گوهر دینداری و مخاطرات آن در دنیای مدرن

گزارش نشست یکصد و سی و چهارم:

میز گردی با حضور دکتر امیرعبّاس علیزمانی و دکتر ان‌شاالله رحمتی

نشست «گوهر دین‌داری و مخاطرات آن در دنیای مدرن» به همّت «مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر(عج)»، در تاریخ 28 شهریورماه در «حوزة هنری سازمان تبلیغات اسلامی» برگزار شد. در این نشست، آقایان امیرعبّاس علیزمانی و ان‌شاالله رحمتی به سخنرانی پرداختند.

امیرعبّاس علیزمانی در ابتدا گفت:

وقتی بیماری را می‌خواهیم علاج کنیم، به طبیب آن مراجعه می‌کنیم. امام علی(ع) راجع به پیامبر(ص) می‌فرمایند:

«پیامبر(ص) طبیبی است که بر بالین بیمار می‌رود.» اگر فرض ما این است که جامعة ما به لحاظ دین‌داری شرایط درستی دارد و مسیر درستی می‌رویم، بحث آسیب‌شناسی اصلاً معنا ندارد؛ امّا وقتی خطراتی احساس می‌شود، به فکر چاره می‌افتیم. بسی علّتیان را ز غم باز خریدیم.

این نویسنده و استاد «دانشگاه تهران» افزود: گوهر دین‌داری در آیة «يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» بیان شده است. نور و روشنایی، یعنی معنا. دین آمده است تا به زندگی ما معنا بدهد. «قرآن کریم» می‌فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّـهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ»

دین آمده به ما زندگی بدهد. پیام دین، پیام زنده بودن است. زنده بودن می‌شود آگاهی، آزادی، عشق، امید و شادی. همة اینها در گرو رسیدن به سرچشمة معنا، یعنی خداست. معرفت و عشق و ایمان به خداوند، گوهر دین‌داری در ادیان ابراهیمی است.

امیرعبّاس علیزمانی سپس گفت:

ظاهر بدون باطن دوام ندارد. اگر حکومت دینی، خانوادة دینی، جامعة دینی و مربّی دینی بتواند بذر این عشق را بکارد، به تبع آن، رفتارها و مناسبات عوض می‌شود. یکی از بزرگترین آسیب‌ها این است که ما همواره از بیرون به سمت درون حرکت می‌کنیم؛ در حالی‌که هم به لحاظ فلسفی و هم روانشناختی و هم قرآنی این‌گونه نیست؛ همچنان که قرآن می‌فرماید:

«قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلَـكِن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ»

اگر جان انسان، یعنی باورها و احساسات انسان عوض شود، رفتار انسان نیز عوض می‌شود و این نوع عوض شدن رفتار ماندگار است؛ امّا اگر فضایی درست کنیم که فقط ظاهر عوض شود، به آسانی تغییر می‌کند.

وی اضافه کرد: گوهر دین‌داری، معرفت و عشق و نوعی عوض شدن است. عاشق عوض می‌شود و روح تازه می‌یابد. پیامبران آمده‌اند ما را عاشق خدا کنند. مولانا می‌گوید:

من که صلحم دائماً با این پدر

این جهان چون جنتستم در نظر

آیاتی که راجع به عوض کردن درون است و آیاتی را که دربارة عوض کردن بیرون است، مقایسه کنید. پیامبران و امامان و فیلسوفان و متفکّران ما آمده‌اند فکر ما را عوض کنند. متأسّفانه ما همواره با یک ادبیات خشک کلیشه‌ای مسائل را بیان می‌کنیم که فایده ندارد.

ان‌شاءالله رحمتی در ادامه، به سخنرانی پرداخت. وی گفت:

از دو نکته غافل هستیم: یکی اینکه معارف خودمان را به درستی ترویج نکردیم؛ دیگر اینکه یا نمی‌دانیم در دنیای ما چه اتّفاقی افتاده یا خود را به ندانستن می‌زنیم و بعد دربارة وضعیت دین‌داری صحبت می‌کنیم. ما سنّت خودمان را مغفول گذاشته‌ایم. به آن، مراجعه نمی‌کنیم یا اگر مراجعه می‌کنیم، روش‌شناسی مشخّصی برای رجوع به آن نداریم. در دنیای امروز، بدون روش‌شناسی نمی‌توان سراغ متنی رفت تا رویکردمان مشخّص نباشد. از سنّت هم نمی توانیم استفاده کنیم. وقتی رویکردمان مشخّص شد، حالا به این می‌رسیم که با چه زبانی دین را بیان کنیم.

این نویسنده و استاد دانشگاه افزود:

بسیاری از آن چیزهایی را که در سنّت ماست، زمانی فهمیدم و توانستم استفاده کنم که با آثار هانری کربن آشنا شدم. کربن کتابی دارد تحت عنوان «اسلام ایرانی» که

جلد اوّل آن دربارة تشیّع دوازده امامی است. این بزرگترین دستاورد شیعه‌شناسی مغرب زمین است. بسیار عمیق و کاملاً همدلانه است. مسئلة کربن در جلد اوّل این کتاب این است که گوهر دین‌داری چیست و چگونه می‌توان دین‌دار بود.

وی ادامه داد:

هانری کربن می‌گوید حدیثی مکرّر نقل شده است که می‌گوید:

«إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا يُقِرُّ بِهِ إِلَّا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمَانِ؛

امر ما سخت دشوار است و کسی نمی‌تواند آن را حمل کند مگر ملک مقرّب، یا نبیّ مرسل، یا مؤمنی که خداوند قلب او را برای ایمان آزموده است.»

دشواری دین‌داری در زمان ائمّه(ع) هم مطرح بوده است. بعد اشاره می‌کند به روایت امام علی(ع) که با کمیل صحبت می‌کنند مبنی بر اینکه مردم 3 گروه هستند: عالم ربّانی که خود ما هستیم؛ کسانی که در راه نجات قرار گرفته‌اند که همان مؤمنان ممتحن (امتحان شده) هستند و خداوند قلبشان را به ایمان آزموده است؛ گروه سوم هم افراد باری به هر جهت هستند.

ان‌شاالله رحمتی سپس گفت:

امّا انسان اصیل، مؤمنی است که در راه نجات قرار گرفته است و امر صعب مستصعب را دارد بر می‌دارد. کربن از گوهر دین‌داری در روزگار ما دفاع می‌کند به زبانی که کسی که شیعه نیست هم برایش جذّاب است و حتّی اگر بخواهد به دین مسیحیت یا یهودیت هم پایبند باشد، می‌فهمد دین‌داری یک چنین عمقی دارد.

کربن تلاش می‌کند بگوید حقیقت مسیحیت در تشیّع تبلور پیدا کرده است و با این نگاهی که به دیانت دارد، راه را بر سکولار شدن می‌بندد.

وی در ادامه عنوان کرد:

مسیحیان گفتند خدا متجسّد شد و به میان بشر آمد و رنج کشید و حالا که خدا میان ما نیست و مصلوب شده، کلیسا پیکر و جسم مسیح است. پس حتّی پاک شدن ما هم در کلیسا اتّفاق می‌افتد؛ امّا در تشیّع امام، خدا نیست و امام متجسّد نشده، بلکه متجلّی شده است. لذا در دوران غیبت هم امام در میان ما حضور دارد. در نتیجه دین‌داری به یک امر عرفی و سکولار تبدیل نمی‌شود و تشیّع در معرض ارادة معطوف به قدرت نیچه‌ای قرار نمی‌گیرد. نباید توان دین را در حدّ قابلیت‌های خودمان تعریف کنیم. باید بدانیم در دوران مدرن بر دین چه رفته است و چه تصوّری از دین پیدا شده است. آن چیزی که همه از آن غافلیم، این است که در دنیای ما چه اتّفاقاتی در حوزة دین‌شناسی افتاده است.

سپس امیرعبّاس علیزمانی گفت:

بحث گوهر دین‌داری را اوّلین بار هگل جوان مطرح کرد. او دین را به یک کشتی تشبیه می‌کند که وقتی با امواج مدرنیته و عقلانیت جدید برخورد می‌کند، مانند هر کشتی دیگر که وقتی در معرض غرق شدن قرار می‌گیرد، باید چیزهایی را از آن کم کنند و در داخل دریا بریزند، آن امری که تا آخر سعی می‌کنند آن را حفظ کنند و اساساً سفر به خاطر آن بوده، می‌شود: «گوهر دین».

شهید مطهّری می‌فرمود: دین مانند چشمه‌ای است که در طول تاریخ راه می‌افتد و جریان‌هایی مثل سقیفه، امویان، عبّاسیان و... قرار می‌گیرد تا امروز و این آب تا امروز که می‌آید چیزهایی به ان اضافه می‌شود و طعم و رنگ او عوض می‌شود. گاهی چیزهایی به دین اضافه می‌شود که دین به نقیض خودش تبدیل می‌شود.

وی خاطرنشان کرد:

باید مراقب باشیم بلای مسیحیت سر ما نیاید؛ اگر دین را دوست داریم و دین عشق ماست.

به نظر من، مسیحیت الآن دیگر وجود ندارد و نظام سرمایه‌داری، مسیحیت را نابوده کرده و شده است یک دین حدّاقلی درونی و شخصی و بی‌رنگ که به گوشه‌ای افتاده است و افراد می‌گویند: چرا به سراغ دین برویم؟ به جای دین با مدیتیشن و... نیازمان را برطرف می کنیم.

امیرعبّاس علیزمانی افزود:

مخاطرات نظری و عملی دربارة دین داریم. مخاطرات نظری، الحاد فلسفی، زیست‌شناختی، علمی، فیزیکی و... . کتاب‌های زیادی برای ترویج این الحاد نوشته و ترجمه هم می‌شود و متأسّفانه ما در این‌باره، خیلی اندک کار کرده‌ایم. بزرگترین مخاطرة عملی هم شکست تجربة حکومت دینی است. آن آرمان و حکومتی را که موتور حرکت این انقلاب بوده و آخرین سنگری است که غرب می‌خواهد آن را فتح کند و اگر به هر دلیلی روح یا جسم آن را فتح کند یا حتّی به لحاظ معرفتی فتح کند، ما هم به همان سرنوشت مسیحیّت در غرب مواجه می‌شویم.

وی همچنین عنوان کرد:

باید بتوانیم از این شرایط سخت، عبور و بتوانیم گوهر دین را حفظ کنیم که الآن با گوهر انقلاب و گوهر «ایران» گره خورده است و آن را ارائه دهیم، آنگاه دین ماندگار خواهد بود؛ و الّا مدرنیته با بی‌رحمی تمام این سنگرها را فتح می‌کند. اسلام شیعی و ایرانی آخرین سنگر است که به هر قیمتی می‌خواهند آن را در هم بشکنند. جنگی در حال انجام است که جنگ اندیشه، تفکّر و اراده است.

ان‌شاءالله رحمتی در ادامه گفت:

دین به لحاظ نظری، اعتقاد به جهانِ غیب و غیبِ جهان است که مرحوم خرّمشاهی این تعیبر را بیان می‌کنند. اعتقاد دینی برای ما مسلمانان اعتقاد به خدا به تنهایی نیست. ما به ملائکه و بهشت و دوزخ هم اعتقاد داریم. خیلی از دین‌داری‌های جدید، فقط اعتقاد به خدا را مدّ نظر دارند. ائمّه(ع) و پیامبران(ع) بخشی از این عالم هستند. امام غایب که ما به او اعتقاد داریم، بخشی از جهان ما است. جنبة عملی هم این است که باید طوری عمل کنیم که گویی جهان ما چنین جهانی است.

وی افزود:

برخی می‌گویند مگر دین چیزی غیر از اخلاق است؟ من خیلی به اخلاق علاقه‌مندم و برایم عزیز است و چند اثر دربارة فلسفة اخلاق دارم؛ امّا صافی اخلاق، خیلی صافی گشادی است. بسیاری از مسائل را نمی‌شود با اخلاق تبیین کرد. کسی که دین را به حدّ اخلاق تنزّل می‌دهد، برایش فقط حقّ النّاس اهمّیت دارد؛ امّا حقّ‌الله

و حقّ‌النّفس هم اهمّیت دارد؛ یعنی وظایف ما نسبت به خدا و خودمان. بنابراین مفهوم گناه در دین، خیلی اهمّیت دارد.

ان‌شاءالله رحمتی سپس اظهار داشت:

یک قبح دینی داریم و یک قبح اخلاقی. قبح دینی همان گناه است. با این نگاه خیلی از اعمالی که خود افراد از آن راضی هستند، می‌بینیم که به لحاظ دینی، خیلی زشت هستند. وقتی به غیب جهان و جهان غیب اعتقاد داریم، گناه برایمان اهمّیت دارد. انسان امروز احساس گناه ندارد؛ چون فقط به حقّ‌النّاس اهمّیت می‌دهد. ما فقط قرار نیست همین دنیا را بسازیم. ما می‌خواهیم شایستة جهان دیگر شویم. پس حقّ‌الله را هم باید رعایت کنیم.

وی خاطرنشان کرد:

توحید یعنی ایمان شایسته به خداوند متعال. قرآن می‌فرماید:

«إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ؛

بالاترین ظلم، شرک است.»

همة بزرگان ما هشدار داده‌اند که گفتن لا اله الا الله کافی نیست. بت‌پرست شرک جلی دارد؛ امّا کسی که ظاهراً مسلمان است، ممکن است به شرک خفی دچار باشد. پیامبر(ص) می‌فرمایند:

«حرکت آرام شرک در میان امّت من، از حرکت مورچه‌ای سیاه بر سنگ سیاهی در شب تاریک پنهان‌تر است.»

ان‌شاءالله رحمتی ادامه داد:

وقتی وارد دنیای جدید می‌شویم، دین‌داری به شدّت دچار هجمه می‌شود و باید برای آن راه حل پیدا کنیم. آن دین‌داری که باید آن را حفظ کنیم، دین وحیانی است که آن را از عقل نیاموخته‌ایم. انسان مدرن به تعبیر کانت، دین را در محدودة عقل تنها به کار می‌برد که خیلی متفاوت است با دینی که ما از پیامبران آموخته‌ایم. چیزی که فراموش شده و باید آن را یادآور شویم، صرفاً فراموشی خدا نیست؛ بلکه فراموشی انبیاء(ع) هم است. امروز راجع به خداوند متعال زیاد کتاب نوشته می‌شود؛ امّا فیلسوفان موحّد از دین، فقط خدا را می‌شناسند و وحی و نبوّت که ما را به غیب جهان و جهان غیب مرتبط می‌کند، به کلّی به فراموشی سپرده شده است. خطری که دین‌داری را تهدید می‌کند، فقط الحاد نیست؛ بلکه دئیسم، به معنی خداباوری عقلی و طبیعی هم امروز خطری است که باید به آن توجّه کنیم.

امیرعبّاس علیزمانی در ادامه عنوان کرد:

شهید مطهّری می‌گوید: خورشید دین هرگز غروب نمی‌کند. جمله‌ای از ویل دورانت می‌گوید که: چرا هر چه دین را می‌زنیم، نابود نمی‌شود؟ مطهّری در پاسخ می‌گوید: چون دین با نیازهای اساسی انسان گره خورده است. یکی از نیازهای بنیادین ما این است که ما می‌خواهیم داستان جهان را بفهمیم و تبیین کنیم و به یک تکیه‌گاه معنایی احتیاج داریم. در این جهان و زندگی متلاطم و دارای فراز و فرود، نیاز به معنای این تلاطم‌ها داریم. بعد می‌گوید: دین اگر می‌خواهد ماندگار باشد، در درجة اوّل باید حق باشد و افسانه نباشد. باید ریشه در حقیقت داشته باشد. دوم اینکه کسی که با دین مواجه می‌شود، باید این حقّانیت را تبیین کند؛ لذا اوّلین کاری که پیامبران می‌کنند، دعوت به نوعی برهان است:

«قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ» یکی از کارهایی که در حکومت دینی باید اتّفاق بیفتد، این است که کسانی که شکّاک هستند هم، بتوانند پاسخی دریافت کنند.

وی افزود: سومین ویژگی کارآمدی است؛ یعنی باید در راستای نیازهای وجودی ما باشد. به تعبیر قرآن، نسخ، شفا باشد:

«مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ». خواست‌ها، امور آنی هستند؛ امّا نیازها ماندگار و بنیادین هستند. دین، حقّی است برای عمل، پرواز، رهایی و شفا، نه یک کلاس فلسفی. نگاه طبیبانه به دین، یعنی اینکه دین کدام دردها را دوا می‌کند که البتّه پرداختن به آن از حوصلة این جلسه خارج است؛ امّا دنیای امروز به این مسئله احتیاج دارد.

امیرعباّس علیزمانی در ادامه عنوان کرد:

حدّاقل 4 نیاز بنیادین مطرح است: یکی ترس از مرگ و جهان پس از مرگ؛ دوم نیاز به معنا و مشکل پوچی و نیهیلیسم. صرفاً با فلسفه و هنر و ادبیات از پوچی نمی‌توان رها شد؛ سوم رهایی از تنهایی به معنای عمیق آن که همان نیاز به عشق است. عرفای ما به زیبایی، خدا را به عنوان معشوق مطرح کردند و اگر ما می‌خواهیم به عشق برسیم باید دستان سرد ما در دستان گرم خداوند قرار بگیرد. چهارمین نیاز بنیادین نیز اضطراب وجودی ماست.

ان‌شاءالله رحمتی سپس گفت:

مشکل اصلی دنیای امروز با خدا نیست، با نبوّت و وحی است. جان هیک که به ایران هم آمده بود، یک کشیش و یک فیلسوف موحّد و تأثیرگذار است. وی کتابی دارد، به نام «اسطورة خدای متجسّد» که مسائلی را که دربارة حضرت عیسی(ع) و همچنین سایر پیامبران گفته می‌شود، اسطوره می‌داند. برخی «کتاب مقدّس» را این‌گونه می‌خوانند و حتّی این نگاه به قرآن و نگاه ما به قرآن هم تسرّی پیدا می‌کند. توجّه کنیم اینکه قرآن می‌گوید: «احسن القصص»، به خاطر حقیقت است. اگر این داستان‌ها را اسطوره بدانیم، یک نگاه حدّاقلی به دین پیدا خواهیم کرد.

وی افزود:

چرا به «مثنوی» مولانا، قرآن فارسی می‌گوییم؟ چون هیچ بیانی بهتر از مولانا برای ایجاد جاذبه برای افراد فراتر از جامعة دینی پیدا نمی‌کنید. مولانا حدود 15 الی 20 بیت دربارة عاشورا سخن گفته است. در بیان دینی توجّه داشته باشیم که همیشه بهترین راه حل، ساده‌ترین راه حل نیست و باید به راه‌های کارآمدتر فکر کنیم.

امیرعبّاس علیزمانی سپس اظهار داشت:

ماجرای امام حسین(ع) و عشق به اباعبدالله مانند یک موتور حرکت است و هیچگاه سرد نمی‌شود؛ امّا دربارة اینکه چرا برخی مخاطرات برای دین شکل گرفته است، باید بگویم سیّد جعفر شهیدی در پاسخ به اینکه چرا بعد از پیامبر(ص) آن اتّفاقات افتاد، گفته‌اند: بعد از فتوحات مسلمانان، به دست آوردن طلا و نقره و مال و غنائم موجب انحراف آنها شد.

معلوم نیست هر کدام از ما اگر در چنین موقعیتی قرار بگیریم، چه می‌کنیم. باید به طور سیستماتیک مسائلمان را حل کنیم. ما از ابتدا بنایمان بر اعتماد به افراد بوده است؛ در صورتی که امروز همه کم کم داریم به این نتیجه می‌رسیم که ساختارهای مختلف ما باید عادلانه باشد.

وی ادامه داد: امتحان همیشه وجود دارد و این میدان مرد می‌خواهد. پاکی به انسان شکوه می‌دهد و ناپاکی با خود، خواری به همراه می‌آورد. انقلاب اسلامی مسیر حقّ خود را دارد طی می‌کند؛ امّا افرادی هستند که امتحان بدی داده‌اند. باید این را به درستی توضیح می‌دادیم که ایمان مردم بسته به افراد نباشد. امیرالمؤمنین(ع) هم فرموده‌اند که:

«اشخاص را باید با حق بسنجیم.» حریم تقدّس و نقدناپذیری برای افراد درست کرده‌ایم که اشتباه است. نفاق و ریا و تظاهر به دین‌داری و اینکه هر کس بیشتر

تظاهر می‌کند، فکر کنیم خودی‌تر است، اشتباه است. خودی آن کسی است که عملش پاک‌تر است و کارش را سالم انجام می‌دهد.

دوش رفتم به در میکده خواب آلوده

خرقه‌تر دامن و سجّاده شراب آلوده

آمد افسوس کنان مغبچه باده فروش

گفت بیدار شو ای ره رو خواب آلوده

شست‌و‌شویی کن و آنگه به خرابات خرام

تا نگردد ز تو این دیر خراب آلوده

به هوای لب شیرین پسران چند کنی

جوهر روح به یاقوت مذاب آلوده

به طهارت گذران منزل پیری و مکن

خلعت شیب چو تشریف شباب آلوده

پاک و صافی شو و از چاه طبیعت به درآی

که صفایی ندهد آب تراب آلوده

امیرعبّاس علیزمانی همچنین گفت:

در زمان جنگ، فرق سرباز و فرماندة لشگر را نمی‌فهمیدیم. گرچه امروز هم این‌گونه افراد هستند و جنبه‌های مثبت و شکوه و عظمت امروز زیاد وجود دارد؛ ولی ما به زیبایی نتوانسته‌ایم از ارزش‌های انقلاب دفاع کنیم. دین‌داری را باید مقداری وسیع‌تر بگیریم و با نسل جدید باید گفت‌وگو کنیم. میدان امروز خیلی سنگین‌تر و خطرناک‌تر از زمان شهید مطهّری و شهید بهشتی است و جوان امروز بیشتر مورد هجوم است. در دوران آخرالزّمان هستیم و ایمان در این شرایط، کار سخت و دشواری است؛ امّا مسئولیت داریم که این کار دشوار را انجام دهیم.

وی در پایان گفت:

سیستم باید زیبا، عادلانه و جذّاب طرّاحی شود. دین‌داری مانند سلامت روح است و هرچه ویروس‌ها در جامعه کمتر باشند، سلامت آن جامعه بیشتر است و باید در این راستا، تلاش کنیم. من به هیچ‌وجه ناامید نیستم و پتانسیل زیادی در ایران و در جوان‌های خودمان می‌بینم. اینکه رهبری این‌همه بر کار جهادی تأکید می‌کند، بخشی از این کار جهادی در حوزة فرهنگ باید انجام گیرد. مطمئن هستم که از این شرایط عبور خواهیم کرد.

خوش بود گر محک تجربه آید به میان

تا سیه روی شود هر که در او غش باشد

روسفیدان تاریخ را می‌سازند و محفل امروز ما نمادی از این جریان است.

این مراسم در ادامه با پرسش و پاسخ همراه بود.

همچنین ویژه‌نامة ماه محرّم مجلّة «موعود» و جدیدترین شمارة مجلّة عربی «الصّراط» رونمایی شد.