صبردررواق اسما

محمّدجلال صدرایی

مروری بر صبر در اسماء الله

صبر در اسماءالله

اسماء نورانی حقّ متعال، تنها مجرای تجلّی حق و تنها راه ارتباط با او است؛ چراکه دست‌یابی به ذات حقّ متعال، ممکن نیست. از تجلّیات اسمایی او، صبور و صبّار و صابر است که خود را به آنها نامیده است. در میان منابع معتبر روایی، دعای شریف «جوشن کبیر» از جمله منابعی است که هزار و یک اسم خداوند را در صد بخش دارد؛ یعنی در هر بخش، ده اسم از اسماء الهی با حکمت و اثری خاص، در کنار هم قرار گرفته است.

در بند 55، یازده اسم در کنار هم قرار گرفته که در مجموع، سپری بزرگ برای انسان در مقابل شرور و آفات گردیده است.1 در بند 57، نام صبور در کنار اسمایی چون: عفوّ، غفور، شکور، رئوف، عطوف، مسئول، ودود، سبّوح و قدّوس و در بند 65، نام صبّار در کنار اسمایی چون: ستّار، غفّار، قهّار، جبّار، بارّ، مختار، فتّاح، نفّاح و مرتاح آمده است.2 در دیگر متون روایی، مانند دعای «مجیر» نیز اسم صابر، اسم صبور و صبّار آمده است. فارغ از حکمت و اهمّیت ترکیب اسمایی که در کنار اسم صبور و صبّار و صابر آمده است، این سؤال به ذهن می‌رسد که اتّصاف حقّ متعال به صبور و صبّار و صابر به چه معناست؟

معنای صبور، صبّار و صابر

قبل از پرداختن به معنای این اسماء، باید به این نکته توجّه داشت که خداوند، کمال و خیر محض است و همة خیرات و کمالات وجودی در عالم، از آن اوست و نقص و شرّ در ذات او راه ندارد و آنچه از نقص و بدی‌ها در عالم مشاهده می‌شود، به خاطر نقص ماست و به ما استناد پیدا می‌کند. پس اوصاف کمالی، چون زیبایی، مهربانی، بخشش، گذشت و صبر و دیگر اوصاف مخلوقات به مبدأ کمالات و خیرات، یعنی حقّ متعال، برمی‌گردد. پس هر که صبور است، به اندازة ظرف وجودی خود، مجرای تجلّی صبر خداوند گردیده و کمال این صفت، از آنِ حق‌تعالی است. بنابراین اگر امیرمؤمنان(ع) در معنای صبر می‌فرمایند:

«شکیبایی آن است که فرد، گرفتاری و مصیبتی را که به او می‌رسد، تحمّل کند و خشم خود را فروخورد.»4 کمال این وصف در خداوند نسبت به بندگان خویش است. از این‌رو مرحوم کفعمی(ره) در معنای صبور از اسماء الهی می‌گوید: او کسی است که عجله، او را در انجام فعلی یا به عقوبت گنهکاران قبل از فرارسیدن وقت، وادار نمی‌سازد؛ چون نیازی به تسریع عقوبت ندارد و ترسی برای فرار گنهکار از حکومتش ندارد.

صبور، صیغة مبالغه است و این وصف از اوصاف حقّ متعال، نزدیک به صفت حلیم است؛ جز آنکه در صبور، بندگان از عقوبت ایمن نیستند و در وصف حلیم، از عقوبت در امان هستند.5

آنگاه که معاویه شرط صلح را نقض کرد و به شبیخون‌هایی علیه مردم «عراق» پرداخت، امام علی(ع) در بخشی از سخنانشان فرمودند:

«قطعاً خداوند صبر و حوصلة بسیار دارد و برای بسیاری از فرعون‌های پیشین، حلم ورزیده

و فرعون‌هایی را هم کیفر داده است. اگر خدا به او [معاویه] مهلت می‌دهد، نمی‌تواند از چنگ خدا بگریزد و خداوند، بر سر راه او در کمین است. پس هر کار می‌خواهد، بکند.»6

سیّد حسین همدانی درودآبادی(ره) در «شرح اسماءالحسنی» در معنای صبر می‌گوید: حقیقت صبر، استحکام و عدل و تزلزل در هنگام سختی‌ها و ناملایمات و لازمة آن بی‌قراری نکردن و وقار است و حقّ متعال، منزّه است از اینکه بخواهد با گناه خلق و ناسپاسی و شرک بندگانش تأثیر بپذیرد. پس صبور، به این اعتبار که صبر، صفت ذاتی و همیشگی حقّ متعال است و اختصاص به زمانی غیر از زمان دیگر ندارد، اسم او است.»7

وی در معنای صبّار می‌گوید: صبّار به اعتبار مبالغة حق‌تعالی در این صفت، اسم او است و صابر، به اعتبار به کارگیری این صفت و لوازم این صفت، چون وقار و حلم و انتقام نگرفتن از بندة عاصی، در عین قدرت.8

بهره‌مندی از اسماء صبور، صبّار و صابر

بعد از بیان این وصف در حق‌تعالی، نوبت به این می‌رسد که چگونه می‌توان از این اسماء نورانی بهره برد و چگونه می‌توان به حقیقت این اسم الهی دست یافت و به خداوند متعال، تقرّب جست؟

1. اتّصاف به آن اسماء

نباید از این نکتة مهم غافل شد که اسم‌های خداوند متعال به رغم معانی و خواص و مراتب متفاوت، از هم گسیخته و جدا نیستند و با هم پیوستگی دارند؛ به این معنا که صبور و شکور و غفور، اگرچه به اعتباری متفاوت هستند، امّا به اعتباری دیگر، یک حقیقت هستند که در تجلیّات مختلف ظاهر شده‌اند. از این‌رو همة این اسماء در اسم جامع الله جمع شده‌اند. بنابراین هر انسانی که راه طهارت، تقوا، ایمان و مجاهده را پیش گیرد، درهای حرم حق - که مجموعة اسماء و صفات الهی است - به روی او گشوده می‌شود؛ چنان‌که فرمود:

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْض»9 و نیز فرمود:

«وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا»10

پس اوّلین گام برای بهره‌مندی از اسماء الهی به طور مطلق، طهارت، تقوا، ایمان و مجاهده است. این راهکار اگرچه در سایر روش‌های سلوک و تهذیب اخلاق، به عنوان مهم‌ترین توشه و ابزار مطرح می‌شود و راهکاری کلّی است، امّا بهره‌مندی از اسماء الهی، با حفظ مراتب افراد، از مراحل لطیف و والای سلوک و تهذیب اخلاق، بلکه غایت سلوک و اخلاق محسوب می‌شود.

از این‌رو بیان و تحقّق این راهکار، در بهره‌مندی از اسماء الله، مهم‌تر و ضروری‌تر است؛ امّا راهکار خاص برای رسیدن به به اسماء صبور و صبّار و صابر، نخست، اتّصاف به صفت صبر به قدر توان است؛ به تعبیر دیگر انسان بکوشد تا مراتب صبر را عملاً در خود پیاده کند و مراتب صبر، مطابق روایت امیرالمؤمنین(ع) عبارتند از:

«صبر بر مصیبت، صبر در اطاعت و صبر در معصیت.»11

لقای حضرت پروردگار، مستلزم فنای نفس در انوار قاهرة ذات حضرت حق است و سنّت و ناموس الهی حاکم بر این طریق، ابتلا و رنج و محنت می‌باشد. سالک در مجاهدة روحانی خود می‌خواهد متخلّق به اخلاق الهی شده و نقش خدا و اسماء و صفات او را بر صفحة جان بزند. گفته‌اند:

«عطایا و هدایای ایشان را مرکب‌هاب خود ایشان باید به دوش کشد و به مقدار گنجایش مرکب‌هایشان از هدایا بهره‌مند خواهند شد.»

از این‌رو [سالک] باید استعداد لازم را کسب کند و با نیشتر بلا، خود را از نفس و علایق و جلوه‌های آن رهایی داده و راحلة خود را در حریم امن الهی فرود آورد و در استقامت و ثبات قدم به انبیاء و اولیای الهی اقتدا کند؛12 چنان‌که تجلّی اعظم اسماء و صفات الهی، رسول اکرم(ص) برای حفظ اسلام و بقای شرف انسان، امیرالمؤمنین، علی(ع) را به صبر و استقامت توصیه می‌کنند13 و علی(ع) چنان صبر و استقامتی می‌ورزد که صبر و استقامت در برابر او متحیّر گردیده‌اند و این، اقتضای شرط محبّت از سوی سالکی است که موحّد به یگانگی خدای صابر و صبّار و صبور است. پس باید در بلایا و امتحانات الهی و فراز و نشیب زندگی، صبر پیشه کند و متوسّل و متوجّه به این اسم الهی باشد.

انسان با مراعات هریک از درجات صبر و صبر بر این صبرها، به عمق بی‌نهایت این اسم در حقیقت لایتناهی حق، راه می‌یابد؛ چنان‌که در روایت نیز با لطافتی این نکته را متذکّر می‌شود که هر یک از این مراتب سه‌گانة صبر نیز، ده‌ها و صدها درجه دارد و راه‌یافتن به درجات والای هر یک از این مراتب، مخصوص اهل سلوک و کاملین از اولیاء الله است. در این صورت، انسان صابر، بر اثر شدّت بر صبر در مراتب و مقاطع مختلف، مظهر اسم صبور و صبّار حق می‌گردد و این اسم، سراسر وجودش را فرامی‌گیرد. اهل معرفت، در میزان و جایگاه مراتب بالای صبرکننده در طاعات، گفته‌اند: ثواب و اجر صاحب آن در میزان درجه‌بندی نیاید و سعة درجه و کثرت آن از ساحت قدس او دور باشد و اجرو علی الله و بلکه خود الله باشد.14 چرا که فرمود:

«إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرين‏»15

مؤمن صابر، به همراهی قیّومی حق، صابر است و به خودی خود به صبر دست نیافته است و نیز فرمود:

«وَ اللهُ يُحِبُّ الصَّابِرين»16 و به تعبیر حدیث منقول از امام صادق(ع):

«کسی که خدا او را دوست بدارد، به قوّة سامعه‌اش نور می‌بخشد و با نور حق می‌شنود و به دیده‌اش نور بصیرت می‌بخشد و به دست و پایش، قدرت الهی می‌بخشد.»17 و به تعبیری اذن الله، عین الله و یدالله می‌گردد؛ بنابراین سالک با صبوری در سختی‌ها و اعتقاد به منبع جوشان صبر در عالم، به تدریج نور اسماء صبور و صبّار و صابر، بر اعضا و جوارحش می‌تابد و آینة حق در این اسماء می‌گردد.

2. توسّل به این اسماء

بخشی از سیر عملی اتّصاف به مراتب صبر، تمسّک و استمداد قلبی و زبانی از اسم صبور حق‌تعالی است؛ مرحوم کفعمی(ره) در «مصباح» می‌گوید: کسی که این اسم شریف را هزار بار تکرار کند، خداوند صبر بر سختی‌ها را بر قلب او الهام می‌کند.18 و برخی دیگر گفته‌اند: کسی که زیاد این اسم را تکرار کند، خداوند متعال، قرار و آرامش را هنگام سختی‌ها و امور مهم، روزی او می‌فرماید.19

بی‌شک رسیدن به نتیجه در ذکر زبانی و قلبی، آداب و شرایطی دارد که مهم‌ترین آن، حضور قلب و انقطاع هنگام ذکر است و باید در مجالی دیگر، با عنوان بحث از شرایط ذکر و اوراد، به آن پرداخت.

3. توسّل و تمسّک به صابران حقیقی

و نکتة آخر یا گام مهمّ دیگر در سیر اتّصاف به این صفت الهی و دارا شدن این اسم، توسّل و تمسّک خالصانه به صابران حقیقی در عالم و مظهر اتمّ اوصاف صبور و صبّار حقّ متعال و اسماء الله عینی، یعنی حضرات محمّد و آل محمّد(ع) است.

پی‌نوشت: