اصطلاحات سیاسی دردعاهای مهدوی

محمّد عتابي

مقدّمه

تشكيل حكومت در جامعة بشري همراه با بحث از سياست و سياست‌گذاري است؛ زيرا لازمة ادارة كشور و برخورد با مسائل مختلف آن و چگونگي ارتباط با ديگران، داشتن خطّ مشي و تعريف مشخّصي از حكومت، كشور و حاكميت است. به همين دليل هميشه بحث حكومت و سياست، لازم و ملزوم يكديگرند. لذا علم سياست و مباحث مربوط به آن، به تدريج گسترده و پيچيده شد؛ به طوري‌كه به صورت شاخه‌اي مستقل و مهم از علوم انساني درآمد.

در اين ميان، اعتقاد به ظهور منجي، اعتقادي جهاني بوده و همة اديان به منجي و مصلح اشاره كرده‌اند. شيعه، اين منجيّ موعود را حضرت مهدي(عج)، فرزند امام حسن عسكري(ع) مي‌دانند. از آنجا که اوّلین قدم منجیّ موعود برای تحقّق عدالت جهانی، تشکیل حکومت فراگیر است، ضرورت دارد تا در همة متون مرتبط به آن حضرت و از جمله دعاهاي مشهور، غور و بررسی کنیم تا بدانيم كه در دعاها حاكميت جهاني مدّنظر، از نظر سياسي و اجتماعي چگونه ترسيم شده است. قدم اوّل در اين راه، دقّت نظر در مفاهيم سياسي به كار رفته در دعاهاي مشهور منسوب به امام مهدي(عج)، يعني «ندبه»، «عهد» و «افتتاح» است.

اين نوشتار با بهره‌گيري از روش علوم اجتماعي در كشف اين مقصود برآمده است. طبق يك نگاه كلّي، تمام احاديث، دستورالعمل‏ها و دعاهاي مربوط به امام عصر(عج)، مسئوليت ارائة شناخت جهت آمادگي براي قيام آن منجيّ جهاني را به عهده دارند؛ زيرا گرچه متون و دعاهاي مربوط به آن امام همام، داراي حلقه‌هاي به ظاهر متفاوت می‌باشد، امّا در نهايت از روحي واحد برخوردار است؛ البتّه با نگاهي خاص‌تر مي‌توان به شناخت خاص و منطبق بر معارف هر عصر اشاره نمود كه معارف نظري اين نوشتار، به مقولة مفاهيم سياسي عنايت دارد. شایان توجّه است که گرچه در ظاهر، بعضي از اين موارد فردي و بعضي ديگر ظاهري اجتماعي دارند، ليكن در هم تنيده شده و قابل تفكيك نیستند.

از ديدگاه اسلام هدف سياست، حاكميت و تداوم شرايطي در جامعه است كه به دنبال آن تعالي و تكامل ارزش‌هاي انساني، برقراري عدالت، محو كفر، ظلم و شرك تحقّق يابد. به عبارت ديگر، كسب قدرت و حاكميت دولت و اعمال سياست‌هاي گوناگون، وسيله و واسطه‌اي براي رسيدن به هدف است كه همانا ارزش‌هاي الهي هستند.

دعاي افتتاح؛ گشايش با حمد و ثنا

دعاي افتتاح از جمله ادعية منسوب به وليّ‌عصر، امام زمان(عج) است. علّامه محمّدباقر مجلسي، در كتاب «زاد المعاد» تأكيد مي‌كند كه امام زمان(عج) اين دعا را براي شيعيان انشاء فرموده‌اند.

نكاتي از مفاهيم سياسي دعاي افتتاح

اين دعاي شريف، پس از حمد و ثناي الهي، با توصيف قدرت و تسلّط بي‌همتاي الهي شروع مي‌شود و براي توضيح عمق وگستردگي قدرت الهي از مفاهيم سياسي و اجتماعي بهره مي‌گيرد. در زیر، به مواردي از اين تشبيهات اشاره مي‌شود:

1. «لَا مُضَادَّ لَهُ‏ فِي‏ مُلْكِهِ‏ وَ لَا مُنَازِعَ لَهُ فِي أَمْرِه؛

ضدّ و دشمني در پادشاهي او وستيزه‌جويي در فرمانش نيست.»

2. «الْحَمْدُ لِلهِ‏ مَالِكِ‏ الْمُلْك؛

ستايش خاصّ خدايي است كه مالك سلطنت است.»

3. «الْحَمْدُ لِلهِ‏ الَّذِي‏ لَيْسَ‏ لَهُ‏ مُنَازِعٌ‏ يُعَادِلُهُ... وَ لَا ظَهِيرٌ يُعَاضِدُه‏؛

ستايش خدايي را كه نيست براي او ستيزه‌جويي كه با او برابري كند... و نه پشتيباني كه كمكش كند.»

4. «يَرْفَعُ‏ الْمُسْتَضْعَفِينَ‏ وَ يَضَعُ الْمُسْتَكْبِرِينَ وَ يُهْلِكُ مُلُوكاً وَ يَسْتَخْلِفُ آخَرِين‏؛

مستضعفان (ناتوان شمردگان) را بلند مرتبه و مستكبران (گردنكشان) را زبون كند.»

5. «قَاصِمِ الْجَبَّارِينَ مُبِيرِ الظَّالِمِينَ‏ مُدْرِكِ الْهَارِبِينَ نَكَالِ الظَّالِمِين؛

ستايش خداي درهم‌شكنندة سركشان و نابودكنندة ستمكاران!»

همان‌طوري كه در متن عبارات دعا، مشاهده می‌شود، اصطلاحاتي مانند «ملك؛ پادشاهي»، «منازع؛ رقيب ستيزه‌جو در حاكميت»، «مستضعفان»، «مستكبران» و «جبّاران؛ سركشان»، آمده است كه همه، مفاهيمي سياسي - اجتماعي است. در آيات «قرآن كريم» نيز براي بيان اوضاع جامعه، همين مفاهيم به كار گرفته شده است.

القاب ائمّة اطهار(ع) و مفاهيم سياسي آن

«صَلِّ‏ عَلَی‏ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ وَصِيِّ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِين؛1

خداوندا! درود و صلوات بفرست بر اميرالمؤمنين و وصيّ فرستادة خداوند جهانيان.» اندك غور و بررسي نشان مي‌دهد كه دعاي افتتاح از جمله اندك دعاهايی است كه ضمن برشمردن القاب ائمّة اطهار(ع)، مضمون سياسي آن و حاكميت و رهبري جامعه را مدّ نظر دارد؛ عباراتي همانند «ائمّة المسلمين؛ پيشوايان مسلمان»، «امنائك في بلادك؛ امين و مورد اعتماد(خداوند) در شهر وكشورها» و «وليّ امرك؛ صاحب و مسئول تعيين‌شده از سوی خدواند» و «القائم؛ قيام‌كننده»، همه داراي بار معنايي سياسي بوده و معني حاكميت و اداره كردن امور ممالك را القاء مي‌كنند.

دعا براي امام زمان(عج)، براي موفّقيت در مفهوم سياسي

در دعاي افتتاح، اموري را مسئلت و از خدواند درخواست مي‌كنيم كه تحقّق عيني آن، موفّقيت همه‌جانبة امام عصر(عج) در همة ابعاد، به ويژه در مفهوم سياسي و اجتماعي را به دنبال خواهد داشت. به نظر مي‌رسد اين دعا که موفّقيت در مفهوم سياسي و حاكميتي را مقدّمة فتح و پيروزي‌هاي بعدي مي‌داند، ابتدا از جايگزيني و استخلاف وخليفه شدن در زمين سخن به ميان مي‌آورد:

«اسْتَخْلِفْهُ‏ فِي‏ الْأَرْضِ‏ كَمَا اسْتَخْلَفْتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِ؛

او را روي زمين جايگزين (خليفه و حاكم) گردان؛ چنانچه آنان كه پيش از او بودند، جايگزين و خليفه كردي.»

آري ابتدا بايد استخلاف و به دست گرفتن مقدّرات جامعه رخ دهد و پس از آن مرحلة «انْصُرْهُ وَ انْتَصِرْ بِه؛ او را پيروز گردان و ديگران را به وسيلة او ياري كن.» و «َ انْصُرْهُ نَصْراً عَزِيزا؛ و ايشان را به طور پيروزمندانه‌اي ياري كن.» و «وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً عَظِيما؛ و به ايشان فتح وتصرّف [مناطق] به آساني عنايت فرما.» و«َ اجْعَلْ لَهُ مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً؛ و برايش از نزد خود، تسلّط و سلطنتي پيروز آور» فرا مي‌رسد.

نقش مردم

در دعاي شريف افتتاح، عبارتي در قالب دعايي ديده مي‌شود كه تببين‌كنندة نقش مردم در حاكميت است:

«حَتَّی لَا يَسْتَخْفِيَ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْحَقِّ مَخَافَةَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْق؛

به طوري كه چيزي از امور حقّه نماند كه ناچار باشد از ترس مردم پنهانش كند.»

تك تك آحاد بشري مي‌توانند در حاكميت نقش حامي و طرفدار اقدامات رهبر و حكومت داشته باشند. در اين صورت، همكاري و همراهي با تصميمات حكومت نقش مؤثّري در موفّقيت آن خواهند داشت؛ امّا مخالفت اكثريت افراد جامعه، مانع بسيار مؤثّري در پيشبرد اهداف و برنامه‌هاي حاكمان خواهد بود. براي اين موضوع در سراسر تاريخ، به خصوص تاريخ اسلام، نمونه‌هاي زيادي مي‌يابيم. در ماجراي جنگ «صفّين» و حكميت در لحظاتي سرنوشت‌ساز، مخالفت مردم باعث شد كه حتّي امير المؤمنين، علي(ع) نتوانند در برابر خواست افراد تحت حاكميت خود تاب بياورند و لذا مجبور به همراهي با آنان شدند، يا امام حسن(ع) به دليل خواست عمومي مردم، مجبور به پذيرش صلح با معاويه گرديدند و... لذا ما از خداوند مسئلت مي‌كنيم به گونه‌اي امام مهدي(عج) را ياري فرمايد كه همة احكام و دستورات دين و سنّت و روش پيامبر(ص) را به منصة ظهور و اجرا درآورد و مخالفت مردم ناآگاه يا مغرض، باعث عدم اجراي احكام ديني و دستورات الهي نگردد.

ويژگي‌هاي دولت كريمه

به جرئت مي‌توان ادّعا كرد كه واژه و اصطلاح «دولة» به معني حكومت سياسي و تشكيلاتي براي ادارة جامعه، تنها در دعاي مشهور افتتاح آمده است و اين مي‌تواند در نوع خود جالب باشد و مي‌طلبد كه توجّه و دقّت نظر مضاعف در اين معني نماييم.

دولت در اين دعا با صفت كريمة، به معني گرامي و گران‌قدر همراه شده و تقريركنندة مقدّس دعا، با اين صفت، قصد متمايز كردن اين نوع تشكيلات حكومتي از ساير نظام‌هاي حكومتي گذشته را دارد. به نظر مي‌رسد دولت كريمه در دعاي افتتاح، داراي دو كاركرد مهمّ سياسي و اجتماعي خواهد بود كه عبارتند از:

1. «تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ؛

به وسيلة آن اسلام و مسلمانان را عزّت بخشي.»

2. «تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَه؛

نفاق و منافقان را ذليل و منكوب سازي.»

به طوري‌كه براي ما به عنوان پيروان امام معصوم(ع) در دولت كريمه، نقش‌هاي اجتماعي و سياسي زير تعريف و مشخّص می‌شود؛ نقش هدايت و داعي به سوي اطاعت خدواند و مديريتي راهبردي به سوي راه مستقيم خدواندي.

لذا از خداوند رحمان استدعا مي‌كنيم:

- «تَجْعَلُنَا فِيهَا مِن‏؛ قرارمان دهي.»

- «الدُّعَاةِ إِلَی طَاعَتِك؛ ما را درآن دولت از زمرة دعوت كنندگان به سوي اطاعتت.»

- «وَ الْقَادَةِ فِي سَبِيلِك؛ و از برندگان به سوي راهت.»

مشكلات موجود

در اين دعاي گران‌قدر، مشكلات اجتماعي و سياسي موجود برشمرده شده است و از آنها به درگاه خداوند متعال شكايت برده شده؛ گويا اين موارد به صورت سلسله‌وار و مرتبط به يكديگر وضعيت موجود را پديد آورده است. شگفت آنكه اين مشكلات، هم علّت است و هم معلول؛ لذا به ترتيب زير در دعاي افتتاح مطرح گشته است:

1. نبود نبيّ اكرم(ص)؛

2. غيبت وليّ عصر(عج)؛

3. بسياري دشمنان؛

4. كمي افرادمان؛

5. كمك اوضاع زمانه به زيان ما؛

6. سختي فتنه‌ها و توطئه‌ها.

درخواست‌هايي با مفهوم سياسي

براي رهايي از مشكلات موجود كه از ديرباز جامعة اسلامي و به خصوص شيعيان راستين اهل‌بيت(ع) را گرفتار نموده است، راهي جز درخواست و استعانت الهي براي گشايش و پيروزي سريع «بفتحٍ مِنْكَ تُعجّلهُ» و ظاهر ساختن حاكم وحكومت برحق (مشروع) «وسُلطانِ حقًّ تُظهرُهُ» وجود ندارد. شايد منظور از حكومت حق، همان حكومت قانوني و مشروع باشد كه عمل به قوانين اسلامي را سرلوحة برنامه و اقدامات خود قرار می‌دهد.

نگاهي به دعاي ندبه

اين دعایي است بسيار شريف كه در «زاد المعاد» و «مصباح الزّائر» سيّد رضي‌الدّين عليّ بن طاووس(ره) نقل شده و يادآور رابطة معنوي شيعيان با حضرت مهدي موعود(عج) است و با آهنگي جانسوز، موضوع امامت و غيبت وليّ عصر(عج) را مطرح مي‌سازد.

دقّت در معني و تدبّر در متن اين دعا، آگاهي عميق‌تر از مقصود و هدف آن را به دنبال خواهد داشت.

مفاهيم سياسي دعاي ندبه:

برنامه‌هاي حاكميت پيامبران

علاوه بر تعيين و بعثت انبياء(ص)، برنامه‌ها و قوانين و راه و روش و مرام حاكميت الهي پيامبران از سوي خداوند تعيين مي‌شود. در بخشي از دعاي ندبه، با اشاره به گزينش و بعثت الهي پيامبران، اصطلاح قانون و برنامه آمده است:

«كُلٌ شَرَعْتَ لَهُ شَرِيعَة؛

و براي همة آنها قانون مقرّر داشتي.»

«وَ نَهَجْتَ لَهُ مِنْهَاجا؛

و برايش طريقه و برنامه‌اي قرار دادي.»

ناگفته پيداست كه مقصود همان قانون و برنامة رسالت همه‌جانبة پيامبران الهي است و بخشي از ابعاد مختلف رسالت پيامبران و قانون كلّي حاكميت سياسي را شامل مي‌شود.

هدف و مدّت حاكم الهي

در فرازي از دعاي ندبه، وظيفه و هدف حاكم الهي را بيان داشته و آن را در يك عبارت كلّي، نگهباني و حفظ رسالت دانسته است:

«مُسْتَحْفِظاً بَعْدَ مُسْتَحْفِظ؛

تا يكي پس از ديگري نگهبان باشد.» بديهي است كه اين وظيفه به زمان حيات حاكم الهي محدود مي شود و پس از آن، اين وظيفه از سوي خداوند به جانشين وي تفويض مي‌گردد؛ چنانچه در عبارتي از دعاي ندبه به همين موضوع اشاره شده است:

«مِنْ مُدَّةٍ إِلَی مُدَّةٍ؛

از زماني تا زمان ديگر.»

ويژگي‌هاي جانشينان برحقّ پيامبراكرم(ص)

در دعاي شريف ندبه، به صفات امامان (ع) در دوران پس از پيامبر(ص) با مفهوم «صَالِحٌ بَعْدَ صَالِحٍ وَ صَادِقٌ بَعْدَ صَادِق‏» اشاره مي‌شود كه همانا صالح بودن، به معني شايستگي و افضل بودن، به معني اتمّ كلمه و صداقت در همة شئون ولايت الهي است كه بخشي از آن به حكومت و ادارة جامعة اسلامي سياسي مربوط مي‌شود. شايد بتوان گفت كه اين عبارت از دعاي شريف، هم‌زمان مفهوم شايستگي و لزوم تداوم آن در يك حاكميت اسلامي را القا مي‌كند.

ولايت وجانشيني حضرت علي(ع)

پيامبراكرم(ص) در ادامة همان خطّ مشي پيامبران گذشته، بنا به دستور الهي، پيش از رحلت، جانشين خود را تعيين فرمودند. حضرت ختمی مرتبت(ص) براي جلوگيري از سوء برداشت و جلوگيري از انحراف معناي «ولايت»، همان‌طور كه در دعاي شريف ندبه آمده است، مي‌فرمايند:

«مَنْ كُنْتُ أَنَا نَبِيَّهُ [كُنْتُ نَبِيَّهُ‏] فَعَلِيٌّ أَمِيرُه‏؛

هركس من پيامبر او بودم، علي امير او است.» تأكيد بر مفهوم امارت دراين عبارت نشان مي‌دهد كه پيامبر اسلام(ص) قصد تبيين مفهوم ولايت و تأكيد بر مفهوم سياسي حكومت دارد.

سياست و خطّ مشي سياسي و نظامي جانشين پيامبراكرم(ص)

در فرازي از دعاي پرسوز و گداز ندبه، از قول نبيّ اكرم(ص) خطاب به حضرت علي(ع) مي‌خوانيم:

«سِلْمُكَ سِلْمِي، وَ حَرْبُكَ حَرْبِي؛

[اي علي] جنگ و صلح شما، جنگ و صلح من است.» در اينجا نيز پيامبر اكرم(ص) بر ادامة راه و سياست حكومتي خود توسط حضرت علي(ع) در جنگ و صلح تأكيد مي‌فرمايند.

ناگفته پيداست كه جنگ و صلح، مفاهیمي سياسي داشته و از شئونات حاكم سياسي جامعه است.

امّت كج رفتار و دشمني با جانشيان پيامبر(ص)

در دعاي ندبه، واژة «الاُمّة» به معني امّت، يعني - جمع بزرگي از افراد داراي دين مشترك - آمده است. در اينجا به نقش اين امّت كج رفتار در دشمني با جانشينان برحقّ پيامبراكرم(ص) و از بين بردن حقوق ايشان اشاره شده است. آري؛ موفّقيت و نيل به مقصود حكومت‌ها با همراهي و رضايت اكثريت امّت تحت حاكميت آنها، امكان‌پذير است و اين مفهوم سياسي، امروزه امري پذيرفته شده است و حكومت‌هاي جهان سعي در جلب رضايت و همراهي ملّت خود دارند.

برنامه و اهداف حاكميت حضرت حجّت(عج)

همان‌طوركه اشاره شده در دعاي ندبه، پس از مروري بردوران پيامبران گذشته و اشاره به بي‌وفايي امّت در پذيرش امامت ائمّة معصومان(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، به موضوع غيبت امام عصر(عج) مي‌پردازد و با غمگين‌ترين آهنگ با خداي بزرگ راز و نياز مي‌كند كه كجاست آن يار ناپيدا و با اين مقدّمه، ضمن برشمردن اوصاف و القاب حضرت حجّة بن الحسن العسكري(عج)، مهم‌ترين برنامه‌ها و اهداف قيام الهي آن منجيّ جهاني را مطرح مي‌سازد:

القاب نظامي - سياسي امام زمان(عج)

- المنصور: پيروزمند؛

- صاحب يوم الفتح: صاحب روز فتح و پيروزي؛

- مؤلّف شمل الصّلاح و الرّضا: گردآورندة شايستگي و خوشنودي.

سياست‌هاي كلّي نظام حكومتي مهدي موعود(عج)

- زمين را پر از عدل و داد می‌كنند؛

- خواري و كيفر را به دشمنان می‌چشانند؛

- سركشان و منكران حق را نابود می‌كنند؛

- ريشة گردن‌كشان را برمی‌كنند؛

- اساس ستمكاران را برمی‌كنند.

واژة امامت و تكاليف پيروان امام عصر(عج)

در دعاي شريف ندبه، در دو فراز، واژة امام، استعمال شده تا موضوع مهمّ امامت حضرت حجّة بن الحسن العسكري(عج) را تبيين سازد؛ امّا آنچه كه در دعاي ندبه بر آن تأکید شده، لزوم حمايت مردم از رهبر سياسي و مذهبي است:

«نَحُفُّ بِكَ وَ أَنْتَ تَؤُمُّ الْمَلأ؛

ما گردا گردت را گرفته و تو رهبر مردم باشي.» در واقع، اين به معني اهمّيت حمايت و همراهي سياسي و اجتماعي مردم با رهبري و ضرورت تداوم اين حمايت، براي نيل به اهداف و برنامه‌هاي متعالي و مقدّس حكومت جهاني امام عصر(عج) است. تجلّي اين حمايت و همراهي در سه فراز از دعاي ندبه آمده است. به عبارت ديگر، براي همراهي و اطاعت كامل پيروان در زمان حكومت امام عصر(عج) سه وظيفه تعريف و توصيه شده است:

1. «وَ أَعِنَّا عَلَی تَأْدِيَةِ حُقُوقِهِ إِلَيْه؛

خداوندا! ما را بر اداي حقوق ايشان، كمك و ياري كن.»

همان‌طور ‌كه در كلام گهربار حضرت اميرالمؤمنين(ع) در «نهج‌البلاغه» آمده است، اين معني در دعاي ندبه هم آمده است. يادآوري اين نكته ضروري است كه حقوق امام و رهبر جامعة اسلامي داراي ابعاد و پيامدهاي مختلفي است كه مفهوم سياسي و اجتماعي حقوق و اختيارات حاكم را عيان مي‌سازد.

2. «وَ الِاجْتِهَادِ فِي طَاعَتِه»

دومين وظيفة پيروان حضرت مهدي(عج) تلاش بي‌وقفه و خستگي‌ناپذير جهت اطاعت و پيروي كامل از دستورات امام معصوم(ع) است. آري. با اين تلاش مضاعف جهت اطاعت بي‌چون و چرا و كامل از امام است كه اهداف حكومت الهي آن منجي الهي تحقّق مي‌يابد.

3. «وَ اجْتِنَابِ مَعْصِيَتِه‏»

خودداري از تخلّف و سرپيچي از دستورات و اوامر امام عصر(عج)، سومين وظيفه است كه بر تك تك پيروان ايشان فرض و وظيفه است كه در دعاي پرفيض ندبه، به آن اشاره شده و از خداي متعال كمك و ياري براي پرهيز كامل از درافتادن به آن وادي، مسئلت شده است.

نگاهي به دعاي عهد

دعاي عهد از دعاهاي منقول از امام صادق(ع) بوده و آن حضرت بر مداومت در قرائت آن در هر صبحگاه تأكيد فرموده است. بي‌شك علاوه بر مداومت، قرائت دعا توأم با تدبّر بيشتر مفيد است.

مفاهيم سياسي دعاي عهد

اوضاع سياسي و اجتماعي قبل از ظهور امام عصر(عج)

در دعاي عهد، با استشهاد به آية مباركة 41 سورة «روم»، اوضاع سياسي و اجتماعي پيش از ظهور حضرت ترسيم شده است:

«ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذيقَهُمْ بَعْضَ الَّذي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُون؛

تبهكاري و فساد، در خشكي و دريا به خاطر عملكرد مردم آشكار شد.»

در تفسير آية فوق گفته شده: هـر جـا فـسـادی ظاهر شود، بازتاب اعمال مردم است و گفته شده: مـنـظور از فساد دريا و صحرا، زمامداران فاسدی هستند كه همة اين مناطق را به فساد می‌كشانند.

بـه ايـن تـرتـيـب، فـسـاد در آية مـورد بـحـث، اعمّ از مفاسد اجتماعی و بلاها و سلب بركات است كه در دوران قبل از ظهور، به صورت كاملاً آشكاري جهان را مملوّ از زشتي و گناه مي‌كند.

مهم‌ترين صفت و لقب سياسي امام عصر(عج)

در بخشي از دعاي مبارك عهد، ضمن بر شمردن اوصاف و القاب حضرت كه همانا هادي و مهدي هستند، به مهم‌ترين لقب وصفت معرفي‌كنندة ايشان، يعني قائم اشاره مي‌كند. قائم مفهومي سياسي دارد؛ آری. آخرين امام معصوم(ع) پس از دوراني طولاني از غيبت، آنگاه كه زمينة ظهور فراهم آيد و خداوند اراده نمايد، قيام خواهند كرد و جهان را پر از عدل و داد مي‌نمايند.

گسترة مطلوب حاكميت سياسي امام مان(عج)

«عَنْ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا...؛

از طرف همة مردان و زنان با ايمان در شرق و غرب زمين...»

در دعاي عهد، از سوي همة مردان و زنان با ايمان در شرق و غرب زمين، بر امام مهدي صاحب الزّمان(عج)، صلوات و درود فرستاده شده است. به نظر مي‌رسد، اين بخش از دعا به نوعي گسترة مطلوب براي حاكميت سياسي آن حضرت را ترسيم و طرح نموده است.

چگونگي وكيفيت مطلوب تعهّد سياسي ياران امام زمان(عج)

«عَهْداً وَ عَقْداً وَ بَيْعَةً لَهُ فِي عُنُقِي، لَا أَحُولُ عَنْهَا وَ لَا أَزُولُ اَبَداً...؛

عهد و پيمان و بيعتي براي آن حضرت در گردنم است كه هرگز از آن سر نپيچم و هرگز از آن دست نكشم.»

اين بخش از دعا سه واژة عهد، عقد و بيعت را كه در طول تاريخ اسلام، مفهومي سياسي از نظر تبعيّت و اطاعت از حاكم اسلامي را دارا بوده‌اند، به صورت متوالي آورده است كه مي‌توان نوعي تعهّد مضاعف از قول و فعل را از آن، استناج و برداشت نمود.

ويژگي‌هاي سياسي ياران امام عصر(عج)

براي زمينه‌سازي قيام و پيروزي آن حضرت ضرورت دارد ياران حضرت قائم(عج) از نظر اخلاقي، اجتماعي و سياسي داراي صفاتي ويژه باشند. در فرازي از اين دعا از خدا مي‌خواهيم كه:

1. «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ الذَّابِّينَ عَنْهُ وَ الْمُسَارِعِينَ إِلَيْهِ فِي قَضَاءِ حَوَائِجِهِ وَ الْمُحَامِينَ عَنْهُ وَ السَّابِقِينَ إِلَى إِرَادَتِهِ وَ الْمُسْتَشْهَدِينَ بَيْنَ يَدَيْه‏؛

خدايا! مرا از ياران و كمك‌كارانش و دفاع‌كنندگان از او، شتابندگان به سوي او در برآوردن خواسته‌هايش و انجام دستورات و اوامرش و مدافعان از آن حضرت و پيشي‌گيرندگان به سوي خواسته‌اش و شهادت‌يافتگان پيش رويش قرار بده!»

2. «شَاهِراً سَيْفِي مُجَرِّداً قَنَاتِي مُلَبِّياً دَعْوَةَ الدَّاعِي فِي الْحَاضِرِ وَ الْبَادِي‏؛

با شمشيرآخته و نيزة برهنه (اسلحة آماده) پاسخ‌گوي نداي آن خوانندة بزرگوار در شهر و باديه.»

بي‌شك با قرائت اين بخش از دعا، آمادگي مورد انتظار ياران و اعوان آن حضرت مشخّص شده و درجة اطاعت و تبعيت همه‌جانبة سياسي و اخلاقي از آن حضرت بيان شده است.

اسلوب و استراتژي حكومت امام مهدي(عج)

در فرازي از دعاي عهد، از خدا مي‌خواهيم:

«أَوْسِعْ مَنْهَجَه؛

راهش را وسيع گردان!»

منهج از ريشة نهج همان راه و روش و به اصطلاح امروزه، مرام سياسي حكومت است. اشاره به این موضوع ضروري است كه شيوه و نهج حكومت حضرت صاحب‌الامر(عج)، همان راه و روش حكومتي جدّ بزرگوارش، حضرت اميرالمؤمنين علي(ع) خواهد بود كه مبتني بر اجراي عدل و عدالت اجتماعي بوده و در اجراي عدالت، گشايش براي عموم است.

راه موفّقيت سياسي و اجتماعي امام عصر(عج):

در بخش ديگري از دعاي عهد, از خداوند درخواست مي كنيم:

«أَنْفِذْ أَمْرَهُ؛ دستورش را نافذ گردان!»

در اين عبارت, «امر» به دستور ترجمه شده است. و اين مي‌تواند شامل همة فرامين سياسي و غير سياسي حضرت باشد؛ امّا به نظر مي‌رسد تنها موفّقيت حضرت اجرايي شدن دستورات سياسي و به اصطلاح حاكميتي حضرت امام زمان(عج) در جامعه است؛ چراكه همان‌طور که در کلام مولا امیر المومنین علی(ع) آمده است:

«.... آن كس كه فرمانش ر اجرا نكنند، رأيي نخواهد داشت.»

آری؛ تنها راه موفّقیت حکومت جهانی امام منتظر، عمل دقیق و اجرای بدون چون و چرای فرمان آن حضرت است.

اهداف و برنامه‌هاي سياسي و اجتماعي حكومت امام عصر(عج)

در بخش پاياني دعاي عهد، اهداف و برنامة كلّي حكومت امام زمان(عج) برشمرده شده است. همان‌طور كه از رئوس برنامه‌ها قابل دريافت است، بدون حكومت سياسي، اين برنامه و اهداف قابليت اجرايي نخواهد داشت. فقط در قلمرو يك حكومت مقتدر الهي است كه احكام قرآن مجدّداً به مرحلة اجرا گذاشته شود و نشانه‌هاي دين و دستورات پيامبراكرم(ص) محكم و استوار در جامعه ديده شود.

در سايه‌سار حكومت عدل منجي امّت است كه حق پا بر جا شده و باطل نابود مي‌شود و ستمديدگاني كه ياوري ندارند، پناهگاه امني خواهند يافت.

فرازهايی از رئوس برنامه‌ها و اهدف حكومت امام زمان(عج)

1. «وَ مُجَدِّداً لِمَا عُطِّلَ مِنْ أَحْكَامِ كِتَابِك؛

آن احكامي كه از كتاب تو (قرآن)، تعطيل مانده، تازه كند.»

2. «مُشَيِّداً لِمَا وَرَدَ مِنْ أَعْلَامِ دِينِكَ وَ سُنَنِ نَبِيِّ؛

آنچه از نشانه‌هاي دين و آئينت و دستورات پيامبرت(ص) است، محكم و استواركند.»

3. «لَا يَظْفَرَ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَّا مَزَّقَه؛

به هيچ باطلي دست نيابد، جز آنكه آن را از بين ببرد.»

4. «يُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُحَقِّقَه؛

حق را پا بر جا وآن را ثابت كند.»

5. «اجْعَلْهُ اللَّهُمَّ مَفْزَعاً لِمَظْلُومِ عِبَادِكَ؛:

پناهگاه ستمديدگان قرارش بده!»

6. «نَاصِراً لِمَنْ لَا يَجِدُ لَهُ نَاصِراً غَيْرَك؛

ياور كسي قرارش بده كه جز تو ياوري برايش يافت نشود.»

توطئه‌هاي دشمنان و لزوم حفاظت الهي براي رهبري سياسي و معنوي امام(عج)

«معتدين» همان زورگويان هستند كه در طول تاريخ بشري بر سر راه برنامة حكومت‌هاي حق قرار گرفته، با كارشكني و توطئه‌هاي گوناگون سعي در از بين بردن نظام حكومت الهي دارند. نمونة تاريخي اين‌گونه زورگويان، معاويه است كه با حكومت امام علي(ع) به مبارزه پرداخت و در اين راه از هيچ وسيله‌اي فرو گذار نكرد. پس در دعاي عهد، «معتدين» عبارت و مفهومي سياسي كلّي دارد كه بر افراد و حكومت‌هاي زورگو و دشمن حكومت برحقّ امام مهدي(عج) اطلاق می‌شود؛ اينان با انواع توطئه و تهاجم، نه تنها قصد مختل كردن برنامة حاكميتي حضرت را دارند، بلكه تلاش دارند كه با از بين بردن وجود مقدّس امام(ع) به كلّي نظام الهي حكومت وليّ عصر(عج) را از بين ببرند؛ لذا در دعاي عهد از خداوند مي‌خواهيم:

«اجْعَلْهُ اللّهمّ مِمَّنْ حَصَّنْتَهُ مِنْ بَأْسِ الْمُعْتَدِين؛

خدايا! ايشان را از صولت و حملة زورگويان نگاهش دار.»

نتايج حاكميت سياسي امام زمان(عج)

در دعاي عهد، براي به دست گرفتن حاكميت سياسي توسط امام، پيامدها و نتايجي برشمرده شده كه در هركدام از آنها اصطلاحات و مفاهيمي سياسي بيان گردیده است.

1. «وَ أعْمُرِ اللَّهُمَّ بِهِ بِلَادَك؛

خدايا به دست ايشان كشور و شهرها را آباد گردان!»

در اين عبارت از دعاي شريف عهد، عنوان بلاد، به معني كشورها استفاده شده كه مفهومي سياسي دارد. امروزه به محدودة مشخّصي از سرزمين كه داراي حكومت و مرزهاي معيّن باشد،كشور گفته مي‌شود.

2. «اكْشِفْ هَذِهِ الْغُمَّةَ عَنِ الْأُمَّة؛

اين اندوه را از اين امّت با حضور امام زمان(عج) برطرف ساز!»

واژة امّت، مفهومي سياسي اعتقادي دارد كه به وسيلة تعاليم اسلامي در فرهنگ اصطلاحات سياسي وارد شده است. همان‌طور كه در گذشته بيان شد؛ امّت به مجموعه‌ای از انسان‌هاي هم عقيده از لحاظ ديني گفته مي‌شود كه با توجّه به اعتقادات خود، داراي آرمان‌ها و اهدافي مشترك هستند. امّت اسلامي، پيش از ظهور حضرت امام عصر(عج) به دلايل فقدان رهبري الهي و جانشين بر حقّ پيامبر و حاكميت طاغوت، دچار اندوه وغم‌هاي گوناگون شده و فقط هنگامي اين غم برطرف مي‌شود كه امام اين امّت از پردة غيب برآيد.

پايان سخن

ادعيه از جمله متون مقدّس ديني هستند كه كمتر با ديدگاه‌هاي مختلف مورد بررسي وكنكاش قرار گرفته‌اند. كمبود تحقيقات در اين زمينه، در يك نگاه گذرا كاملاً آشكار و عيان است. بنابراين استفاده از گنجينة گران‌قدر متون دعا، ما را با ظرفيت بي‌بديلي از نظر عمق محتوا و گستردگي معني آشنا مي‌سازد؛ كما اينكه كنكاش گذار در اين زمينه، توفيقي بود كه باعث شد درهايی به سوي فضايي نوراني از اقيانوس بي‌انتهاي معارف اهل‌بيت(ع) بر روي نويسندة اين خطوط گشوده شود؛ هرچند كه قلم قاصر و دايرة محدود كلمات نتوانست آن‌چنان كه بايد، حقّ مقصود را بيان نمايد.

كاملاً آشكار است دعاهاي منثور از ائمّة اطهار(ع) داراي چنان گستردگي و ابعادي از نظر گستردگي و عمق معناست كه ابعاد مختلفي را به روي جست‌وجوگر كنجكاو مي‌گشايد. آنچه كه در مورد سه دعاي ندبه، عهد و افتتاح از نظر تبيين مفاهيم سياسي مي‌توان گفت، اين است كه اين سه دعا داراي روحي واحد، ولي زباني متفاوت هستند. هر سه دعا، ما را وارد يك فضاي و زمينه مي‌كند. شايد بتوان گفت در قالب اين سه دعا شماي كلّي از حكومت اسلامي قابل مشاهده است؛ به اين معني كه در اين ادعية شريف چارچوب كلّي از فلسفة وجودي حكومت اهداف، برنامه‌ها، مشكلات و دشمنان و نتايج پاياني حكومت اسلامي ترسيم مي‌شود كه بنا به وعدة الهي، قطعاً نمونة كامل آن در دوران ظهور و پس از قيام حضرت حجّة بن الحسن(عج) تحقّق مي‌يابد. ان‌شاءالله

منابع: