پاسبان حریم ولایت

مجید مهدیان

بررسی زندگی‌نامه و فضایل هشام بن حکم

مقدمه

بررسی زندگی حواریون و یاران خاصّ انبیاء و اوصیای ایشان(ع)، نحوة تعامل آنها با معصومان، مدح و ستایش‌هایی که دربارة آنها شده و... به انسان‌های مؤمن این انگیزه را می‌دهد که چه کارهایی انجام بدهند و چه کارهایی را ترک کنند تا مورد رضایت معصومان(ع) قرار بگیرد. یکی از این حواریون، هشام بن حکم می‌باشد. پس مناسب است که ورقی به زندگی‌نامة ایشان بزنیم و نسبت به این شخصیت شیعه، شناخت پیدا و تلاش کنیم که برای نزدیک‌تر شدن به معصومان(ع)، این بزرگوار را الگوی خود و جامعة اسلامی قرار بدهیم.

زندگی‌نامة هشام

اسم او هشام و کنیه‌اش ابامحمّد و اباالحکم1 است. او مولی کنده2 بود و زمان تولّدش دقیقاً معلوم نیست؛ ولی با توجّه به قرائنی، نیمة اوّل قرن دوم تخمین زده شده است.3 طبق نظر بعضی از دانشمندان و رجال، زادگاهش «کوفه» و رشدش در «واسط»4 بوده است. او در کرخ (بغداد)5 مشغول به پارچه فروشی بوده6 و دو فرزند به نام حکم و فاطمه داشته است.7

شیخ مفید(ره) گفته است: او فقیه و از بزرگترین اصحاب اباعبدالله، جعفر بن محمّد(ع) و بعد از او، از اصحاب ابالحسن، موسی بن جعفر(ع) بود.8

شیخ طوسی می‌نویسد:

او از خواصّ سیّد و مولای ما، امام موسی بن جعفر(ع) است... او جعفر بن محمّد و فرزندنش، اباالحسن، موسی (الکاظم(ع)) را ملاقات و روایات زیادی از آن دو بزرگوار نقل کرده و از آن دو امام، دربارة هشام، مدح و ستایش‌های بزرگی نقل شده است.9

هشام از آغاز جوانی، به دنبال کسب علم و معرفت بود و چیزی جز حقیقت او را آرام نکرد و به همین خاطر، مکتب امام جعفر صادق(ع) را پذیرفت و به قرارگاه امن و اطمینانی رسید که تا آخر عمر، خادم این مکتب شد.

نقطة تحوّل

از عموی هشام نقل شده که هشام، جهمی‌مذهب10 بوده است. طبق بعضی از نقل‌ها، هشام از عموی خود خواست که او را خدمت امام صادق(ع) ببرد تا با او مناظره کند. بعد از اینکه به محضر امام(ع) شرفیاب شد، حضرت از او سؤالی کردند که هشام از جواب فروماند. او از امام(ع) تقاضای فرصت کرد و بعد از اینکه چند روز فکر کرد و به جایی نرسید، دوباره به محضر امام(ع) رسید. امام صادق(ع) جواب سؤال او را دادند و بعد، چند سؤال دیگر در بطلان مذهب و عقیدة او، مطرح نمودند و هشام با اندوه و تحیّر از خدمت امام(ع) مرخّص شد.

هشام چند روز در حیرت و سرگردانی بود؛ امّا روح متلاطمش، آرام ننشست و بار دیگر از عموی خود درخواست دیداری با حضرت کرد. لحظة موعود فرارسید. او می‌گوید:

همین که چشمم به ایشان افتاد، هیبتی از او مرا فراگرفت و بر خود لرزیدم؛ به طوری که زبانم یارای صحبت کردن نداشت. نمی‌توانستم حرفی بزنم. امام(ع) مدّتی انتظار کشیدند که من سخنی بگویم. این توقّف بیشتر باعث عظمت او و ترس من می‌شد. یقین کردم که این هیبت و جلالتی که از او در دل من وارد می‌شود، فقط از جانب خدا و به سبب مقامی است که او نزد خدا دارد.

سرانجام هشام، آنچنان متحوّل شد که مذهب باطل خود را کنار گذاشت و متدیّن به دین حق گشته و بر تمام اصحاب حضرت، برتری یافت.11

جایگاه هشام در نزد امام صادق(ع)

ما در دعای شریف «عهد» از خداوند درخواست می‌کنیم که: خدایا! مرا از یاران و کمک‌کاران و مدافعان و حمایت‌کننده‌های آقا امام زمان(عج) قرار بده.12 و چه افتخاری بالاتر از اینکه امام کسی را به این اوصاف توصیف کند؟ هشام بعد از تلاش بسیار در راستای یاری امام خود، به جایگاهی رسید که شایستة مدحی بزرگ از جانب امام صادق(ع) شد.

روزی شیوخ و بزرگان شیعه که در علم کلام، مهارت زیادی داشتند، در محضر امام صادق(ع) بودند. ناگاه هشام از راه دور نمایان و بعد از اینکه به محضر امام شرفیاب شد، حضرت جایی را کنار خود برای او باز کردند و او را کنار خود نشاندند؛ در حالی‌که او جوانی نورس و سنّش از همة یاران امام کمتر بود. امام وقتی احساس کردند که این کار بر یاران ایشان سنگین آمد، فرمودند:

«این هشام، به دل و دست و زبان، یاور ماست.»13و14

دعای امام صادق(ع) در حقّ او

هشام از امام صادق(ع) دربارة نام‌های خدای تعالی و اینکه از چه چیز مشتق هستند، سؤال کرد. امام(ع) فرمودند:

«ای هشام! فهمیدی آن‌طور که به وسیلة آن، دشمنان ما را که به خدای عزّ و جلّ الحاد آورده‌اند، دفع کنی؟»

هشام گفت: بلی. حضرت فرمودند:

«خدای تعالی تو را به این (فهم) نفع دهد و در این عقیده نگه دارد.» پس از این دعا، هشام می‌گوید: به خدا قسم! تا به این حدّ که رسیده‌ام، احدی بر من، در توحید غلبه نکرده است.15

بله. شیعه باید آن‌قدر در عقاید خود محکم باشد که نه تنها طوفان شبهات او را تکان ندهد، که به مبارزه با شبهه‌افکنان برود و آنها را با سلاح استدلال، از پای بیندازد.

در جایی امام صادق(ع) به هشام فرمودند:

«به تو می‌گویم آنچه رسول خدا(ص) به حسّان16 فرمودند: «تو همیشه به روح القدس مؤیّد هستی، مادام که با زبانت ما را یاری دهی.»17

نمونه‌ای از این تأیید و کمک‌ها، مناظرة هشام با یحیی بن خالد برمکی،18 در حضور هارون عبّاسی بود که هشام در جواب یحیی فروماند و هر جوابی می‌داد، به ضرر او تمام می‌شد. خود هشام می‌گوید: در این بین، فرمودة امام صادق(ع) را به یاد آوردم. پس یقین کردم که (از عالم غیب) یاری می‌شوم.

آنگاه هشام جوابی داد که یحیی از جواب ناتوان شد و هارون هم جواب هشام را پسندید.19

مورد دیگر، مناظرة جالبی بود که بین او و رئیس معتزله، عمرو بن عببد، اتّفاق افتاد. وقتی امام(ع) جریان آن مناظره و استدلال هشام و شکست خوردن عمرو را شنیدند، خنده‌ای رضایت‌بخش کردند و فرمودند:

«ای هشام! از چه کسی این استدلال را یاد گرفتی؟» هشام گفت: یابن رسول الله! بر زبانم جاری شد. حضرت فرمودند:

«ای هشام! به خدا قسم! این (سخن تو) در صحف ابراهیم و موسی(ع) نوشته شده است.»20

کسی که خالصانه با قلب و دست و زبان، امام خود را یاری دهد، شایستة این است که آسمانیان به مدد او بیایند و مطالب حق را به قلب او الهام کنند.

نابودکنندة نظرهای باطل دشمنان اهل بیت(ع)

امام صادق(ع) فرمودند:

«هشام بن حکم پرچم‌دار، مراقب و نگهبان حقّ ما، راهبر گفتار ما و مؤیّد صدق و نابودکنندة نظرهای باطل دشمنان ماست. کسی که از او پیروی کند، از ما پیروی کرده و کسی که با او مخالفت کند، با ما مخالفت ورزیده است.»21

معلّمی مورد اعتماد و محبوب امام(ع)

مردی شامی آوازة علم امام صادق(ع) را شنیده و برای مناظره با حضرت آمده بود. حضرت در علوم مختلف، او را به شاگردان خود ارجاع دادند و مرد شامی از همه شکست خورد. آنگاه خواست تا دربارة امامت بحث کند. حضرت او را نزد هشام بن حکم فرستادند. هشام چنان با او دربارة امامت صحبت کرد که مجالی برای صحبت مرد شامی باقی نماند. راوی می‌گوید: حضرت چنان خندیدند که دندان‌های آسیاب ایشان نمایان شد. آنگاه حضرت نحوة استدلال شاگردان را برای مرد شامی بیان فرمودند و وقتی نوبت به هشام رسید، فرمودند:

«امّا هشام بن حکم، حق را گفت و به تو مهلت نداد که آب دهانت را فروبری (و مغلوب شدی).»

بعد از اینکه حضرت برای مرد شامی، ضرورت وجود انبیا و اوصیای آنها را بیان کردند، مرد شامی به امام(ع) گفت: مرا از شیعیانت قرار بده و به من تعلیم فرما. حضرت به هشام فرمودند:

«به او تعلیم ده. من دوست دارم که او شاگرد تو باشد.»22

جایگاه هشام نزد امام کاظم(ع)

عنایت حضرت موسی بن جعفر(ع) به هشام چنان بود که او را متصدّی کارهای شخصی خود قرار داده بودند.

حسن، فرزند علی بن یقطین می‌گوید: هرگاه حضرت موسی بن جعفر(ع) برای رفع نیازهای شخصی یا عمومی چیزی لازم داشتند، به پدرم (علی بن یقطین) چنین می‌نوشتند:

«فلان چیز را خریداری یا تهیّه کن و باید متصدّی این کار هشام بن حکم باشد.»23

همچنین امام(ع)، 15 هزار درهم به هشام دادند و فرمودند:

«با اینها کار کن. سودش برای خودت و اصل سرمایه را به ما برگردان.» و هشام این کار را انجام می‌داد.24

اجابت درخواست حضرت کاظم(ع)

یک سال ابوالحسن(ع) به کسانی از شیعیان که به حج رفته بودند، دربارة نیازی که داشتند، نامه نوشتند. هیچ کس جز هشام درخواست حضرت را اجابت نکرد. حضرت به او نوشتند:

«خداوند ثوابت را بهشت قرار بدهد.»25

مدح هشام در کلام امام رضا(ع)26

بنده‌ای خیرخواه و دل‌سوز

راوی می‌گوید: از امام رضا(ع) دربارة هشام بن حکم پرسیدم. ایشان فرمودند:

«خدا او را رحمت کند! بنده‌ای خیرخواه و دل‌سوز بود. اصحابش بر او حسد بردند و آزارش دادند.»27و28

امر به دوستی با هشام

برای موسی رقّی، دربارة هشام بن حکم، شبهه‌ای پیش آمده بود؛29 از این‌رو از امام رضا(ع) پرسید: آیا او را دوست بداریم؟ حضرت فرمودند:

«بله.» موسی بار دیگر برای اینکه یقین پیدا کند، سؤال را پرسید و امام دوباره فرمودند:

«بله. او را دوست بدارید و اگر چیزی به تو گفتم، به آن عمل کن و سعی نکن که آن را تغییر بدهی. حال بیرون برو و به آنها بگو که [امام رضا(ع)] مرا به دوستی با هشام بن حکم امر کرد.»30

عنایت حضرت رضا(ع) به نظر او

مسئله‌ای برای عبدالملک بن هشام الحناط پیش آمده بود. امام رضا(ع) او را امر کردند که نظر هشام بن حکم را بپذیرد و به کسی که در مسئلة توحید با هشام مخالفت دارد، زکات داده نشود.31

مدح هشام در روایتی از امام جواد(ع)

مدافع ولایت و امامت

ابوهاشم جعفری گفت: به حضرت جواد(ع) عرض کردم: دربارة هشام بن حکم، عقیدة شما چیست؟ فرمودند:

«خدا او را رحمت کند! چقدر از این ناحیه (یعنی ولایت و امامت) دفاع می‌کرد.»33

تلاش بسیار هشام در دفاع از امر ولایت و امامت، باعث شد که چنین روایات ارزشمندی از ناحیة معصومان(ع) در وصف او صادر شود.

نگاه دیگران به هشام

علی بن اسماعیل میثمی،34 وقتی شنید که هارون در تعقیب هشام است، گفت:

«انّا لله و انّآ الیه راجعون» اگر هشام کشته شود، علم با او دفن می‌شود. او در علم و دانش، پشت و پناه بزرگ ما بود و به او چشم داشتیم.35

از فضل بن شاذان که خودش را با واسطه، جانشین هشام در ردّ مخالفان می‌دانست نیز نقل شده است که از خداوند برای او طلب رحمت می‌کرد.36

شیخ مفید، او را از اعلام و رؤسایی می‌داند که حلال و حرام و فتاوا و احکام از آنها گرفته می‌شود و هیچ طعن و مذمّتی بر آنها وارد نیست.

در مناظرة بین هشام و عدّه‌ای از مخالفان، هارون عبّاسی پشت پرده به سخنان و استدلال‌های او گوش می‌داد و وقتی نظر هشام دربارة امامت را در آن مناظره فهمید، دندان روی لب‌های خود گذاشت و فشرد و گفت: چنین شخصی زنده باشد و من بتوانم یک ساعت سلطنت کنم؟ به خدا زبان این مرد، اثرش در دل مردم بیشتر از صدهزار شمشیرزن است!37

رکن شیعه

وقتی یحیی بن خالد برمکی،38 یکی از بزرگان معتزله، به نام ضرار بن عمرو ضبّی را دید، به او گفت: آیا میل داری مناظره کنی با مردی که رکن شیعه39 است؟ ضرار گفت: بله. هر کسی را که خواهی، بیاور. پس یحیی به دنبال هشام فرستاد و او را احضار کرد.40

پادشاه «صَفَد» - که یکی از شهرهای مهمّ «فلسطین اشغالی» در «شامات» است - از هارون خواست که فردی را به آن سرزمین برای آموزش دین بفرستد. یحیی بن خالد برمکی، تنها دو نفر را برای این کار شایسته دانست که یکی از آن دو، هشام حکم بود.41

ابوالهذیل علاف معتزلی از بزرگان و اساتید کلام است و نزد عامّه وجاهت تام دارد. او از هیچ کسی در بحث و مناظره نمی‌ترسید، جز هشام.42 مسعودی مناظرات زیادی نقل کرده که در آنها هشام بر ابوالهذیل پیروز شده است.43

شهرستانی دربارة هشام، می‌نویسد: هشام بن حکم در اصول، دارای اندیشه‌ای عمیق و کسی بود که نباید از بحث‌های او با معتزله و ایرادهایی که بر آنان گرفته است، غافل ماند.44

بله. هشام آنچنان از دین و مذهب خود دفاع می‌کرد که لبخند رضایت را بر لبان مبارک امام زمان خود، جاری می‌ساخت و با استدلال‌های محکم، ترس را در قلب دشمنان دین و مذهب خود، ایجاد می‌کرد؛ آنچنان که مخالفان با زبان خود، به عجز در برابر او اعتراف می‌کردند.

پی‌نوشت‌ها: