/1 میلیارد نفر (2007)م.

مساحت 414/166/3 کیلومتر مربّع

حکومت جمهوری

واحد پول روژیه

پایتخت دهلی نو

شهرهای مهم بمبئی، بنارس

ادیان هندو (80%)، اسلام (13%)

اسلام

پیشینة اسلام ورود در زمان پیامبر(ص)

جمعیت مسلمان حدود 156 میلیون نفر

آمار شیعیان

جمعیت شیعیان 50-30 میلیون نفر

درصد به جمعیت کشور کمتر از 1%

درصد به جمعیت مسلمان حدود 25%

تاریخ تشیّع

آداب و رسوم عزاداری، بند محنت، تعزیه، جلوس

حکومت‌ها غزنویان، عادل‌شاهیان، قطب‌شاهیان، بهمنیان

احزاب و گروه‌های شیعی

فرق امامیه، بهره، خوجه، اسماعیلیه

مراکز شیعی

مراکز علمی سلطان المدارس، مدرسه ایمانیه، بنارس، کتابخانة ناصریه

مناطق شیعه نشین پنجاب، دهلی، حیدرآباد، لکنهو، کشمیر

شخصیت‌های شیعی

شخصیت‌های مذهبی میرمحمّد مؤمن استرآبادی

«هند»، کشوری در «جنوب آسیا» که جمعیت بزرگی از شیعیان، حدود ۳۰ تا ۵۰ میلیون نفر، در آن زندگی می‌کنند. برخی از مناطق هند مانند «دکن» در جنوب این کشور و مناطق «اوده» و «کشمیر» در شمال، سابقة دیرینه‌ای در تشیّع داشته و در دوره‌هایی، حکومت‌های شیعی داشته‌اند.

از ویژگی‌های فرهنگی بارز در تاریخ هند، ارتباط گستردة حکومت‌های شیعی و مردم قلمرو آن با ایرانیان است که به مهاجرت تعداد زیادی از ایرانیان، از جمله علما، صوفیان و شاعران به هند و در نتیجه، همسانی فرهنگی و مذهبی این دو سرزمین انجامیده است.

پراکندگی شیعیان در کشور هند، به طور کامل با جغرافیای مراکز تاریخی شیعه در این کشور مطابق نیست؛ چنان‌که بیشترین شیعیان در شهرهای «پنجاب» و «دهلی» ساکن هستند و شهرهای «حیدرآباد»، «لکهنو» و «جونیپور» در رتبه‌های بعدی هستند.

جغرافیا و تاریخ

کشور هند با نام رسمی جمهوری هند، بخشی از «شبه قارّة هند» است. این کشور با ۳/۳ میلیون مترمربّع مساحت، از نظر وسعت، هفتمین کشور جهان و با بیش از 2/1 میلیارد نفر، دومین کشور پرجمعیت جهان است. هند از شمال غرب با کشورهای «افغانستان» و «پاکستان»، از شمال با کشورهای «چین»، «بوتان» و «نپال» و از شرق با «میانمار» و «بنگلادش» هم‌مرز است و از جنوب به آب‌های «اقیانوس هند» می‌پیوندد.1

جمهوری هند با استقلال از سلطة استعماری «بریتانیا»، در نیمة سدة بیستم میلادی تشکیل شد. سلطة بریتانیا بر هند از سدة هجدهم میلادی آغاز شد. مبارزات ملّی مردم هند برای کسب استقلال، از سال ۱۸۸۴م. آغاز شد؛ امّا دست‌یافتن به استقلال کامل، تا سال ۱۹۴۷م. به طول انجامید. این کشور در حال حاضر، به ۲۹ ایالت تقسیم شده که به شکل فدرالی اداره می‌شود. پایتخت آن، شهر «دهلی نو» است.2

ادیان در هند

هندوستان، مهد دین‌های بزرگ و دربرگیرندة بخش عظیمی از پیروان ادیان جهان، همچون هندو، بودایی، مسیحیت، زرتشتی و اسلام است.3

5/۸۰% جمعیت این کشور هندو مذهب و 4/۱۳% مسلمان هستند. مسیحیان، سیک‌ها، بودایی‌ها و پیروان دین جین، از دیگر گروه‌های مذهبی ساکن هندوستان هستند.4

هر یک از پیروان ادیان در هند، فرهنگ، زبان و عبادتگاه خود را دارند و با تعصّبی خاص، همراه با احترام به دیگر فرقه‌های مذهبی، آداب و سنّت‌های مذهبی‌شان را پاس می‌دارند. وجود مسجدی در کنار بتکده و کلیسایی در کنار کنیسه، امری عادّی تلقّی می‌شود.5

قوانین هند اشاره‌ای به مذهب رسمی کشور ندارد و در آن، احکام قانون فردی، جداگانه دربارة مسلمانان، مسیحیان و هندوها وجود دارد. در این کشور، آزادی‌های سیاسی و مذهبی در سطح بسیار بالایی وجود دارد.6 جدایی دین از سیاست، از اصول عمدة قانون اساسی هند است.7 در مادّة ۲۸ قانون اساسی هند، تعلیمات مذهبی در هر مؤسّسة دولتی ممنوع است.8

اسلام در هند

ورود اسلام

برخی از روایات، زمان ورود اسلام به هند را تا زمان حیات پیامبر(ص) عقب برده‌اند.9 بر اساس این روایات، راجه مالابار از مناطق جنوب غرب هندوستان، در زمان حیات پیامبر(ص)، نمایندگانی به «حجاز» فرستاد که بعد از وفات آن حضرت، به «مدینه» رسیده و مسلمان شدند.

نخستین گام‌ها در ورود اسلام به هند، از سوی بازرگانان مسلمان برداشته شد. ارتباط تجاری هند، به خصوص در جنوب هند و از طریق دریا با کشورهای مسلمان زیاد و مسافرت تجّار مسلمان از نخستین زمینه‌های آشنایی مردم مناطق جنوبی و داخلی هندوستان با اسلام بود. در طول زمان، برخی از شهرها و بنادر این کشور محلّ سکونت مسلمانان شد. در این بنادر، مساجد مسلمانان وجود داشت و حتّی در برخی از آنان، مانند «بندر صیمور» (یا چیمور) در نزدیکی بمبئی امروزی و «سنجان» (یا سندان)، حاکم مسلمان، حکمرانی می‌کرد.10

سخت‌گیری‌های حجّاج بن یوسف ثقفی در قرن نخست قمری، از دیگر عوامل مهاجرت گروه‌هایی از عرب‌ها به هند بود که برخی در سواحل غرب و جنوب غرب هند ساکن شدند.11

صوفیان، دیگر گروه مسلمان بودند که با سفر به هند یا اقامت در این سرزمین، زمینة گسترش اسلام را در آنجا فراهم کردند. ابو علی سندی، حسین بن منصور حلّاج، شیخ اسماعیل، ابوحفص ربع بن صاحب اسدی و باباریحان از جملة این صوفیان هستند.12

در سده‌های بعد نیز گروه‌های بزرگی از صوفیان، به خصوص از «ایران» به هند مهاجرت کردند.

تاریخ سیاسی مسلمانان

سلطة سیاسی مسلمانان در دوران فتوحات، بیشتر اختصاص به «درّة سند» داشت که بخش بزرگی از آن، امروزه در پاکستان قرار گرفته است. محمّد بن قاسم در سال ۹۵ قمری توانست «مولتان» را تصرّف کند. حضور نظامی و سیاسی مسلمانان در مناطق داخلی هند، به دوران حکومت «غزنویان» باز می‌گردد که مسلمانان موفّق به تصرّف بخش‌های وسیعی از غرب هندوستان شدند. «غوریان» (۵۴۳-۶۱۲ه‍ .ق.) نیز در سدة ششم هجری، مدّتی بر مناطق شمال و غرب هند سلطه داشتند.13

از سال ۶۰۲ه‍ .ق. قطب الدّین ایبک که از سوی غوریان بر دهلی حاکم بود، اعلام استقلال نموده و نخستین دولت اسلامی هند را با نام «ممالیک» بنا کرد، ایلتتمش جانشین ایبک، قدرت خود را در هند توسعه داد و خلیفة «بغداد» نیز حکومت وی را به رسمیت شناخت. حکومت ممالیک و یک سلسله از حکومت‌های مسلمان دیگر که تا قرن دهم قمری جانشین آن شدند، به سلاطین دهلی معروف هستند؛ از جملة این سلاطین می‌توان به «خلجیان» (۶۸۹-۷۲۰ه‍ .ق.)، «تغلق شاهیان» (۷۲۰-۸۱۵ه‍ .ق.)، «خضرخان‌ها» (۸۱۷-۸۴۷ه‍ .ق.)، «لودی‌ها» (۸۵۵-۹۳۲ه‍ .ق.) و «افغانان» (۹۴۷-۹۳۶ه‍ .ق.) اشاره کرد.

در سایر نواحی هندوستان نیز حکومت‌های مسلمانی تشکیل شدند که از آن میان، باید به پادشاهان «دکن» مانند «بهمنیان» (۷۴۸-۹۳۳ه‍ .ق.)، «عمادشاهیان» (۸۹۶-۹۸۳ه‍ .ق.)، «نظام شاهیان» (۸۹۶-۱۰۰۸ه‍ .ق.)، «عادل شاهیان» (۸۹۵-۱۰۹۷ه‍ .ق.) و «قطب شاهیان» (۹۱۸-۱۰۹۸ه‍ .ق.) اشاره کرد. حکومت «مغولان» (۹۳۲-۱۲۷۵ه‍ .ق.) که در سدة دهم هجری به دست ظهیرالدّین بابر، یکی از نوادگان تیمور، تأسیس شد، در دوران اوج قدرت خود بر بیشتر نواحی هندوستان، سلطه یافت. حکومت مغولان، دورة رواج و گسترش اسلام در هندوستان و نیز دورة پر شکوه فرهنگ و هنر اسلامی در این سرزمین بود.14

مسلمانان و استقلال هند

در خلال سلطه‌گری بریتانیا، مسلمانان می‌کوشیدند تا هند را از این هجوم استعماری نجات دهند. انگلستان در بدو ورود به سرزمین هند، از قدرت مسلمانان در هراس بود؛ لذا تلاش می‌کرد با تفرقه، عزّت مسلمانان را مخدوش کند؛ امّا رفته رفته ملّت هند به آتشفشانی تبدیل شد که رهبران مسلمان، همچون مولانا ابوالکلام آزاد، مولانا محمّدعلی شوکت علی و گاندی، رهبر هندوها در انفجار آنان مؤثّر بودند. در این قیام‌ها، مسلمانان آزادی کامل و خروج بی‌قید و شرط استعمار «انگلیس» از هند را می‌خواستند و در واقع، نخستین بانیان این نهضت، مسلمانان بودند. محمّدعلی جناح، قائد اعظم و مؤسّس پاکستان، برای آنکه پیروزی زودتر و با قدرت بیشتری به نتیجه برسد، در اتّحاد مسلمانان و هندوها می‌کوشید. تداوم این مبارزات سرانجام در سال ۱۹۴۷م.، دولت بریتانیا را تسلیم خواست مردم هند (استقلال) کرد.15

با این حال، جهد و جدّ بریتانیا در انهدام نفوذ مسلمانان، هم‌زمان با تجدید حیات نوینی در میان آنها شد؛ امّا این تلاش برای تجدید حیات نتوانست هم‌پشتی کافی از سوی اکثریت هندو برای نگاهبانی از هویّت و فرهنگ و مذهب مسلمان کسب کند. از این‌رو، بسیاری از مسلمانان استقلال نواحی مسلمان‌نشین را ترجیح دادند. این عمل منتج به ایجاد پاکستان و سرانجام انشعاب آن به دو کشور بنگلادش و پاکستان شد.16

پراکندگی جمعیت مسلمانان

جمعیت مسلمانان در هند، بیش از جمعیت مسلمان دیگر کشورها، جز «اندونزی»، بنگلادش و پاکستان است. این جمعیت مسلمان در ایالت‌های مختلف هند ساکن هستند. «ایالت اوتارپرادش»، از نظر وسعت، چهارمین ایالت هند محسوب می‌شود و جمعیت آن ۲ برابر جمعیت بزرگترین ایالت هند (مادیاپرادش) است.

بیشتر جمعیت مسلمان هند در این ایالت سکونت دارند (حدود ۹۴/14%). ایالت «بیهار»، سومین ایالت مسلمان نشین هند است و ۱۲% از مسلمانان هند در این ایالت سکنا دارند. در دیگر ایالت‌ها و مناطق هند نیز مسلمانان ساکن هستند و در نهایت، کمترین تعداد افراد مسلمان هند در ایالت «میرزوارم» زندگی می‌کنند.17

جدول آمار جمعیت مسلمانان در ایالت‌های هند

ردیف ایالت جمعیت درصد

1 اتراپرادش ۳۰۷۴۰۰۰۰ ۱۸.۴

2 کارناتاکا ۱.۰۱۲.۰۰۰ ۱۱.۹

3 لاکشادومیپ ۵۷.۹۰۳ ۹۵

4 دهلی ۱.۶۲۳.۰۰۰ ۱۱.۷

5 گجرات ۴.۵۹۲.۰۰۰ ۹.۱

6 مادیاپرادش ۳.۹۰۰.۰۰۰ ۶.۷

7 تامیل نادو ۳.۴۷۰.۰۰۰ ۵.۵

8 پنجاب ۳۸۲.۰۰۰ ۲.۱

9 تری پور ۲۵۴.۰۰۰ ۸.۱

10 راجستان ۴.۸۰۰.۰۰۰ ۸.۱

11 مهاراشتارا ۱۰.۴۰۰.۰۰۰ ۱۱.۱

12 آسام ۸.۲۴۰.۰۰۰ ۲۹.۵

رشد جمعیت مسلمان هند در چهار دهه از سال ۱۹۶۱ تا ۲۰۰۱م. در حدود ۳۰% بوده و در دهة آخر قرن (۱۹۹۱ تا ۲۰۰۱م.) کاهش داشته است. رشد سالانة جمعیت مسلمان در بین سال‌های ۱۹۶۱ تا ۲۰۰۱م. به طور متوسط، در حدود ۷/۲% بوده که بیشتر از متوسّط رشد کلّ جمعیت کشور (۱/۲%) است.18

تشیّع در هند

تاریخ تشیّع در برخی از مناطق شبه قارّة هند، سابقه‌ای دیرینه دارد. افزون بر حضور جمعیت‌های شیعی، در دوره‌های مختلف تاریخی، حکومت‌های شیعی نیز در این مناطق تشکیل شد. ظهور تشیّع در شبه قارّة هند، با ورود مسلمانان به این منطقه در زمان خلافت حضرت علی(ع) هم‌زمان بود. رفتار انسانی کارگزاران حکومت امام علی(ع) در «سند»، باعث برانگیخته شدن عشق و ارادت عمیق مردم شبه قارّة هند به حضرت علی(ع) و اهل‌بیت(ع) شد. بنا بر بیان برخی از مورّخان، در دورة امام علی(ع)، یعنی در سال‌های ۳۵ تا ۴۰ه‍ .ق. و در اواخر سال ۳۸ و اوایل ۳۹ه‍ .ق.، ایشان حارث بن مره عبدی را برای لشکرکشی به حدود هند فرستادند.19

در طول تاریخ اسلامی هند، چندین سلسلة حکومتی شیعه در شبه قارّة هند به وجود آمد. برخی از حاکمان غزنوی هند نیز، ایرانی‌نژاد و بسیاری شیعه‌مذهب بودند. هم‌زمان با ظهور حکومت شیعی «صفویّه» در ایران، در اواخر قرن نهم هجری، شیعیان هندوستان نیز نیروی جدیدی به دست آوردند و مذهب شیعه در آنجا رواج بیشتری یافت. یوسف عادل شاه در سال ۸۹۵ه‍ .ق.، به حکومت رسید. در این مقطع، عادل شاهیان از سلسلة صفوی تبعیت می‌کردند. بر همین اساس بود که در زمان شاه اسماعیل، عادل شاه از پادشاه صفوی، در خطبه‌های نماز جمعه به نیکی نام می‌برده است. با این حال، اگرچه وی در قوانین تسنّن دربار مداخله‌ای نکرد، امّا با تبعیت از سلسلة صفوی در ایران، در دادن صبغة شیعی به آئین و مراسم عبادی عمومی در قلمرو خویش، تشویق گردید.20

بخش عمدة مناطق شیعه‌نشین در شمال هند که شامل حوزة جغرافیایی درّة سند

است، در کشور پاکستان قرار دارد.

تشیّع در دکن

واژة دکن که ریشه‌ای سانسکریت دارد، به معنای جنوب است و به بخشی از جنوب شبه قارّة هند اطلاق می‌شود. مرزهای جغرافیایی دکن در طول تاریخ تا حدودی متفاوت بوده است؛ امّا به طور کلّی می‌توان «دکن» را شامل سرزمین‌های جنوب «رشته‌کوه‌های ویندهیا» تا منتها الیه جنوب شبه قارّة هند دانست.21

ریشه‌های تاریخی گسترش تشیّع در هندوستان را مهاجرت بسیاری از ایرانیان به این سرزمین، در سال‌های بعد از حملة مغولان به ایران دانسته‌اند.22

تشیّع در سدة نهم هجری و در پی افزایش مهاجرت ایرانیان و سادات به دکن، در این منطقه رشد زیادی یافت. هم‌زمان که شیعیان با نفوذ در حکومت‌های محلّی دکن، نقش سیاسی و اجتماعی بارزی می‌یافتند، در ایران پادشاهان صفوی قدرت را در دست گرفتند و تشیّع را مذهب رسمی ایران کردند. در سدة دهم هجری، چند حکومت شیعه در مناطق مختلف دکن تأسیس شد که در برابر حکومت مغولان هند، چشم به حمایت پادشاهان صفوی داشتند و روابط گسترده‌ای با صفویان برقرار کردند. حضور پررنگ ایرانیان در مناصب مهمّ این حکومت‌ها و مهاجرت بسیاری از علما و شاعران شیعی ایرانی به این مناطق، بسیاری از مظاهر فرهنگ ایرانی و شیعی را در این مناطق رواج داد.

کشمیر

«ایالت کشمیر» که پیش از استقلال پاکستان، امیرنشینی تحت نظارت بریتانیا بود، یکی از مناطق مهمّ تشیّع در شمال شبه قارّة هند است. امروزه، بخشی از منطقة شیعه‌نشین این ایالت، با نام «گلگت - بلتستان» در کشمیر، تحت نظارت پاکستان قرار گرفته است. «ایالت جامو» و کشمیر که امروزه بخشی از کشور هند به شمار می‌رود نیز، شامل شهرهای مهمّ شیعه‌نشین است که از آن میان، می‌توان به «کارگیل» و «سرینگر» اشاره کرد. تاریخ تشیّع در این منطقه، به سده‌های گذشته و زمان سفر گروه‌هایی از صوفیان و سادات به کشمیر باز می‌گردد. کشمیر همچنین شامل یک حکومت شیعی بود که به حکومت چک‌ها (۹۶۲-۹۹۴ه‍ .ق.) موسوم است.

پی‌نوشت‌ها: