رونمایی از«زیبایی‌های عاشورا»

رضا اسماعيلي

با تأمّل و بازخوانی شعارها و رجزهای اصیل عاشورایی، از قبیل «هَیْهَاتَ‏ مِنَّا الذِّلَّة»، «فَإِنِّی لا أَرَی الْمَوْتَ إِلَّا سَعَادَةً وَ الْحَیَاةَ مَعَ الظَّالِمِینَ إِلَّا بَرَماً»، «موت فی عز خیرٌ من حیاة فی ذلّ»، «إنّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فی أمّةِ جَدّی» و... که از حضرت اباعبدالله(ع) برای ما به یادگار مانده است، بی‌هیچ تردیدی، می‌توان نتیجه گرفت که قیام عاشورا پیش و بیش از آنکه یک مصیبت و عزا باشد، قیام با شکوهی است که از بطن آن، حماسه‌ای بی‌بدیل و جاودان متولّد شده است؛ از همین‌روست که حضرت زینب(س) در توصیف این واقعه با کمال سربلندی و افتخار می‌فرماید:

«والله ما رأیت إلّا جمیلاً.»

و این، یعنی انکار شکست و به تماشا گذاشتن تصویر پیروزی از واقعة کربلا؛ چرا که اگر قیام عاشورا در ذهن و زبان حضرت زینب(س) تنها یک شکست و مصیبت بود، به زبان آوردن چنین جمله‌ای، محلّی از اعراب نداشت؛ چنان‌که استاد شهید آیت‌الله مطهری نیز که رهبر کبیر انقلاب اسلامی، امام خمینی(قدس) ایشان را حاصل عمر و پارة تنِ خود خوانده و همة آثار قلم و زبان او را بدون استثنا خوب، آموزنده و انسان‌ساز معرفی کرده‌اند،1 در کتاب ارزشمند «حماسة حسینی» با تأکید بر این دقیقه می‌گوید:

... بنابراین کلید شخصیت حسین(ع)، حماسه است، شور است، عظمت است، صلابت است، شدّت است. ایستادگی است، حق‌پرستی است... کلمات و اشعاری هم که از آن حضرت نقل شده، حاکی از همین روحیة حماسه و صلابت، خداپرستی و حماسة الهی و انسانی است... عظمت کربلا به جنبة معنویت و روحانیت آن است؛ نه فاجعه بودن آن. قهرمانان اصلی «کربلا»، سیّدالشّهداء(ع) و یاران ایشانند؛ نه شمر و ابن‌زیاد! ... در نقل و بازگو کردن حادثة عاشورا، ما هزاران تحریف وارد کرده‌ایم؛ هم تحریف‌های لفظی، یعنی شکلی و ظاهری، راجع به اصل قضایا، مقدّمات قضایا، متن و حواشی مطلب و هم (تحریف‌های معنوی که) در تفسیر این حادثه، ما تحریف کرده‌ایم. با کمال تأسّف باید عرض کنم، تحریف‌هایی که به دست ما مردم در این حادثه صورت گرفته است، همه در جهت پایین آوردن و مسخ کردن قضیه بوده است، در جهت بی‌خاصیت کردن و بی‌اثر کردن قضیه بوده است.2

امروز نیز وقتی سرباز دلاوری در میدان جهاد با دشمنان دین و آئین به شهادت می‌رسد، معمولاً به خانوادة او تبریک و تسلیت می‌گویند؛ چرا که در جهان‌بینی توحیدی، شهادت، نه «مصیبت»، بلکه سعادت و رستگاری جاوید است؛ چنان‌که در «آیة 169 سورة مبارکة آل‌عمران» آمده است:

«وَ لَاتَحسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فِی سبیلِ اللهِ أَمواتاً بَلْ أَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یرزقونَ؛

و مپندارید آن کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده‌اند؛ بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند.»

فؤاد کرمانی نیز با الهام از این آیة مبارکه گفته است:

زندة جاوید کیست؟ کشتة شمشیر دوست

که آب حیات قلوب، در دم شـمشیر اوسـت

حضرت لسان الغیب، حافظ شیرازی نیز می‌گوید:

زیر شمشیر غمش رقص‌کنان باید رفت

کان که شد کشتة او نیک سرانجام افتاد

در واقع حضرت زینب(س) با گفتن جملة «ما رأیتُ الّا جمیلاً»، قیام با شکوه عاشورا را برای آیندگان رمزگشایی کرده و با تذکّری صریح، قرائت صرف ماتمی را از عاشورا مورد انکار قرار داده و چشم‌ها را به دیدن ابعادی دیگر از این مینیاتور زیبای الهی دعوت کرده است که با «پیام» و «حماسه» معنا می‌یابد.

به راستی نیز چنین است! عاشورا تنها یک مصیبت نیست؛ چرا که هیچ مصیبتی زیبا نیست؛ مگر آنکه هدفی متعالی و انسان‌ساز در بطن خود داشته باشد؛ از همین‌روست که شهادت امام حسین(ع) و یارانش در کربلا در نگاه حضرت زینب(س) زیبا جلوه می‌کند؛ چون این مجاهدت‌ها و فداکاری‌ها برای غبارروبی از «حقیقت محمّدی»، اصلاح جامعة اسلامی و احیای کرامت‌های انسانی بوده است؛ حال آنکه در پشت چهرة مصیبت، هیچ حقیقت زیبا و قابل ستایشی نهفته نیست. بخشی از زیبایی‌های حماسی واقعة کربلا را می‌توان در صحنه‌های زیر به تماشا نشست:

- امتناع امام حسین(ع) از شروع جنگ و خونریزی و تلاش در روشنگری و هدایت دشمنان تا آخرین لحظات؛

- پیوستن زهیر بن قین به سپاه اباعبدالله(ع) به توصیة همسر حسینی‌مرامش، دَلْهم، که نشان‌دهندة نقش تعیین‌کنندة زنان در کربلاست؛

- سربلند بیرون آمدن حُرّ بن یزید ریاحی از صحنة جهاد اکبر با پشت کردن به عمرسعد و لبّیک به ندای «هل من ناصر ینصرنی» امام خویش؛

- درخواست به تأخیر انداختن جنگ در شب عاشورا توسط امام حسین(ع) برای راز و نیاز با خدا و برداشتن بیعت از گردن یاران و مُخیّر کردن آنان به ماندن و رفتن؛

- تجدید بیعت یاران امام با ایشان با بیان این جمله که «اگر هزار بار دیگر بمیریم و زنده شویم، هرگز دست از یاری شما بر نمی داریم.»؛

- نپذیرفتن امان‌نامة شمر، توسط حضرت ابوالفضل العبّاس(ع) و برادرانش؛

- نمایش اوج ادب و وفاداری توسط سقّای کربلا، حضرت قمر بنی‌هاشم با نخوردن آب و تشنه بیرون آمدن از شطّ «فرات»؛

- شهادت غبطه‌برانگیز وهب بن عبدالله و عکس‌العمل دشمن‌کوب مادرش در پرتاب سر فرزند شهیدش به سوی سپاه یزید؛

- پاسخ زیبای «أحلی من العسل» قاسم بن حسن به عمو؛

- به میدان فرستادن عون و محمّد، توسط مادرشان، حضرت زینب(س) برای جهاد و نائل شدن به فیض شهادت؛

- اقامة باشکوه‌ترین نماز در ظهر عاشورا در زیر بارانی از نیزه و تیر؛

- حائل قرار دادن دست‌ها توسط عبدالله بن حسن در هنگام حملة حرمله به امام حسین(ع) برای دفاع از حضرت و نوشیدن شهد شهادت در دامان اباعبدالله؛

- خطبه‌های حماسی و شب‌شکن امام سجّاد(ع) و حضرت زینب(س) به عنوان پیامبران عاشورا در مجلس عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه و توصیف زیبای حضرت زینب(س) از واقعة کربلا با بیان جملة «ما رأیتُ الّا جمیلاً» در پاسخ یزید.

به راستی در بازخوانی واقعة کربلا این زیبایی‌های حماسی را چرا باید نادیده گرفت و از کنار آنها به سادگی گذشت؟ خلاصه کردن حماسة بلند کربلا در آتش و عطش

و چشم‌ بستن بر پیام‌های انسان‌ساز و زیبایی‌های متعالی و شگفت این نهضت بزرگ، ستمی بزرگ بر خاندان رسالت است.

چرا ما چشم زیبابین نداریم و به جای دیدن ظرافت‌ها و زیبایی‌های بی‌بدیل این مینیاتور الهی، تنها سرهای برآمده بر نیزه، اجساد افتاده بر خاک، خیمه‌های آتش گرفته، دربه‌دری کاروان اسیران، خون و آتش و عطش را می‌بینیم و بس؟!

چرا عظمت روح سالار شهیدان کربلا را در لحظة پرواز به سوی معشوق ازلی و ابدی با روایت شاعرانة این جمله به تصویر نمی‌کشیم که فرمودند: «الهی! صبراً علی بلائک و تسلیماً لأمرک...» یا اوج حماسه و ایثار را در رجزخوانی حضرت ابوالفضل(ع) به روایت نمی‌نشینیم که در فتنه‌خیز حوادث فرمودند:

«وَ اللهِ إِنْ قَطَعْتُمُ يَمِينِي، إِنِّي أُحَامِي أَبَداً عَنْ دِينِي‏؛

به خدا سوگند! اگر دست راستم را هم قطع کنید، هرگز از یاری دینم دست بر نخواهم داشت.»

از این منظر که منظری قرآنی است، شایسته‌تر آن است که در مجالس بزرگداشت قیام حسینی روی پرچم‌ها این جمله نوشته شود: به مجلس حماسة حسینی خوش آمدید. استاد شهید آیت‌الله مطهری نیز در کتاب ارزشمند «حماسة حسینی» دقیقاً بر روی همین نکته تأکید می‌کند و می‌گوید:

شخصیت حسین بن علی(ع) صبغة حماسی دارد و باید با وجود و سرگذشت او یک احساس حماسی داشته باشیم؛ نه یک احساس تراژدی و مصیبت، رثا و نفله شدن. شخصیت‌های حماسی جنبة نژادی و قومی دارند؛ یعنی مخصوص یک قوم و نژاد معیّن و یک آب و خاکند؛ امّا در مورد امام حسین(ع) چنین نیست. او یک شخصیت حماسی است؛ امّا حماسة انسانیت و بشریت، نه حماسة قومیت. سخن، عمل و روح امام حسین(ع) هیجان و حماسة مافوق حماسه‌هاست و علّت شناخته نشدن ایشان نیز همین است. شخصیت امام از نظر شدّت حماسی بودن و علوّ و ارتفاع جنبة انسانی، بی‌نظیر است و ما این حماسه را نشناخته‌ایم.3

اصلی‌ترین هدف قیام حسینی «دعوت به معروف و نهی از منکر» تا اهدای آخرین قطرة خون خویش برای دفاع از نوامیس الهی در مقابل بدعت‌های خطرناک جرثومة ظلم و فساد «یزید» بود که در تنور خلافت موروثی و سلطنتی در اسلام می‌دمید که به پیروزی خون بر شمشیر و احیای اسلام ناب محمّدی انجامید. از همین‌رو، ارائة تصویر شکست از قیام حسینی و ختم کردن تاسوعا و عاشورای حسینی به عزاداری تنها و غفلت از ابعاد حماسی و معرفتی این رستاخیز الهی، ظلمی بزرگ به عاشورا و امام عاشوراست؛ چرا که پیروزی در مکتب حسینی، تعریفی جز «عمل به تکلیف» ندارد.

به خاطر چنین اعتقاد و باوری است که حضرت امام خمینی(ره) در جواب کسانی که در سال‌های مبارزه، پیروزی انقلاب اسلامی را در برابر نظام استبدادی شاه زیر سؤال می‌بردند، بیان کرد:

ما مأمور به تکلیفیم؛ نه مأمور به نتیجه. و این دقیقه‌ای است که از نگاه شاعران اصیل عاشورایی پنهان نمانده است. نگاه به عاشورا به عنوان «فتحی قریب» و حماسه‌ای بی‌بدیل و با شکوه:

ای خون اصلیت به شتک‌ها ز غدیران

افشانده شرف‌ها به بلندای دلیران

جاری شده از کرب و بلا آمده آنگاه

آمیخته با خون سیاووش در ایران

تو اختر سرخی که به انگیزة تکثیر

ترکید بر آئینة خورشیدضمیران

ای جوهر سرداری سرهای بریده

وی اصل نمیرندگی نسل نمیران

خرگاه تو می‌سوخت در اندیشة تاریخ

هر بار که آتش زده شد بیشة شیران

آن شب چه شبی بود که دیدند کواکب

نظم تو پراکنده و اردوی تو ویران

و آن روز که با بیرقی از یک تن بی سر

تا شام شدی قافله‌سالار اسیران

تا باغ شقایق بشوند و بشکوفند

باید که ز خون تو بنوشند کویران

تا اندکی از حق سخن را بگزارند

باید که ز خونت بنگارند دبیران

حد تو رثا نیست، عزای تو حماسه است

ای کاسته شأن تو از این معرکه‌گیران...

حسین منزوی

پی‌نوشت‌ها: