آغاز عصر حیرت با آخرین نامه به آخرین نایب

واحد پژوهش موعود

هرچند علیّ بن محمّد سمُری کمتر از سه سال نایب امام عصر(عج) بود؛ امّا با شبکة بزرگ وکالت و خاندان اهل بیت(ع) بیگانه نبود. علیّ بن محمّد، از خاندانی متدیّن و شیعه بود که در خدمتگزاری به امامان شیعه، شهرت زیادی داشتند و همین اصالت خانوادگی او باعث شد که در مقام نیابت امام، با مخالفت چندانی روبه‌رو نشود.1 بسیاری از اعضای این خاندان در «بصره»، املاک زیادی داشتند و نیمی از درآمد این املاک را وقف امام یازدهم(ع) کرده بودند. امام هر ساله درآمد آن را دریافت و با ایشان مکاتبه می‌کرد.2 از دیگر بستگان سمری، علیّ بن محمّد بن زیاد از وکلای امامین عسکریین(ع) بوده که کتابی به نام «الاوصیاء» در اثبات امامت امام دوازدهم(عج) نوشته است.3

پیش از آنکه سمری به مقام نیابت برسد، با امام حسن عسکري(ع) در ارتباط بود و پس از آن با نوّاب دیگر. خود او نقل می‌کند:

ابومحمّد (امام عسکری(ع)) به من نوشت:

«فتنه‌ای پیش می‌آید که شما را گمراه می‌کند. بر حذر باشید و از آن بپرهیزید.»

پس از سه روز، حادثه‌ای برای بنی‌هاشم پیش آمد که ناگواری‌ها و دشواری‌های زیادی برای آنان دربرداشت. من به حضرت نامه‌ای نوشتم: آیا همان است که فرمودید؟

ایشان پاسخ دادند:

«خیر، غیر از این است. خود را محافظت کنید.»

چند روز بعد، جریان کشته‌شدن معتزّ پیش آمد.4

نام ابوالحسن، علیّ بن محمّد سمری در کتب تاریخی و روایی به چندین صورت نقل شده است. در «معجم البلدان»، نام او منسوب به «سَمَّر»، مکانی در «یمامه» و در «الانساب»، «السَّمر» (با فتحه و تشدید روی سین) قید شده است که نام شهری میان «واسط» و بصره است.5

شیخ طوسی نیز نام ایشان را الصَّیمری دانسته است؛6 با این حال در بیشتر کتب، ایشان را سَمُری خوانده‌اند و بدان نیز معروف شده‌اند.

اوضاع سیاسی شیعیان در عصر نایب چهارم

بیشتر دوران نیابت حسین بن روح (نایب سوم) در دوران وزارت خاندان بنی‌فرات گذشت. بنی‌فراتیان از شیعیان متنفّذی بودند که در دربار خلفای عبّاسی راه پیدا کرده و در کنترل ظلم و اختناق علیه شیعیان، نقش بسیار پررنگی داشتند. آخرین فردی از بنی‌فرات که وزارتش در اوایل نیابت نایب چهارم به پایان رسید، فضل بن جعفر بود.

فضل بن جعفر با گسترش فعّالیت سیاسی‌اش در سال 315 ه‍ .ق.، به‌عنوان يكی از نامزدهای مقام وزارت به شمار می‌آمد؛ امّا شهرت تشيّع بنی‌فرات و سابقة سياسی خاندان او در كنار تمايل به قرمطيان (شیعیان هفت امامی)، خليفه را از اعطای اين منصب به او بازداشت. با اين حال، خليفه المقتدر عبّاسی، در آخرين سال حكومتش در 320 ه‍ .ق.، او را به وزارت خود منصوب كرد. امّا این وزارت چندان دوام نيافت و با كشته شدن خليفه به دست شورشيان داخلی، در همين سال، پايان يافت.

در زمان خليفة جديد، القاهر (خلافت 320-322 ه‍ .ق.)، او نخست به رياست برخی ديوان‌ها گمارده شد و خليفه قصد داشت وزارت را به او دهد، امّا فضل بن فرات كه از گرفتار شدن به سرنوشت وزيران پيشين بيمناك بود، آن را نپذيرفت. پس از آن بود كه با سعايت بعضی از دشمنانش دستگير و زندانی شد؛ ولی به زودی القاهر از خلافت بركنار شد و الراضی بالله به مسند خلافت نشست و فضل بن فرات را به مشاغل حكومتی منصوب كرد. خليفه الراضی،كه به شدّت از جانب وزيران

و امير درباری و به‌ويژه امير الامراء، ابن رائق، تحت فشار قرار داشت، اميدوار بود كه با كمك فضل بن فرات از اين وضعيت رهايی يابد؛ بدین ترتیب، در سال 325 ه‍ .ق. او را به وزارت گمارد.

فضل بن فرات در دورة وزارتش با مشكلات بسياری روبه‌رو بود. وضعيت آشفتة دستگاه حكومتی «بغداد» و جنگ و نزاع شديد و دائمی امرا برای به دست گرفتن قدرت مطلق، زمينة هرگونه فعّاليت سازنده‌ای را از بين برده بود. دسيسه‌ها و نيرنگ‌های دولت‌مردان كه امری عادی در اين دوره محسوب می‌شد و موجب بدبختی و هلاكت افراد زيادی گرديد، مانع از سامان بخشيدن به اين وضعيت پريشان بود و همين امر، در نهايت به بركناری فضل بن فرات از وزارت در سال 326 ه‍ .ق. منجر شد. او اندكی بعد درگذشت.

فضل بن فرات را به دانش و پاكدامنی و دين‌داری ستوده و از بزرگان بنی فرات خوانده‌اند و حتّی رقيبانش به كاردانی و كفايت او در امور ديوانی اقرار داشتند. او مباحثات علمی ميان دانشمندان و انديشمندان ترتيب می‌داد.

فضل در عرصة سياسی، علاوه بر گرفتاری‌های معمول شیعیان در دوران اختناق عبّاسی، با رقيبان و مخالفان درباری خود، درگیری و کشمکش بسیار داشت و آوازه و شهرت تشيّع او و خاندانش پيوسته برای او مشكلاتی به وجود می‌آورد. اگرچه نفوذ و قدرت فضل بن فرات، همانند ابن فرات اوّل نبود، با اين حال نبايستی تأثير و موقعيت سياسی وی را بر جامعة شيعه ناديده گرفت. حضور سياسی بنی‌فرات در حكومت عبّاسيان، در واقع با مرگ فضل بن فرات، آخرين وزير منتخب از اين خاندان به آخر رسيد.7

پس از بنی‌فرات و از بین رفتن نفوذ شیعیان در دستگاه عبّاسی، اوضاع اجتماعی و سیاسی برای شیعیان حتّی تنگ‌تر از پیش شد تا جایی که برخی از محقّقان، یکی از دلایل پایان غیبت صغرا و آغاز غیبت کبرا را اختناق شدید در این دوره می‌دانند.

آخرین نامه

هر چند شیعیان در هنگام رحلت نایب چهارم توقع داشتند که پس از او، نایب دیگری معرفی شود، امّا مهم‌ترین پیام علیّ بن محمّد به مردم این بود که هرگز نایبی پس از من نخواهد آمد.

ابو عبدالله صفوانی نقل كرده است:

شيخ ابو القاسم (حسين بن روح(ره))، ابو الحسن، علیّ بن محمّد سمری را به جای خود منصوب داشت و او هم به آنچه حسین بن روح انجام می‌داد، قيام كرد. هنگامی كه وفات او نيز فرا رسيد، شيعيان نزد وی اجتماع نمودند. من از وی پرسيدم: وكيل بعد از شما كيست و چه كسی بايد جانشين شما باشد؟

او سخنی در اين باره اظهار نداشت و فرمود: مأمور نيستم كه كسی را بعد از خود به عنوان نایب امام به مردم معرفی كنم.8

در واقع، مهم‌ترین پیام نایب چهارم(ره) پس از مرگ او آشکار شد. نامه‌ای که آخرین نامه از امام عصر(عج) به آخرین نایب خاصّ خویش بود و خبر از غیبتی طولانی با مدّتی نامعلوم می‌داد.

ابو محمّد حسن بن احمد مكتّب گويد:

در سالی كه شيخ علیّ بن محمّد سمری در بغداد درگذشت، چند روز قبل از وفاتش در محضرش بودم و توقيعی را برای مردم خارج ساخت كه نسخة آن چنين است:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏. ای علیّ بن محمّد سمری! خداوند اجر برادرانت را در عزای تو عظيم گرداند كه تو ظرف شش روز آينده خواهی مرد. پس خود را برای مرگ مهيّا كن و به احدی وصيت مكن كه پس از وفات تو، قائم مقام تو شود كه دومين غيبت واقع گرديده است و ظهوری نيست؛ مگر پس از اذن خدای عزّ و جلّ‏ و آن بعد از مدّتی طولانی و قساوت دل‌ها و پر شدن زمين از ستم واقع خواهد شد و به زودی كسانی نزد شيعيان من آيند و ادّعای مشاهده كنند؛ بدانيد هر كه پيش از خروج سفيانی و صيحة آسمانی، ادّعای مشاهده كند، دروغگوی افترازننده است‏. و لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه العليّ العظيم.»9

پس از شش روز، زمانی که هنگامة وفات علیّ بن محمّد سمری فرا رسيد، شیعیان از او خواستند كه وصيت كند و او گفت:

للَّه أمر هو بالغه؛

خداوند امری دارد که خود به پایان‌برندة آن است.‏10

شيخ صدوق، که خود به دعای امام عصر(عج) در عصر غیبت صغرا متولّد شد، با یک واسطه از احمد ابن ابراهيم بن مخلّد نقل می‌کند:

من در بغداد به حضور مشايخ شيعه حضور يافتم. در آن محفل، شيخ ابو الحسن علیّ بن محمّد سمری بدون مقدّمه فرمود:

خدا علیّ بن بابويه قمی (پدر شيخ صدوق) را رحمت كند.

مشايخ حاضر در مجلس، تاريخ آن روز را نوشتند تا آنكه خبر رسيد كه علیّ‏ ابن بابويه همان روز وفات يافته است. خود ابو الحسن سمری هم بعد از اين خبر، در نيمة شعبان همان سال (329) رحلت كرد. 11

این سال (329ه‍ .ق.) در تاریخ، به سال «فروپاشیدن ستاره‌ها» معروف شد؛ چرا که به غیر از ایشان که امید شیعیان در آن عصر بودند، شیخ صدوق و شیخ کلینی - صاحب کتاب «کافی» و از بزرگان اهل حدیث- به دیار باقی شتافتند.12 علاوه بر آن، ستارة پرفروغ شیعیان، یعنی حضرت صاحب الامر و الزّمان(عج) در محاقّ غیبت کبرا فرو رفتند و در نتیجه، پرنورترین ستارة آسمان شیعه تا زمانی نامشخّص در پشت ابرها جای گرفت.

شیعیان و آغاز عصر حیرت و پریشانی

هنگامی که آخرین توقیع امام دوازدهم خاتمة ارتباط مستقیم را اعلام داشت، وکلا، فعّالیت‌های مخفیانة خویش را متوقّف کردند و به ویژه، از جمع‌آوری خمس امتناع ورزیدند. با مراجعه به توقیع امام زمان(عج)، شیعة امامیه هر کس که ادّعا می‌کرد سفیر امام(عج) است، به عنوان بی‌دین و دغل‌باز تلقّی می‌کرد. به همین دلیل، وقتی که محمّد بن احمد بن عثمان عمری، معروف به ابوبکر بغدادی، نوادة سفیر دوم مدّعی شد سفیر امام دوازدهم است، او را لعن کردند.13

شیخ طوسی نمونه‌ای از امتناع وکلا از جمع‌آوری خمس را ارائه می‌دهد. ابوعمروا محمّد بن محمّد بن نصر سکرّی می‌گوید:

هنگامی که پسر محمّد بن حسن ولید قمی (احمد) به عنوان نمایندة پدرش و گروه (وکلای قم) به بصره آمد، امامیه از او دربارة شایعاتی که مبنی بر جانشینی اوست، جویا شدند؛ امّا وی آن را منکر شد و گفت: من هیچ حقّی در این امر ندارم. از این رو برای آنکه او را امتحان کنند، وجوهاتی به وی دادند؛ ولی او آنها را رد کرد و گفت:

از اینکه آن را اخذ کنم، منع شده‌ام؛ زیرا که حقّی در این موضوع (جانشینی امام و نمایندگی برای نوّاب) ندارم و هرگز چنین ادّعایی نکرده‌ام.14

شبکة بزرگ وکالت که توسط امام صادق(ع) ایجاد شده بود، پس از این تاریخ، همچون رهبرش، در نهان و پنهان به کار خود ادامه داد و از پرداختن به امور ظاهری و آشکار منع گردید.

شاید بتوان یکی از دلایل خاتمة دوران غیبت صغرا را اختناق شدید در آن زمان و تعقیب و مراقبت دستگاه حکومت عبّاسی از عموم شیعیان و علماء و بزرگان آنها دانست؛ به گونه‌ای که نایب چهارم امام زمان(عج) نتوانست فعّالیت اجتماعی چندانی از خود نشان دهد و انتظار نمی رفت این وضعیت به این زودی‌ها به سر آید و چنانچه امام(عج) بعد از نایب چهارم، نایب دیگری انتخاب می‌نمود، موقعیت او نیز بهتر از نایب چهارم نمی‌توانست باشد.15

به عبارت دیگر، قدرت ظاهری امام که بدان وسیله می‌توانستند تا حدودی امور ظاهری شیعیان را در دست بگیرند، در همین مقطع زمانی پایان یافت و بدین ترتیب، دوران غیبت کبرا آغاز گردید.

سیّد محمّد باقر صدر(ره) دربارة زمینة شروع غیبت کبرا می نویسد:

انتقال از غیبت صغرا به غیبت کبرا، نشان دهندة این واقعیت است که هدف‌هایی که از غیبت صغرا وجود داشته، برآورده شد و با این برنامة تدریجی، شیعه از آسیبی که خلأ ناگهانی امام(عج) وارد می کرد، رسته و موقعیت شیعه براساس غیبت شکل گرفته است تا اندك اندك مردم برای پذیرش «نمایندگان عامّ» امام آماده گردند. با این انتقال، نیابت و نمایندگی امام از دست افراد مشخّص برگزیده، به مجتهدان عادل و بینا افتاد و در کارهای دین و دنیا پیروی از آنان لازم شد....16

پی‌نوشت‌ها: