دستی ازغیب(1)

محمود صفی پور

کارکرد توجه به اولیای حق الهی در تربیت اخلاقی

اشاره

برای تربیت اخلاقی و رشد معنوی، عوامل متعدّدی برشمرده‌اند؛ از جمله عوامل وراثتی، محیطی و ارادی. یکی از عوامل مؤثّری که در علوم تربیتی کمتر به آن توجّه شده، عوامل غیبی است. در این مقاله برآنیم بعد از آشنایی اجمالی از عالم غیب و عوامل غیبی، بر یکی از آن عوامل، یعنی اولیای زندة الهی تمرکز کرده، سپس به معرفی آن بزرگواران بپردازیم.

مقدّمه

افرادی در این عالم هستند که با ارتباط با عالم غیب در رشد معنوی و حتّی برطرف کردن مشکلات مادّی برای ترقّی معرفتی، مؤثّر هستند. شناخت این افراد برای ایجاد رابطه‌ای برای رشد، مهم است. این اهمّیت موقعی دوچندان می‌شود که در مقابل، افرادی دیگر هستند که در جهت منفی، با ارتباط با شیاطین در گمراهی معنوی، نقش ایفا می‌کنند. در این شماره، با توجّه به آیات و روایات و تجربه‌های قطعی به برخی ویژگی‌های اولیای الهی می‌پردازیم.

باطن هستی

مقصود از باطن هستی، عالمی جز عالم مادّه است و با حواسّ مادّی حس نمی‌شود. بر خلاف نظر مادّ‌ی‌گرایان، مسلمانان و پیروان تمام ادیان الهی قائل به عالمی ورای عالم مادّی هستند. در ردّ دلیل‌های مادّی‌گرایان، دلیل‌های بسیاری، همچون درک فطری، دلیل عقلی و نقلی («قرآن کریم» و روایات معصومان(ع)) و تجربه‌های معنوی اقامه شده است. در قرآن کریم چهل و چهار آیه فقط با کلید واژة غیب آمده و خداوند در سورة مبارکة «بقره»، اوّلین ویژگی مؤمنان را ایمان به عالم غیب برشمرده است.

مراتب باطن هستی

عالم غیب را می‌توان به عوالم گوناگون تقسیم کرد. درک عالمی، مثل عالم خواب برای اکثر مردم ممکن است؛ ولی عوالم برزخ و ماورای آن برای هرکس در دسترس نیست. از این‌رو، بهره‌مندی از عوالم ماورای عالم مادّه (ناسوت)، مثل عالم ملکوت و لاهوت و جبروت که در بیان عرفا آمده است، نیاز به تلاش و ریاضت شرعی دارد.

وجود اولیای زندة الهی

طبق روایات و تصریح بزرگانی، مثل ملّاصدرا،1 وجود اولیایی الهی که زنده باشند و شئونات الهی، از جمله تربیت نفوس را انجام داده و از حیلة شیطان آگاه سازند، ضروری است. از آنجایی که پیامبران متعدّد با اختلاف مراتب زندگی می‌کردند، وجود اولیای متعدّد و تحت امر ولیّ کامل، امری معقول و با توجّه به کثرت جمعیت، امری ضروری به نظر می‌رسد. مقصود ما از اولیای زندة الهی، آنهایی هستند که با باطن هستی ارتباط دارند و در این عالم، صاحب تصرّف و با ماورای عالم حس در ارتباط هستند.

اولیاء از عوامل غیبی

عوامل غیبی گوناگون هستند. عامل اصلی و مؤثّر حقیقی در عالم، خداوند متعال غیب‌آفرین است که فراتر از درک حسّی مادّی است. روح پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) و دیگر پیامبران الهی نیز از عوامل غیبی مؤثّر هستند.

ارواح اولیای الهی، ملائکه و اجنّه نیز از عوامل غیبی محسوب می‌شوند. یکی از عوامل غیبی نیز اولیای زندة الهی هستند که در این نشئه، به حیات طبیعی زندگی می‌کنند. در روایات داریم که اولیای الهی در بین بندگان مخفی هستند.2

علّت گمنامی اولیای الهی

علّت گمنامی آنها، بیشتر خود مردم هستند؛ به علّت گناه، ظرفیت پایین، توقّع‌های نابه‌جا از مردان الهی و همچنین وجود دشمنانی که از هیچ ظلمی فروگذار نمی‌کنند و اکثر مردم فریب حقّه‌های زودگذرشان را می‌خورند. بنابراین، مشیّت الهی این است که این افراد برای عموم، ناشناس بمانند.

اقسام اولیای زندة الهی

این بزرگواران را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:

گروهی که از لحاظ جسمی، از دیدگان اکثر انسان‌ها غایب هستند. به جز افراد خاص، کسی آنها را نمی‌بیند و گروه دیگر که از لحاظ جسمی در بین مردم حاضر هستند؛ ولی بعد معنوی آنها برای بسیاری از افراد، شناخته شده نیست.

گروه اوّل

اولیایی که از نظر جسمی از دید عامّة مردم مخفی هستند و اگر هم حاضر شوند، افراد انگشت‌شماری می‌توانند آنها را بشناسند. از این گروه به جز سیّد اولیاء، امام زمان(عج)،3 چهار نفر نام برده می‌شوند: حضرت عیسی، حضرت الیاس، حضرت ادریس و حضرت خضر(ع). هرچند در پیامبر بودن حضرت خضر(ع) اختلاف نظر هست، ولی روایاتی مبنی بر نبی بودن ایشان وجود دارد.4

با توجّه به روایات، در زنده بودن و حیات جاوید دنیایی حضرت خضر(ع) اتّفاق نظر وجود دارد؛ ولی دربارة زنده بودن به حیات دنیوی سه بزرگوار دیگر، اختلاف نظر وجود دارد.5

ویژگی‌های گروه اوّل

این گروه دارای چند ویژگی خاص هستند:

1. عمر بسیار طولانی دارند؛

٢. در بین مردم ناشناخته هستند و به جز اندکی از مردم، کسی با عنوان اصلی، آن بزرگواران را نمی‌شناسد؛

٣. در ارتباط ویژه با عالم غیب ممکن است کارهایی کنند که عاقلان حیران شوند؛

۴. این گروه معمولاً برای کمک و دستگیری اولیای دیگر که در سطح بالایی هستند، حاضر می‌شوند؛ چون حضرت خضر(ع) برای موسای کلیم(ع).

با تحقیقات انجام شده، به جز امام زمان(عج) و عبد خدا، حضرت خضر(ع)، ما از بزرگان دیگر در این گروه اطلّاع درخور اعتمادی نداریم. در ادامه، به چند ویژگی حضرت خضر(ع) اشاره می‌نماییم:

همراهی با امام زمان(عج)

در برخی از روایات آمده است که خداوند به واسطة، او تنهایی قائم(عج) را در دوران غیبتش به انس تبدیل می‌کند و غربت و تنهایی‌اش را با وصلت او، مرتفع سازد.6

حیات جاوید

دربارة زندگی جاویدان حضرت خضر(ع)، روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است

که فرمودند:

«خضر(ع) از آب حیات7 نوشید و او زنده است و تا نفخ صور، نخواهد مرد.»8

حاضر شدن هنگام ذکر ایشان

امام رضا(ع) فرمودند:

«او نزد ما می‌آید و سلام می‌کند و صدایش را می‌شنویم؛ امّا شخصش را نمی‌بینیم و او هرجا که یاد شود، حاضر می‌شود و هرکه او را یاد کند، باید بر او سلام کند.»9

حضور هرساله درحج

در برخی از روایات آمده است که او هر ساله در موسم حج حاضر می‌شود و همة مناسک را به جا می‌آورد و در بیایان «عرفه» وقوف می‌کند و بر دعای مؤمنان، آمین می‌گوید.10

ارتباط با اهل‌بیت(ع)

اهل‌بیت(ع) گاهی اوقات کلام او را می‌شنیدند؛ امّا وی را نمی‌دیدند.11 در برخی روایات نیز آمده که حضرت خضر(ع) از اهل‌بیت(ع) ما سؤال می‌کرده است۱۲و گاهی ارتباط به صورت بیان مطلبی در خواب بوده است؛ چنان‌که امیرالمؤمنین(ع) در جنگ بدر، حضرت خضر(ع) را خواب دیده و از ایشان چیزی می‌خواهد که به وسیلة آن بر دشمنان فائق آید و ایشان ذکر «يا هو، يامن لا هو الّا هو» را به آن حضرت آموختند.۱۳

برخورداری از اسم اعظم

یکی از ویژگی‌های مطرح شده دربارة حضرت خضر(ع)، برخورداری ایشان از اسم اعظم حق تعالی است؛ چنان‌که در دعای شب عرفه، از رسول اکرم(ص) نیر آمده است:

«و بِالاِْسْمِ الَّذی مَشی بِهِ الْخِضْرُ عَلی قُلَلِ الْمآءِ، کَما مَشی بِهِ عَلی جَدَدِ الاَْرْضِ؛14

و قسم به اسمی که به وسیلة آن، حضرت خضر(ع), بر موج آب حرکت می‌کند؛ همچنان‌که بر روی زمین صاف حرکت می‌کند!»

منشأ صدور دعاهای مشهور

در روایتی از کمیل بن زیاد آمده است: با مولایم امیرمؤمنان(ع)، در مسجد «بصره» بودم. گروهی از اصحاب نیز با وی بودند. یکی از آنان گفت: [معنای] فرمودة خدای عزّ و جلّ در «فیها یفرق کل امر حکیم» چیست؟ فرمودند:

«شب نیمة شعبان است. قسم به آنکه جانم در دست اوست! در شب نیمة شعبان، جریان‌های خوب و بد یک سال بندگان قسمت می‌شود و هیچ بنده‌ای آن را احیا ندارد و با دعای خضر(ع) دعا نکند؛ مگر اینکه پاسخ داده شود.»

وقتی امام برگشتند، درِ خانة ایشان رفتم. فرمودند:

«چه چیز تو را اینجا آورد ای کمیل؟» گفتم: دعای خضر(ع) ای امیرمؤمنان! حضرت فرمودند:

«ای کمیل! بنشین و چون این دعا را حفظ کردی، آن را در هر شب جمعه بخوان، یا در هر ماهی یک بار، یا در هر سالی یک بار یا در تمام مدّت عمرت یک بار؛ از بلاها در امان خواهی بود و مورد نصرت خداوند و وسعت روزی قرار می‌گیری و هیچگاه مغفرت خدا از تو روی نخواهد گردانید. ای کمیل! هم‌نشینی زیاد تو با ما، ایجاب نمود تا به درخواست تو پاسخ دهیم و از جان خود ما بهره‌مند گردی.»15

گروه دوم: علمای ربّانی و مخلَصان

گفتیم گروه اوّل اولیای الهی کسانی هستند که از نظر جسمی، از دید عامّة مردم مخفی هستند و اگر هم حاضر شوند، افراد انگشت‌شماری آنها را می‌شناسند؛ امّا گروه دوم، افراد بسیار مهذّب، خاص و خالص و علمای ربّانی مخلص هستند. این افراد معمولاً از جهت ارتباط با عالم غیب، گمنام و مکتوم هستند. ممکن است در بین همین افراد، افرادی وجود داشته باشند؛ ولی کمتر کسی آنها را با این نشانه که با عالم غیب به صورت خاص ارتباط داشته و صاحب تشرّف باشند، می‌شناسند. البتّه ممکن است نخبگان معنوی و روحانی و مؤمنان صالح به مقامات آنها پی ببرند.

ویژگی‌های گروه دوم از منظر قرآن و روایات

ممکن است این گروه از اولیای الهی این مقام را در آزمایش‌های عالم «ذر» کسب کرده باشند یا در دنیا با عملی خاص و با پشت پا زدن به نفس به دست آورده باشند. برای شناخت مقامات دنیایی آنها، ویژگی‌هایی ذکر شده است که به آنها اشاره می‌کنیم:

تحمّل سختی‌های زیاد

در قرآن کریم دربارة اولیاء الله آمده است:

«أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ»۱۶

از امیرالمؤمنین(ع) سؤال شد: شما اولیا را می‌شناسید؟ آقا فرمودند:

«آنها ما هستیم و پیروان ما و پیرو پیروان ما که بعداً می‌آیند. خوشا به حال ما! خوشا به حال ما و خوشا به حال آنها و خوشا به حال آنها بیشتر از خوشحالی ما!» سؤال شد: چرا بیشتر آنها را دعا می‌کنید؟ آیا آنها چیزی دارند که ما نداریم؟ آقا فرمودند:

«نه؛ بلکه به خاطر اینکه آنها مسئولیت‌هایی بر دوش دارند که شما ندارید و تن به مشکلاتی می‌دهند که شما نمی‌دهید.»17

با وجود سختی‌هایی که یاران مولا تحمّل می‌کردند، معلوم می‌شود که اولیای بعد ایشان، سختی‌های ویژه‌ای دارند. شاید علّت این باشد که با داشتن آن مقام والا، باید گمنام باشند؛ چراکه افرادی پیدا نمی‌کنند تا معارف را به آنها انتقال دهند؛ به جز تعداد بسیار اندک.

علم غیراکتسابی

اولیای الهی دارای علم نورانی هستند که به کسب و مطالعه نیست. برای رسیدن به این علم باید به مقام عبودیت رسید.

عنوان بصری، که پیرمرد عالمی است در ملاقات با امام صادق(ع) وقتی علم امام را می‌بیند، مشتاق یادگیری آن علم می‌شود. امام(ع) می‌فرمایند:

«علم به آموختن نیست و خداوند در دل کسی که بخواهد، قرار می‌دهد.»18

علم غیب به تمام و کمال، نزد چهارده معصوم(ع) است. در بقیّة افراد، مثل اولیا، گوشه‌ای از علوم غیبی عطا شده است.

امام صادق(ع) دربارة آیة:

«قُلْ كَفَىٰ بِاللهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ»19 فرمودند:

«مقصود از کسی که همة کتاب نزد او است، امیرالمؤمنین(ع) است.»

عاصف بن برخیا در کمتر از چشم برهم زدنی، تخت بلقیس را نزد حضرت سلیمان(ع)

حاضر کرد. قرآن دربارة علم او فرموده است:

«کسی که نزد او دانشی از کتاب (الهی) بود، گفت: من آن را (تخت بالقيس) پیش از آنکه چشم خود را برهم زدنی برایت می‌آورم.» امام صادق(ع) فرمودند:

«علم عاصف به اندازة تری بال حشره از دریای علوم بود.»20

قلّة فضایل معنوی

امیرالمؤمنین علی(ع) در مورد افراد این گروه فرموده است:

«به راستی! اولیای خدا آن افرادی هستند که به حقیقت دنیا (گذرا و مزرعه بودن آن) می‌نگرند. در حالی‌که مردم به ظاهر فریبایش چشم دارند، اولیاء به آینده و سرانجام دنیا (توشه برای عالم پس از مرگ) مشغول هستند؛ در حالی که مردم به نقد دنیا سرگرم هستند. اولیاء آنچه که سبب هلاكتشان می‌شود (غضب و شهوت و موهومات) را می‌کشند و از آنچه از آنها جدا می‌شود (مال و مقام دنیا دوری) می‌کنند...»21

مصادیقی از گروه دوم دراصحاب پیامبران و ائمّة اطهار(ع)

البتّه همیشه این افراد کم بوده‌اند؛ همان‌گونه که یاران خاص و اصحاب سرّ اهل‌بیت(ع)، همچون سلمان فارسی، اباذر و... کم بوده‌اند.

انبیاء(ع) نیز اصحاب خاصّی داشته‌اند؛ به عنوان نمونه حضرت موسی(ع) دوازده نقيب و حضرت عیسی(ع) دوازده حوّاری داشتند.

عاصف بن برخیا نیز از اصحاب خاصّ حضرت سلیمان(ع) بوده است. همچنین در طول غیبت صغرا، چهار نفر، نایب خاصّ حضرت مهدی(عج) بوده‌اند.

ردّ پای اولیاء در زمان غیبت کبرا

در طول دوران غیبت کبرا، علما و خواصّی از مؤمنان بوده‌اند که تصوّر صفات و اخلاقیات آنها برای ما، ناممکن است. آنان علاوه بر صبر و استقامت عجیب، عباداتی چون اویس قرنی داشته‌اند و یک شب تا به صبح، در سجده یا رکوع بوده‌اند. در زمان غیبت کبرا، تعدادی از اولیای خاصّ الهی در خدمت حضرت هستند که به اذن و اشارة ایشان از مؤمنان گره گشایی علمی، معنوی و مادّی می‌کنند.۲۲

حجّت الاسلام و المسلمین حاج شیخ جعفر ناصری می‌فرماید: جناب ملّا فتح‌الله شوشتری که از شعرای بزرگ و آدم راه رفته‌ای بوده‌اند، در یکی از کتاب‌هایشان ذکر می‌کنند که مرحوم آقا سیّد علی شوشتری (استاد اخلاق و عرفان مرحوم ملّا حسینقلی همدانی) از ابدال بودند و خدمت حضرت بقيّةالله(عج) می‌رسیده‌اند و برنامه‌هایی به عهدة ایشان بود. در بین علمای شیعه بوده‌اند کسانی که به این مرحله رسیده و خدمت حضرت را درک کرده بودند.

گاهی از ناحیة مقدّس حضرت، مأموریتی به عهدة برخی افراد قرار داده می‌شد. در «اصفهان»، دربارة حاج حسین کشیکچی ماجرایی مشهور شد که جریان مفصّلی دارد.23

گروهی دیگر از اولیای زندة الهی

عناوینی چون قطب، ابدال، اوتاد، نقباء، نجبا و رجال الغيب در متون اسلامی آمده است.24 از آنجایی که ممکن است این افراد جزو گروه اوّل یا دوم محسوب شوند؛ ما آنان را با عنوان گروهی مستقل ذکر نکردیم. با توجّه به روایات، احتمال اینکه جزو گروه دوم باشند، بیشتر است. برخی عرفا این اشخاص را افراد خاصّی می‌دانند که در خدمت امام زمان(ع) فعّال هستند و با باطن عالم ارتباط دارند.25

روایاتی نیز دربارة ابدال و اوتاد و نجبا آمده و علمایی از شیعه و سنّی وجود آنها را تأیید کرده‌اند.26 امام زین العابدین(ع) در دعایی فرموده‌اند:

«و اجعَلنا بِخِدمَتِكَ لِلعُبَّادِ و الأبدالِ». ۲۷ در دعای «امّ داوود» نیز از حضرت امام صادق(ع) آمده است که فرموده‌اند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی‌ الْاَبْدَالِ‌ وَ الْاَوْتَادِ.»

همچنین در برخی از روایات، مشخّصات ابدال این‌گونه آمده است: اینان، به وسیلة

نماز و روزه و زكات، به این مقام نرسیده‌اند؛ بلکه به وسیلة جود و سخا و خیرخواهی برای مسلمانان به این مقام رسیده‌اند.۲۸

شیخ مفید(ره) در کتاب «اختصاص»، از حذيفه یمانی روایت کرده است که گفت: از پیغمبر(ص) شنیدم که فرمودند:

«در موقع آمدن قائم(عج)، گوینده‌ای از آسمان بانگ می‌زند: ای مردم! زمان حکومت جبّاران به پایان رسید. ولیّ امر امّت محمّد(ص) قیام کرده است. در «مکّه» به وی ملحق شوید. آنگاه نجبا از «مصر» وابدال از «شام» و دستجات «عراق» که شب‌ها را به عبادت مشغول و روزها همچون شیر می‌باشند و دل‌هاشان مانند پاره‌های آهن است، می‌آیند و در بین رکن و مقام با وی بیعت می‌کنند.29

در مقالة شمارة بعد به نحوة دستیابی به اولیاءالله و بهره‌مندی از آنها می‌پردازیم؛ ان‌شاء الله.

پی نوشت‌ها: