صاحبانِ قلب

هر چیزی قلبی دارد؛ چنانچه امام باقر(ع) فرمودند:

«إِنَّ لِکلِّ شَی‏ءٍ قَلْباً‏؛1

هر چیزی قلبی دارد.»

از جمله قلوبی که در روایات ما به آنها اشاره شده است، «سورة یاسین»، به عنوان قلب قرآن،2 «رحمت»، به عنوان قلب عقل3 و شب‌های قدر، به عنوان قلب ماه رمضان4 می‌باشد. همچنین در «قرآن کریم»، به قلوب موجوداتی غیر از انسان اشاره شده است. قلب باطن - که غیر از قلب صنوبری درون سینه است - در «قرآن کریم» به طور صریح برای دو موجود بیان شده است: انسان و جنّ.

دربارة قلب باطنی انسان، حدود 160 آیه در قرآن کریم موجود است که از آن میان می‌توان به «آیة 46 حج» اشاره کرد که به طور صریح به قلبی اشاره می‌کند که دارای چشم و گوش است و منظور از چنین قلبی نمی‌تواند قلب صنوبری یا حدّاقل ظاهر آن قلب باشد:

«أَ فَلَمْ یسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی‏ فِی الصُّدُور؛

آیا در زمین گردش نكرده‏اند تا دل‌هایی داشته باشند كه با آن بیندیشند یا گوش‌هایی كه با آن بشنوند؟ در حقیقت، چشم‌ها كور نیست؛ لیكن دل‌هایی كه در سینه‏هاست، كور است.»

آیه‌ای که به طور صریح به قلوب اجنّه اشاره می‌کند، بیان می‌دارد که این قلب، چنانچه در انسان مرکز تعقّل است، در جنّ نیز هست:

«وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یفْقَهُونَ بِها...؛5

و در حقیقت، بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‏ایم؛ [چرا كه‏] دل‌هایی دارند كه با آن [حقایق را] دریافت نمی‏كنند...»

علاوه بر این دو موجود که قرآن به ذو قلب بودن آنها تصریح داشته است، با استفاده از روایات تفسیری ذیل «آیة 23 سورة سبأ» می‌توان دریافت که ملائکه نیز ذوقلب هستند؛ چنانچه در این روایت ذکر شده است که منظور آیه از کسانی که قلبشان را هراس فراگرفت، ملائکه هستند.6

در روایتی از امام حسن عسکری(ع)، فرمودة رسول خدا(ص) به سلمان آورده شده است که او را «محبوب قلب فرشتگان» خواندند:

«یا أَبَا عَبْدِ اللهِ! أَنْتَ مِنْ خَوَاصِّ إِخْوَانِنَا الْمُؤْمِنِینَ، وَ مِنْ أَحْبَابِ قُلُوبِ‏ مَلَائِكَةِ اللهِ الْمُقَرَّبِینَ؛ 7

ای اباعبدالله! (کنیة سلمان) تو از خواصّ برادران مؤمنان ما هستی و از محبوبان قلب

فرشتگان مقرّب خداوند...»

در روایتی دیگر به نقل از امیرمؤمنان علی(ع)، قلب ملائکه همچون ظرفی نگهداره به تصویر درآمده است که امانت‌دار محبّت مؤمنان به اهل بیت(ع) هستند تا آن را به سلامت به قیامت برسانند.8

امّا در گامی فراتر از این، در جایی که عقل بشری به عجز می‌رسد، در روایات، حتّی برای خداوند بی‌مثال نیز، «قلب» معرفی شده است. امیرمؤمنان علیّ بن ابی‌طالب(ع)، در روایتی خود را این‌گونه معرفی می‌فرمایند:

«أَیهَا النَّاسُ أَنَا قَلْبُ‏ اللهِ‏ الْوَاعِی وَ لِسَانُهُ النَّاطِقُ؛9

ای مردم! منم قلب نگهدارندة خداوند و زبان گویای او.»

همچنین در روایتی خواندنی، امیرمؤمنان(ع)می‌فرمایند:

«من همان صاحب قلبی هستم که خداوند فرمود: «همانا در آن تذّکراتی است برای کسی که دارای قلب است.»10

با وجود چنین قلوبی، شناخت معنای حقیقی قلب و کارکردهای حقیقی آن، برای شناخت باطن بواطن که به فرمودة امام صادق(ع) همان امر ولایت اهل بیت(ع) است،11 ضروری می‌نماید.

پی‌نوشت‌ها: