شیعه‌ای تمام عیار، به زیرکی حسین بن روح(ره)

در زمان نزدیک شدن رحلت محمّد بن عثمان(ره)، نایب دوم، چشم بیشتر مردم به وکیل مخصوص او، جعفر بن محمّد بن متیل دوخته شده بود. بیشتر مردم گمان می‌کردند، کسی مانند جعفر که فقط از نان خانة محمّد بن عثمان(ره) می‌خورد و نامه‌ها و پیام‌ها غالباً به دست او انتقال می‌یافته، حتماً نایب سوم خواهد شد؛ با این حال، محمّد بن عثمان به امر امام(عج)، جناب ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی را به امر نیابت منصوب ساخت؛ بدین ترتیب، دورة 21 سالة نیابت سومین نایب امام عصر(عج) آغاز شد؛ نایبی که در دورة پرچالشی می‌زیست و با زیرکی تمام انتخاب شده بود؛ چرا که رازداری، امانتداری، زیرکی، عقل، وفاداری و ایمان در او جمع شده بود؛ علاوه بر آن، ابن‌روح موقعیت سیاسی و اجتماعی بسیار خوبی در دستگاه خلافت داشت تا جایی که جماعت بزرگی از شیعه و اهل سنّت او را می‌شناختند و همگی اذعان داشتند که او زیرک‌ترین و قابل‌اعتمادترین مردی است که می‌شناسند.

امام عصر(عج) دربارة او نوشتند:

«ما او (حسین بن روح) را می‌شناسیم. خدا همة خوبی‌ها و رضای خود را به او بشناساند و او را با توفیق خود سعادتمند گرداند. از نامة او اطّلاع یافتیم و به معتمد بودن او اطمینان داریم. او در نزد ما، مقام و جایگاهی دارد كه او را مسرور می‌گرداند؛ خداوند احسان خود را دربارة او افزون گرداند...»1

نفوذ دوست‌ امام(عج) در دربار دشمنان اسلام

حسين بن روح از نفوذ خوبي در دربار عبّاسيان برخوردار بود و بسيار مورد توجّه و احترام درباريان قرار مي‌گرفت و از همان زمان، عدّه‌اي از اعضاي اين خاندان در مشاغل دبيري و اداري در دربار مشغول به كار بودند. حسين بن روح از وجود اين افراد در دستگاه حكومتي و از نفوذ آنها در ادارة امور، براي پيش‌برد فعّاليت‌هاي خود و كمك و گشايش در كار شيعيان بهره مي‌گرفت؛ با اين حال در همة موارد با

كمال احتياط و هوشياري عمل مي‌كرد.

او از شركت در بحث‌ها و مناظرات فرقه‌اي دوري مي‌جست تا از پيامدهاي سوء آنها در امان بماند؛ به ويژه كه در اين زمان، برگزاري اين قبيل بحث‌ها در كاخ ابن يسار، يكي از مقامات عالي‌رتبة دربار و از نزديكان خليفه المقتدر، مرسوم بود.

حسين‌بن روح در اين جلسات فقط به عنوان مستمع شركت مي‌كرد و در صورتي كه مجبور به سخن گفتن مي‌شد، به گونه‌اي عمل مي‌كرد كه كسي به شيعه بودن وي شك نكند.2

ماجرای نقل شده از ابو نصر هبةالله بن محمّد در این‌باره بسیار خواندنی و قابل تأمّل است. او می‌گوید:

ابوالحسن بن ابوطيّب برای من نقل كرد كه خردمندتر از شيخ ابوالقاسم حسين بن روح نديديم. روزی او را در خانة ابن يسارِ وزير ديدم. او در نزد بزرگان مملكت و شخص المقتدر بالله، خليفة عبّاسی دارای مقام بزرگی بود. اهل سنّت هم او را بزرگ مي‌داشتند. حسين بن روح از روی تقيّه و ترس در خانة ابن‌يسار حاضر مي‌شد.

روزی در آنجا، دو نفر از دانشمندان به گفت‌وگو پرداختند و حسين بن روح هم حاضر بود. يكی از آن دو نفر، معتقد بود كه ابوبكر، بعد از پيغمبر(ص) افضل مردم است و بعد از او عمر و پس از وی علیّ بن ابی‌طالب(ع). دیگری هم می‌گفت: علی(ع) از عمر افضل بود و در اين‌باره ميان ايشان گفت‌وگوی بسیاری درگرفت.

در آن ميان، ابو القاسم حسين بن روح(ره) گفت:

مورد اتّفاق نظر اصحاب پيغمبر(ص) اين است كه صدّيق را مقدّم مي‌دارند. بعد از او، فاروق و پس از وی، عثمان ذو النّورين، آنگاه علیّ وصی! اهل حديث هم بر اين عقيده‏اند و در نزد ما شيعه هم صحيح همين است.

آنها كه در مجلس حضور داشتند، از اين سخن در شگفت ماندند و او را روی سر خود برداشتند و برای او دعای بسيار نمودند و به كسانی كه او را رافضی (شیعه) مي‌دانستند، بد گفتند.

من (ابوطیّب) از اين منظره خنده‏ام گرفت؛ ولی خودداری مي‌كردم و آستين خود را در دهان فرو مي‌بردم که مبادا رسوا شوم. سپس برخاستم كه از مجلس بيرون بيايم. حسين بن روح(ره) نگاهی به من نمود و متوجّه وضع من گرديد.

هنگامی که به خانه آمدم، ديدم كسی در مي‌زند. وقتی در را باز كردم، ديدم ابو القاسم حسين بن روح(ره)، سواره، پيش از آنكه به خانة خود برود، نزد من آمده است.

او مرا مخاطب ساخت و فرمود: ای بندة خدا! چرا در مجلس خنديدی و مي‌خواستی مرا به مخاطره بيندازی؟! آيا آنچه گفتم، به نظر تو مناسب آنجا نبود؟

گفتم: چرا مناسبت داشت.

فرمود: پس از خدا بترس! من تو را حلال نمی‌کنم اگر اين سخن را در چنين شرايط و مجلسی از من بزرگ شماری.

من به شوخی گفتم: ای آقای‏ من! مردی كه خود را نمايندة امام مي‌داند، اگر اين چنين سخنی بگويد، نبايد از وی تعجّب نمود و به گفتة او خندید؟!

فرمود: اگر بار ديگر اين سخن را بگویی، با تو قطع علاقه مي‌كنم. سپس خداحافظی كرد و رفت.3

این روایت به خوبی نشان‌دهندة اوضاع سیاسی و موقعیت شیعیان در عصر غیبت امام عصر(عج) است. از این جهت که نشان می‌دهد حسین بن روح(ره) که خود نایب و رازدار امام عصر(عج) بود، در عین نفوذ در دستگاه خلیفه، به شدّت تقیّه می‌نمود و از ترس فاش شدن رازش میان دشمنان، دوستان خود را هم انذار می‌داد و البتّه باید دانست که اگر چنین زیرکی و عقلی در نایب سوم(ع) نمی‌بود، موقعیت او فاش می‌شد و مکان امام عصر(عج) نزد دشمنان آشکار می‌گشت. بدین ترتیب، حسین بن روح نوبختی، با حفاظت تمام از جان امام، دست به تقیّه می‌زد تا بدین طریق، بتواند در تصمیمات دربار نیز نفوذ کند و اوضاع را به نفع شیعیان تغییر دهد.

از دیگر روایات بیانگر دقّت‌نظر، زیرکی و همچنین تقیّة نایب سوم، آن است که ابوالحسن بن كبرياء نوبختی نقل می‌کند به شيخ ابو القاسم حسين بن روح(ره) خبر رسيد كه يكی از دربان‌های شما معاويه را لعنت مي‌كند و به او ناسزا مي‌گويد. حسين بن روح هم دستور داد او را راندند و از خدمت معزول كردند. دربان مدّتی طولانی بيكار بود و التماس مي‌كرد او را به كار سابق برگردانند؛ ولی حسين بن روح او را ديگر به خدمت خود درنياورد.4

اوضاع سیاسی، عقیدتی شیعیان در عصر نیابت نایب سوم

الف) به زندان افتادن رابط امام(عج) و مردم

در دوران نیابت ابن‌روح(ره) در دربار عبّاسيان، ميان دو خاندان آل فرات شيعه و آل جراح سنّي‌مذهب، بر سر دست‌يابي به مقام وزارت پيوسته نزاع بود و اين درگيري‌ها به طور ناخواسته حسين بن روح(ره) را كه رابطة نزديكي با بني‌فرات داشت، در برمي‌گرفت؛ به ويژه اینکه درباريان درصدد اين بودند تا به نحوي، به موقعيت وي صدمه بزنند و از نفوذ وي بكاهند.

در سال 311ه‍ .ق. بهانه‌اي به دست خليفه افتاد تا ابن‌فراتِ وزير را پس از سه بار تصدّي وزارت، معزول كند. قضيه اين بود كه قرمطيان به كارواني از حاجيان، كه عدّه‌اي از وابستگان المقتدر در آن بودند، حمله كردند و چون ابن‌فرات وزير، شيعه بود، او را متّهم ساختند كه با قرامطه همكاري داشته و آنها را به اين كار تحريك كرده است. ابن فرات در سال 312ه‍ .ق. عزل شد و همراه پسرش به قتل رسيد. در همين زمان، حسين بن روح نيز به اتّهام همكاري با قرمطيان دستگير و زنداني شد. او مدّت پنج سال در زندان به سر برد تا در سال 317ه‍ .ق. آزاد شد.

حسين بن روح در مدّتي كه زنداني بود، از طريق رابطاني كه در خارج از زندان داشت، به سازماندهي و ادارة امور ادامه مي‌داد و حتّي توقيعاتي از امام(عج) در زندان، به دست او مي‌رسيد كه آنها را از طريق همين رابطان، به وكيلان و شيعيان مي‌رسانيد. او پس از آزادي، احترام و حسن شهرت خويش را باز يافت و بسياري از وابستگان وي به مقامات عالي دولتي منصوب شدند و حتّي بسياري از مقامات متنفّذ و وزراي سابق، مانند ابن‌مُقلَه، از آشنايي با او براي پيشرفت خود در دستگاه خلافت بهره مي‌گرفتند.5

ب) فتنة شلمغانی

هرچند در دوران زندانی بودن نایب سوم، رابطة بین مردم و امام عصر(عج) به خوبی مدیریت شد، امّا حضور حسین بن روح(ره) در زندان، سبب ایجاد فتنه‌ای عقیدتی در میان مردم شد و آن ظهور فردی دروغگو به نام شلمغانی بود.

محمّد بن علی بن ابی العَزاقِر، مشهور به شَلمَغانی از یاران امام حسن عسکری(ع) و از محدّثان شیعی در ایّام غیبت صغرا در «بغداد»، کسی بود که مورد تأييد علما و نايب امام قرار داشت و در زمان حسين بن‌ روح از دستياران نزديك او به حساب می‌آمد؛ امّا جاه‌طلبي‌هاي او موجب انحرافش شد.6

انحراف اعتقادي شلمغاني پيش از سال 311ه‍ .ق.، يعني قبل از زنداني شدن حسين بن روح آغاز شد. پس از اسارت نایب سوم، در زندان خلیفه، شلمغانی ادّعای نیابت کرد و عقايد غلوّآميزي در باب حلول ذات مقدّس الهي در جسم ائمّة

معصومان(ع) ابراز نمود.

حسين بن روح در زندان از انحراف شلمغاني و فعّاليت‌هاي او آگاه شد و از همان جا، در سال 312ه‍ .ق. نامه‌اي مبني بر ارتداد و لعن او كه از ناحية امام(عج) صادر شده بود، به يكي از رابطان خود داد. در اين نامه، مراتب تبرّي امام(عج) از شلمغاني و عدّة ديگري از غاليان و مدّعيان دروغين ابراز شده بود. با این حال عدّه‌ای از شیعیان پیرو شلمغانی شدند و به دست او گمراه گشتند؛ از جمله قبیلة بنی‌بسطام که از قبایل متنفّذ شیعه بودند.7

توقيع امام عصر(عج) خطاب به سومین نایبشان، دربارة شلمغانی و لعن او چنین بود:

«خداوند عمر تو را طولانی گرداند و همة خوبي‌ها را به تو بشناساند و سرانجام تو را به نيكی، كامل گرداند و سعادت تو را پيوسته كند!

به كسانی كه به ديانت آنان اطمينان داری، اعلام كن كه محمّد بن علی، معروف به شلمغانی، خداوند در عذاب وی تعجيل نموده و ديگر مهلت به او نمی‏دهد؛ چرا که او از دين اسلام برگشته و از آن جدا شده و ملحد گرديده است و چيزهايی ادّعا كرده كه موجب كفر به خالق متعال شد و به خدا دروغ و بهتان بست و گناه بزرگی نمود. آنان‌كه از خداوند برگشتند، سخت گمراه و از رحمت خدا دور شده‏اند و زيانی بس آشكار بردند.

ما از طرف خدا و رسول - صلوات و سلام و رحمت و بركات خدا بر او باد- از او بيزاری جسته و او را لعنت می‏كنيم؛ در ظاهر و باطن و پنهان و آشكار و در هر وقت و هر حال و لعنت خدا بر كسی كه از وی پيروی و تبعيّت كند و بعد از صدور اين توقيع ما، باز در دوستی او ثابت بماند!

مردم را از اين موضع مطّلع گردان - خدا شما را دوست بدارد - ما در پرهيز و حذر از او، همان رفتاری را داريم كه با افرادی، همانند گذشتة او داشتيم؛ مانند شريعی، نميری، هلالی، بلالی و ديگران از ايشان.

و بعد از او، ما عادت خدا را نيك دانسته و می‏دانيم و به او اعتماد می‏كنيم و از وی ياری می‏جویيم و در همة امور، او برای ما كافی و نيكوكارگزار و پشتيبانی است.»8

از آنجایی که در بازه‌ای از زمان، برخی نامه‌های امام عصر(عج) از طریق شلمغانی به دست مردم می‌رسید و همچنین کتاب‌های او در خانه‌های شیعیان، منبع و مرجع عمل قرار می‌گرفت، با ادّعای نیابت او و طردش از جانب نایب سوم، شیعیان دچار شکّ و تردیدهای فراوان شدند تا جایی که در روایتی می‌بینیم جماعتی از شیعیان، در نامه‌ای در پاسخ برخی مسائل مردم «قم»، پرسیده بودند: آيا اين جواب‌ها از آن فقیه (یعنی امام عصر(عج)) است يا از محمّد بن علی شلمغانی؟ زيرا كه وی گفته است: جواب اين مسائل را من داده‏ام.

حضرت صاحب‌الزّمان(عج) در پاسخ آنها نوشتند:

«ما از برنامة شما آگاهی و از مضمون آن اطّلاع يافتيم. تمام جواب‌ها از ماست و آن مخذول ضالّ مضلّ، معروف به عزاقری، که لعنت خداوند بر او باد! در يك حرف آن دخالت نداشته است. پیش از این نيز جواب‌هایی به وسيلة احمد بن بلال و افرادی مانند او به شما مي‌رسيد. بدانيد كه آنها و اين مرد ملعون (شلمغانی) همه از اسلام برگشته و مرتدّ شده‏اند؛ خدا آنها را لعنت كند و مورد خشم خود قرار دهد!»9

در جای دیگری هم حضرت مهدی(عج) در پاسخ به سؤال شیعیان و شبهة آنان، ضمن توقیعی فرمودند:

«علم، علم ماست و كفر کسی كه كافر گشته است، برای شما زيان‌بخش نيست. انتساب توقيعی كه به دست او (شلمغانی) صادر شده. اگر به وسیلة يكی از موثّقان گذشته، تصديق شده است، خدا را شكر كنيد و آن را بپذيريد و آنچه در آن شك داريد يا فقط به دست همان گمراه مرتدّ، توقيعی دربارة آن به شما رسيد، به ما برگردانيد و از ما توضيح بخواهيد تا صحّت و سقم آن را برای شما روشن سازيم.»10

از ابن تمام نقل شده است: عبد الله كوفی، خادم حسين بن روح(ره) برای من نقل كرد و گفت: بعد از صدور توقيع در مذمّت و لعن محمّد بن علی شلمغانی دربارة كتاب‌های او از حسين بن روح سؤال شد: چگونه به كتاب‏های او عمل نمایيم؛ زيرا خانه‏های ما پر از آن است؟

نایب سوم در پاسخ فرمود:

من همان جوابی را به شما مي‌دهم كه امام حسن عسكری(ع) به كسانی كه از حضرتش پرسيدند: چگونه عمل كنيم به كتب بنی فضّال‏ كه خانه‏های ما پر از آن است، دادند. حضرت به آنها فرمودند: «خُذُوا بِمَا رَوَوْا وَ ذَرُوا مَا رَأَوْا؛ هر چه آنها از راويان ديگر نقل كرده‏اند، عمل كنيد و آنچه را خودشان نقل كرده و در آن اظهار نظر نموده‏اند، ترك نمایيد.»11

در سال 319ه‍ .ق.‌، حسين بن ‌قاسم بن وهب كه از هواداران شلمغانی بود، به وزارت خليفه، المقتدر رسيد. اين امر مي‌توانست در توسعة فعّاليت‌هاي شلمغاني مؤثّر باشد؛ ولي او يك سال بعد عزل شد و از اين پس، اوضاع عليه شلمغاني تغيير يافت.

با به خلافت رسيدن القاهر (خلافت 320-322 ه‍ .ق. ) تعقيب و دستگيري ياران شلمغاني، از سوي حكومت آغاز و در سال 323ه‍ .ق. خود او نيز دستگير شد و كتاب‌هايش را كه حاوي عقايد كفرآميز بودند، يافتند و حكم اعدامش را صادر كردند.

با مرگ او، بار ديگر آرامش به جامعة شيعه بازگشت و حسين‌ بن روح(ره)، نفوذ و اقتدار خويش را باز يافت و از نزديكان خليفه، ‌الراضي بالله گرديد؛ امّا پيروان شلمغاني - كه شلمغانيه يا عزاقريه خوانده مي‌شدند - همچنان باقي بودند. آنان به

عقايد او دربارة حلول خداوند در وجود ائمْة اطهار(ع) و حلول ارواح ائمّه(ع) در وجود ابن روح باور داشتند و اباحي‌گري در ميان آنها شايع بود.

به گفتة ابن اثير، آنها تا سال 340ه‍ .ق. همچنان به فعّاليت خود ادامه می‌دادند.12

ویژگی‌های منحصر به فرد حسین بن روح(ره)

آنچه در زندگی و ویژگی‌های حسین بن روح(ره) برجسته است، رازداری و توانایی بی‌نظیر او در تقیّه بود. به ابوسهل نوبختی که از علمای عصر امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(عج) بود، گفتند: چگونه شد که حسین بن روح نوبختی به نیابت انتخاب شد؛ در صورتی که شما به آن مقام سزاوارتر بودید؟

گفت: امام بهتر می‌داند چه کسی را بدین مقام منصوب کند. من همیشه با مخالفان [و منکران امام] مناظره دارم. اگر وکیل بودم، شاید در مواقع بحث، برای اثبات مدّعای خودم، جای امام را نشان می‌دادم؛ ولی حسین بن روح مثل من نیست. حتّی اگر امام در زیر لباسش مخفی باشد و او را با قیچی پاره پاره کنند، ممکن نیست دامنش را بگشاید تا امام دیده شود.13

در زمان انتخاب حسین بن روح(ره) به نیابت، او در میان شیعیان به اندازه‌ای که برخی شیعیان نامدار دیگر، مانند ابوسهل نوبختی، ابن‌بابویه قمی و جعفر بن احمد بن متیل نامدار بودند، شهرت نداشت؛ امّا برتری‌های او برای امر نیابت و برخی حکمت‌هایی که فقط خداوند و حضرت ولیّ عصر(عج) از آن آگاهند، سبب شد که حسین بن‌روح(ره) به شایستگی، افتخار رسیدن به این مقام را داشته باشد.

جعفر بن احمد بن متيل نقل می‌کند:

در هنگام وفات محمّد بن عثمان (نایب دوم)، من در کنار سر او نشسته بودم و از او سؤال مي‌كردم و گفت‌وگو مي‌نمودم. حسين بن روح هم در سمت پایين پای او نشسته بود. در آن هنگام، محمّد بن عثمان رو به من کرد و فرمود: مأمور هستم كه وصيّت خود را به حسين بن روح نمايم.

پس من از کنار سر او برخاستم و دست ابوالقاسم، حسين بن روح(ره) را گرفتم و در جای خود نشاندم و خود در پایين پای او نشستم.14

شاید یکی از دلایلی که جعفر بن محمّد بن متیل، نایب امام نشد، همین شهره بودن او در امانت‌داری در بین شیعیان بود. در انتخاب نایب، علاوه بر نیروی ایمان و زیرکی، مهم‌ترین مسئله، امنیت بود. علاوه بر آن، هرچند در ظاهر امر، محمّد بن عثمان با جعفر، مراودة بیشتری داشت، ولی دختر نایب دوم نقل می‌کند که حسین بن روح، رازدار و وکیل محمّد بن عثمان بود و آن‌قدر با او صمیمیت داشت که خصوصی‌ترین رازهای زندگی خود را به او می‌گفت.15

ولادت با برکت شیخ صدوق(ره) در عصر نایب سوم

در کتاب شریف «كمال‌الدّين»، از محمّد بن علی اسود نقل شده است:

بعد از رحلت محمّد بن عثمان، علیّ بن حسين بن موسی بن بابويه (پدر شیخ صدوق) از من خواست كه از ابو القاسم،‏ حسين بن روح استدعا كنم و او از مولا صاحب الزّمان(عج) خواهش كند كه برای او دعا نمايد تا خداوند پسری به او مرحمت فرمايد.

حسين بن روح هم پیام را به حضرت رسانيد. سه روز بعد به من اطّلاع داد كه امام برای علیّ بن بابويه دعا فرمود و عن‌قريب، پسری با بركت كه خداوند از وجود او به مردم نفع می‌رساند، برای او متولّد مي‌گردد و بعد از او هم فرزندانی ديگر خواهد آمد.

محمّد بن علی اسود مي‌گويد: از حسين بن روح خواستم كه دربارة خودم نيز چنين استدعایی از حضرت بنمايد كه خداوند پسری به من روزی فرمايد؛ ولی او خواهش مرا نپذيرفت و گفت: راهی برای اين خواهش نيست.

پس برای علیّ بن بابويه همان سال، فرزندش، محمّد (شيخ صدوق) و بعد از او اولاد ديگری متولّد گرديد؛ امّا فرزندی روزی من نشد.

شيخ صدوق(ره) در ادامه، در کتابش می‌فرماید:

هر وقت محمّد بن علی اسود مرا مي‌ديد كه به مجلس درس استادم، محمّد بن حسن بن احمد بن وليد قمی(رض) مي‌روم و مي‌ديد كه به مطالعة كتب علمی و حفظ آنها رغبتی زياد دارم، مي‌گفت: برای تو عجب نيست كه چنين رغبتی به علم داشته باشی؛ زيرا تو به دعای امام زمان(عج) متولّد گشته‏ای.16

سرانجام، پس از بیست و یک سال مجاهدت، ظهور معجزات و حفظ امانات، نایب شایستة امام عصر(عج)، جناب حسین بن روح نوبختی(ره) در ۱۸ شعبان سال ۳۲۶ه‍ .ق.، چهره در نقاب خاک کشید و به فرمان امام عصر(عج) دستور به نیابت علیّ بن محمّد سمری داد.

قبر ایشان در محلّة «نوبختیه» در بازار عطّاران یا «شورجة بغداد» است.17

پی‌نوشت: