مصاحبه با مهدی نصیری روزنامه نگار و پژوهشگر در حوضه مسائل فرهنگی و و اجتماعی
اشاره:
گوهر و شاخص دین‌داری، موضوع مهمّی است که عدم شناخت صحیح آن می تواند دین‌داری انسان مؤمن را با تهدید مواجه کند. از این رو، مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر(عج) در این راستا، یکی از آخرین نشست های مهدوی خود را که در تاریخ ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ برگزار شد، به این موضوع اختصاص داد تا فتح بابی باشد برای گفتن و شنیدن دربارة این مسئلة مهم و کلیدی.
در راستای پرداخت به این موضوع، مصاحبه ای را با مهدی نصیری پژوهشگر دینی صورت دادیم که تقدیم به خوانندگان محترم موعود می‌کنیم:
• باتشکّر از شما به عنوان اوّلین سؤال لطفاً بفرمایید:
گوهر دین‌داری چیست و نمود گوهر دین‌داری و علائم دین‌داری کدامند؟
بسم الله الرّحمن الرّحیم. دین‌داری و متدیّن بودن، ترکیبی از عقاید و اعمال و اخلاق است که سبک زندگی و زیست خاصّ خود را موجب می‌شود.
در رأس اعتقادات، مسئلة توحید و معاد و نبوّت و امامت قرار دارد و در رأس اعمال و مناسک، اقامة نماز است. در عرصة اخلاق، اموری چون صداقت و راست‌گویی و وفای به عهد و پیمان و امانت‌داری و شفقت اجتماعی قرار دارد.
البتّه در مسئلة دین و دین‌داری در عصر غیبت، باید این نکته را لحاظ کرد که قوام دین‌داری درست و مطلوب، منوط به حضور مبسوط الید و با حاکمیت حجّت معصوم خداوند است؛ امّا در عصر غیبت، دین‌داری در تمامی عرصه‌های اعتقادی و مناسکی و اخلاقی و رفتاری، دچار نقصان و آسیب می‌شود؛ البتّه این بدین معنا نیست که نمی‌شود نصاب و نسبتی از دین‌داری را داشت و حفظ کرد.
• حدّ نصاب دین‌داری چیست؟
دین‌داری امری مشکّک است و مراتبی دارد و البتّه هر مرتبه‌ای از آن، ارزش و اهمّیت ویژة خود را دارد. حدّاقل دین‌داری اعتقاد به خداوند و وجود خالق یکتاست و به تبع آن، اعتقاد به پیامبری و ولایت است و حدّاکثر آن، عمل به آموزه‌های وحیانی دین؛ اعمّ از تعقّلی و تعبّدی است.
نصاب دین‌داری یک جامعه، به وجود عواملی، چون اقامة نماز و روزه و حج و... و رعایت اخلاق دینی، به خصوص راست‌گویی و راست‌کرداری و امانت‌داری سنجیده می‌شود.
به عبارت دیگر، جامعه به میزانی که برخوردار از عدالت فردی و اجتماعی باشد، دین‌دار است.
• از نظر شما، آیندة دین‌داری در «ایران» چگونه است؟
آینده را جز خداوند نمی‌داند؛ امّا به نظرم رو به ضعف و سستی دارد؛ هم از جهت عمل به مناسک و احکام دینی و هم به لحاظ اعتقاد و ایمان. بخش مهمّی از این امر، مربوط به تحوّلات جهانی است و بخشی هم مربوط به عملکرد ضعیف و بد و غلط جمهوری اسلامی، به عنوان حکومتی دینی.
• چه تبیینی از وضعیت امروز دین‌داری در ایران داریم؟
این، با بررسی‌های آماری و پژوهش‌های اجتماعی قابل دست‌یابی است و دستگاه‌هایی متولّی این امر هستند؛ مانند «شورای فرهنگ عمومی کشور» که باید
از آنها پرسید. در حدّ کلّی می‌توانم بگویم که اگر چه بنیادهای دین و دین‌داری در ایران همچنان بسیار قوی است، امّا همان‌طور که گفتم، به نظر می‌آید، روند آن رو به تضعیف است.
• دینداران، با چه چالش‌هایی روبه‌رو هستند؟
برخی از این چالش‌ها عبارتند از:
1. تحوّلات و پیشرفت‌های رسانه‌ای و به خصوص فضای مجازی که سیل شبهات و ابهامات را به سمت دینداران روانه می‌کنند و بعضاً اشخاص قادر به یافتن پاسخ مناسبی برای آن نیستند؛
2. شکاف نسلی و فاصله‌گیری طیفی از نسل جوان وابسته به خانواده‌های متدیّن و مذهبی از احکام و اعتقادات دینی؛
3. عملکرد ضعیف و خطاها و مفاسد موجود در نظام دینی که موجب تحت فشار قرار گرفتن دینداران از سوی اقشار کمتر متدیّن یا مسئله‌دار نسبت به دین می‌شود و آثار روانی بدی را بر آنها، بر جای می‌گذارد؛
4. سرمایه‌گذاری‌های گستردة دشمن برای تضعیف ایمان و باورهای دینی، از طریق رسانه‌ها و محصولات فرهنگی و هنری.
• به نظر شما برای بهبود وضع دینداران در ایران چه پیشنهادهایی می‌شود داد؟
1. یکی از مهم‌ترین آنها، تلاش نظام برای کاستن از ضعف‌ها و ناکارآمدی‌های خود و به خصوص برخورد با مفاسد مالی و چپاول بیت‌المال است که آثار بسیار بدی را بر باورها و اعتقادات مردم باقی می‌گذارد؛
2. جمهوری اسلامی باید به اندازة واقعیت دینی خود، شعار دین را بدهد و نه بیش از آن. اگر ویترین ما بهتر و دینی‌تر از اندرون ما باشد، حتماً آثار بدی را بر دین و دین‌داری در جامعة ما خواهد گذاشت؛
3. نظام باید با لحاظ کردن شرایط زمانه و سیطرة کم و بیش ارزش‌های مدرن بر ذهنیت و عینیت جامعه، از هرگونه تحمیل دین و دین‌داری بر جامعه و مخصوصاً جوانان اجتناب ورزد و بنا را بر مدارا و تساهل و تسامح در مواجهه با خطاهای اجتماعی و اخلاقی بگذارد؛
4. جمهوری اسلامی، مکلّف به دین‌دار کردن مردم به هر قیمت و بهایی نیست؛ همان‌طور که موظّف به اجرای احکام دینی و لو «بلّغ ما بلّغ» نیست. هر جا که در برابر اجرای یک حکم دینی مقاومت جدّی و قابل توجّه و گستردة اجتماعی وجود داشته باشد، اصرار بر اجرای چنین حکمی، نه دینی است و نه عقلانی.
5. فضای گفت‌وگو و آزاداندیشی در بین نخبگان و تحصیل‌کردگان، اگر درست انجام و مدیریت شود، می‌تواند از عوامل تقویت دین‌داری و فرهنگ دینی در جامعه باشد؛ امّا حاکمیت تک صدایی و سرکوب دیدگاه‌های مختلف و مخالف بدون پاسخ و روشنگری منطقی، آثار معکوس بر دین‌داری جامعه خواهد گذاشت.
• چه حرکات و اقوالی، رمانندة جوانان از دین‌داری است؟
1. وجود تبعیض و بی‌عدالتی و مفاسد اقتصادی و عدم برخورد جدّی و بی‌ملاحظه و فارغ از جناح‌بندی توسط دستگاه‌های قضایی و نظارتی؛
2. ضعف کارآمدی نظام در تأمین شغل و نیازهای ضروری جوانان، مانند ازدواج و مسکن؛
3. احساس وجود فضای فشار و جبر و تحمیل دینی و عقیدتی و عدم مدارا از سوی جوانان؛
4. عدم پاسخ به شبهات و سؤالات گوناگون عقیدتی و سیاسی جوانان و بی‌دفاع گذاشتن آنان در مقابل هجمه‌های رنگارنگ دشمن؛
5. عدم ارائة تحلیلی عمیق و قانع‌کننده از ماهیت بحرانی و بحران‌ساز مدرنیته و دنیای جدید و غرب به جوانان که ذهن و جان آنها را از رنگ و لعاب و ظاهر فریبای غرب، منصرف به سنّت‌ها و داشته‌های ملّی و دینی خود کند.
• آیا الحاد پیش روی جامعة ماست؟
بله. البتّه با ورود مدرنیته به ایران، تلاش‌های سازمان‌یافته‌ای از طرف دستگاه‌های فرهنگی رژیم پهلوی برای ترویج الحاد و بی‌خدایی در جامعة ایران صورت گرفت. این روند با پیروزی انقلاب اسلامی کند شد؛ امّا مجدّداً ظرف دو دهة اخیر، سربرآورده است.
در فضاهای اینترنتی و مجازی، تلاش‌های گسترده‌ای برای ملحد کردن جوانان صورت می‌گیرد و البتّه گسترش آموزش عالی در کشور که سلوک علمی اغلب رشته‌های آنها یا با اته‌ایسم و الحاد، سنخیّت بیشتری دارد یا نسبت به امر خداشناسی ساکت و صامت است، به ترویج الحاد کمک کرده است.
در کنار این امور، باید عملکرد بد و ناکارآمد سیاسی و اقتصادی دستگاه‌های دولتی را در کنار مفاسد بی‌شمار اقتصادی، از عوامل گسترش الحاد شمرد.
• آیا می‌توان دین‌داری را از شرایط اجتماعی و اقتصادی جدا کرد؟ دین‌داری چگونه و در کجا نمود پیدا می‌کند؟
بدون شک خیر. شرایط اجتماعی و اقتصادی در ترویج یا تضعیف دین‌داری مؤثّر است. بیش از همه، عملکرد مسئولان کشور در این موضوع نقش دارد؛ به خصوص اگر مسئولیت‌ها بر عهدة عالمان دینی و روحانیون قرار گرفته باشد. هر ضعف و عملکرد بد و غلط، می‌تواند ضربه‌ای به دین‌داری فرد، افراد یا کلّ جامعه بزند.
• در جامعة امروز ما، دین‌داری ریاکارنه وجود دارد؟
متأسّفانه به دلیل آنکه تظاهر به دین‌داری می‌تواند برای عدّه‌ای نان و آب داشته باشد و اعتماد مسئولان و روحانیون و بخش وسیعی از مردم متدیّن را جلب کند، دین‌داری ریاکارانه موضوعیت پیدا و نیز آسیب‌های فراوانی را متوجّه دین‌داری و مصالح اجتماعی می‌کند.
تأکید افراطی بر برخی مناسک و ظواهر دینی و غفلت از دیگر ابعاد دین، بستر دین‌داری ریاکارانه را فراهم می‌کند. همچنین فضای اجبار و اکراه در دین‌داری نیز از عوامل این ریاکاری خواهد بود.
باید به گونه‌ای رفتار کنیم که دین‌داری منشأ هیچ‌گونه رانت و مزیّت مادّی‌ای نباشد و دینداران هیچ طلبی از مردم و جامعه، به دلیل دین‌داری‌شان نداشته باشند و اجر و پاداش خود را از خداوند در دنیا و به ویژه در آخرت بخواهند.
• با تشکّر از شما که وقتتان را در اختیار ما قرار دادید.