حبّ و بغض و رابطة آن با قلب

حبّ و بغض در قلب، حالات مختلفی ایجاد می‌کند. در درجة اوّل، ورود به ساحت دین، با حبّ و بغض مشخّص می‌گردد و در اثر این ایمان ایجاد شده، حالات و درجات دیگری بر قلب مستولی می‌گردد. خداوند در قرآن تأکید کرده است که حبّ نیکان و حبّ بدان در قلب، با یکدیگر جمع نمی‌گردد:

«ما جَعَلَ اللهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَینِ فی‏ جَوْفِهِ؛1

خداوند بر ای یک مرد در بدنش دو قلب قرار نداده است.»

حضرت امیرمؤمنان علی(ع) در تفسیر این آیه، قلبین را به دو قلبی که یکی از آنها مزیّن به محبّت اهل بیت(ع) و دیگری آلوده به محبّت دشمنان آنان است، تفسیر فرمودند و جمع این دو قلب را چیزی نشدنی خواندند. آن حضرت فرموده‌اند:

«حبّ ما و حبّ دشمنان ما درون انسان جمع نمی‌شوند. همانا خداوند دو دل در یک درون برای مردی قرار نداده است. پس اگر این را دوست بدارد، با دیگری دشمن است؛ امّا اگر دوستدار ما باشد، دوستی‌اش او را خالص می‌گرداند؛ چنان‌که طلا با آتش خالص می‌گردد و در آن، تیرگی باقی نمی‌ماند. هر کس می‌خواهد بداند که محبّ ماست [یا خیر]، قلبش را بیازماید. اگر در حبّ ما، حبّ دشمن ما شریک بود، او از ما نیست و ما از او نیستیم. خداوند دشمن آنهاست و جبرئیل و میکائیل و خداوند دشمن کافرانند.»2

به عبارت دیگر، قلب مخیّر است یا ایمان را انتخاب کند یا کفر را و حالت بینابین دیگری برای او وجود ندارد. امیرمؤمنان(ع)، در سخن دیگری، در تفسیر همان آیة پیش‌گفته، آزمایش اوّل قلب را آزمایش با ایمان و کفر می‌دانند که در نتیجة آن، محبّت و دشمنی تثبیت می‌گردد. ایشان فرمودند:

«هر بنده‏ای را كه خداوند قلبش را برای ایمان آزمایش كند، در صورتی که محبّت ما را در قلب خود یافت، دوستدار ماست و بنده‌ای نیست که مورد سخط خداوند باشد؛ الّا اینکه دشمنی با ما را در قلب ما می‌یابد.»3

در نتیجة انتخاب طرف مورد دوستی و دشمنی قلب، فرد به وادی ایمان یا کفر وارد می‌شود. بنابراین می‌توان حبّ و بغض را نخستین قدم قلب در راه ورود به ایمان دانست. راهی که جز با معرفت صحیح از سوی قلب، ره به سوی سعادت نمی‌برد.

به استناد روایات، ورود اوّلیة انسان‌ها به وادی ایمان یا کفر در «عالم ذرّ» و بنا بر پذیرش ولایت اهل بیت(ع) یا انکار آن در قلب جای‌گیر می‌شود و اعمالی که انسان در پی آن در دنیا انجام می‌دهد، سبب پرورش یا زائل شدن آن می‌گردد.

این سخن، در «آیة 22 سورة مجادله» تأیید می‌گردد. خداوند متعال فرموده است:

«قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشد (و) کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‌اند - هرچند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیرة آنان باشند - دوست بدارند. در دل اینها (خدا) ایمان را نوشته است و آن را با روحی از جانب خودش تایید می‌گرداند.»

با در کنار هم قرار دادن روایات، می‌توان دریافت «ایمان» گفته شده در آیه که در قلب مؤمنان مندرج شده است، همان حبّ و بغض است.

از فضیل روایت شده است که گفت: به امام صادق(ع) گفتم: «آنانی که بر قلب‌هایشان ایمان حک شده است» آیا خود آنان نیز در این امر تأثیر دارند؟ امام فرمودند: «نه.»4

از این روایت دریافت می‌شود که درج شدن ایمان در قلب مؤمنان، به وسیلة نیرویی مافوق آنان در دلشان تثبیت می‌گردد. حال در روایات بعدی می‌بینیم که پس از ثبت ایمان، خداوند عواملی تقویت‌کننده برای پایداری این خطّ مسطور قرار می‌دهد تا اثر آن درج اوّلیه به آسانی از بین نرود. اینجاست که قلب وارد عمل می‌شود و از هدیه‌ای که به خاطر قابلیت‌هایش به او داده شده است، دفاع می‌کند یا آن را از دست می‌دهد. امام صادق(ع) بیان نمودند که انتخاب ایمان یا کفر در مرحلة بعدی به عهدة قلب است:

«هیچ مؤمنی نیست؛ مگر آنکه در درون قلب او دو گوش [وجود] داشته باشد. در یک گوش، وسواس خنّاس‏ می‏دمد و در گوش دیگر، فرشته‏ای. پس خدا مؤمن را به آن فرشته تقویت می‏کند و این است معنی قول آن جناب - تعالی- که می‏فرماید: «وَ أَیدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»5

نکتة قابل توجّه اینجاست که در روایت سوم از حضرت باقرالعلوم(ع) خطاب به ابن حنیفه، ایمان و حبّ و بغض واجب، یکی دانسته شده است. حضرت باقر(ع)

فرمودند:

«حبّ ما اهل بیت، تنها چیزی است که خداوند در سمت راست قلب بنده می‌نگارد و هرکس خداوند در قلبش چیزی را بنگارد، احدی نمی‌تواند آن را از بین ببرد. آیا نشنیده‌ای که خداوند تعالی می‌فرماید: أُولئِک کتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلْایمانَ وَ أَیدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.... حبّ ما اهل بیت، همان ایمان است.»6

در روایت به صراحت آمده است که «حبّ» همان منظور نظر خداوند از «ایمان» بوده است. قرآن کریم در جای دیگری نیز حبّ اهل بیت(ع) و بغض دشمنان آنان را ایمان خوانده ‌است. خداوند متعال می‌فرماید:

«...وَ لكِنَّ اللهَ حَبَّبَ إِلَیكُمُ الْإیمانَ وَ زَینَهُ فی‏ قُلُوبِكُمْ...‏ ؛7

... لیكن خدا ایمان را برای شما دوست‏داشتنی گردانید و آن را در دل‌های شما بیاراست...»

امام صادق(ع) در پاسخ فضیل بن یسار دربارة اهمّیت حبّ و بغض در ایمان، به این آیه استناد کردند و فرمودند:

«و آیا ایمان جز حبّ و بغض است؟!» آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند.8

همچنین از یونس بن خباب نقل شده است که امام باقر(ع) ضمن قرائت آیة پیش گفته، فرمودند:

«حبّ امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع) ایمان و بغض او نفاق است.»9

بنابراین چنانچه گفتیم، حبّ و بغض واجب برابر با ایمان است؛ امّا بازگویی این نکته ضروری است که حبّ و بغض، برابر با ایمان کامل نیست؛ بلکه ایمان کامل، ایمانی تجلّی‌یافته در تمام اعضا و جوارح است.

پی‌نوشت‌ها: