امام مهجورو بازداشته شده از عمل

روز جمعه هفدهم مصادف با نهم ربیع‌الاوّل بود. در جمع دانشجویان دانشگاه «خرّم‌آباد» و به درخواست آنان پیرامون این روز خجسته به گفت‌وگو نشستیم. از اوّلین نهم ربیع‌الاوّل سالی که جمعی از شیعیان مخلص با امام عصر و زمان خود دست بیعت داده و عهد یاری بستند، قریب به یک‌هزار و هشتاد و یک سال می‌گذرد.

در سنّت الهی ائمّة هدی(ع) بوده است که پس از به پایان رسیدن عهد هر امام، مقام ولایت و امامت حقّه به امامی دیگر منتقل گشته و شیعیان با ایشان بیعت می‌کردند تا در خدمتش از جان و مال بگذرند و پاسدار عهد مقدّسش باشند.

انتقال عهد ولایت و امامت، امری اعتباری، چنان‌که میان جمیع ملوک عرب و عجم مرسوم است، نبود؛ بلکه امری حقیقی و وجودی بود که به اذن الله اتّفاق می‌افتاد و هر امام، واجد همة شئون ولایی خاصّی می‌شد که امر امامت و ولایت کلّیة تصرّفی بر جمیع ساکنان عالم امکان را برای ایشان محقّق و ثابت می‌نمود.

هر یک از حضرات معصومان(ع) بسته به شرایط تاریخی و عصری که در آن می‌زیستند و حوزة مأموریتی که خداوند بر عهده‌شان گذارده بود، مستعدّ بلایایی می‌شدند. مهجوریت و خانه‌نشینی، حبس و اسارت، مهاجرت و غربت، ضربت و شهادت و سرانجام غیبت، هر یک به مثابه کرب‌وبلایی بودند که آن اولیاءالله خود را مهیّای آن ساخته و در کمال رضایت و صبر پذیرایش می‌شدند.

خانه‌نشینی بیست و پنج‌سالة امام علی(ع) و شهادت در سحرگاه مسجد «کوفه»، زخم در میدان جهاد و صلح‌ناگزیر و سرانجام مسمومیت امام حسن مجتبی(ع)، میدان‌داری سالار دشت «کربلا» و شهادت در ظهر عاشورای امام حسین(ع)، اسارت در محبس هارون و شهادت در عزلت با سمّ سندی بن شاهک برای امام موسی بن جعفر(ع)، همه و همه صورت‌های مختلف کرب‌وبلایی بودند که آنان با شیرینی تمام خود را مهیّایش ساخته بودند.

در وجهی، ابتلائات امام، بیان حکایت تلخ بدعهدی مردم و گسست بیعت با امام بود و از وجهی دیگر، ارتقای امام به مراتب عالی و باشکوه قرب الی الله، پس از تجربة بلا و ابتلاء.

مردم در بحبوحة ابتلائات در معرض امتحان قرار می‌گیرند؛ شاید واسپس روسپیدی و موفّقیت، بال به بال امام، طیّ طریق کرده و مراتب عالی قرب را به تجربه بنشینند و متأسّفانه در روی دیگر سکّه، با زردرویی و گسست عهد، متحمّل خسارات سنگین شوند.

انتقال عهد ولایت و امامت پس از شهادت هر امام به امام دیگر، معطوف به ضرورت حضور حجّت خداوند متعال در زمین و دوام و بقای زنجیرة میان ساکنان عالم امکان با خالق هستی است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«لَوْ خَلَتِ‏ الْأَرْضُ‏ طَرْفَةَ عَيْنٍ مِنْ حُجَّةٍ لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا؛1

اگر زمین در چشم بر هم‌زدنی از حجّت خدا خالی بماند، اهلش را در خود فرو می‌برد.»

مثال سادة این واقعه در عالم نیز، یکی ارتباط و اتّصال جمیع وسایل الکترونیکی، اعمّ از لامپ و بخاری و... از طریق سیم‌ها به منبع تولید انرژی الکتریکی است یا قطع شدن ارتباط تلفن‌ها، به هر دلیل با مرکز اصلی مخابرات.

از این‌رو، برای دوام و بقای ارتباط و بهره‌برداری از منبع نور حقیقی، جمیع مخلوقات محتاج اتّصال و ارتباط به طریقی و عاملی ارتباطی به منبع فیضند.

در عبارت «رُزِقَ الْوَرَی‏؛2 روزی‌ده جمیع مخلوقاتند.» همة این معنی نهفته است.

هر موجود ساکن در هر یک از عوالم ارضی و سماوی برای بودن، تنومند شدن، کمال یافتن و... نیازمند روزی و رزق مناسب مادّی و غیرمادّی‌اند.

در بسیاری از آیات و زیارات و ادعیة مأثوره، وقتی به ارض و سماء اشاره می‌شود، منظور، در عالم غیب و شهود و آشکار و نهان است. منظور از سماء، این آسمان مادّی آکنده از ماه و ستاره و خورشید نیست.

عوالم پنهان از چشم مادّی بسیارند و در عموم آن عوالم، ساکنانی مستقرّند؛ در حالی‌که از آنان خبر نداریم؛ چنان‌که ما انسان‌ها عموماً قادر به دیدار جنّیان نیستیم؛ در حالی که آنان همچون ما مخلوقاتی هستند که زیست می‌کنند و روزی می‌خورند. در هر زمانی، به اذن‌الله یک حجّت ناطق، عهده‌دار امر جمیع مخلوقات است تا آنکه با سرآمدن عهد و عصرش، وظیفه و مسئولیت ایشان به امام بعدی منتقل شود.

یک‌هزار و یکصد و هشتاد و یک سال پیش و پس از شهادت امام حسن عکسری(ع) به اذن الله، امر امامت و ولایت حقّه به حضرت حجّت بن الحسن(عج) منتقل شد.

ولایت و امامت امام معصوم و منصوب از سوی خداوند متعال، امری حقیقی و وجودی است.

در عالم، هماره مواجه با دو امر اعتباری و حقیقی وجودی هستیم.

ولایت، مقام و توانایی و قدرت تصرّف در جزء و کلّ عالم است. چه در عالم فیزیکی و چه در عالم متافیزیک. وقتی بنده‌ای در اوج دردمندی و اضطرار، افتاده بر تخت بیمارستان از دکتر متخصّص و معالج می‌شنود که کار او به پایان رسیده و دیگر دارویی و درمانی دربارة او کارگر نمی‌افتد. به قول معروف، وقتی پزشک، بیمار را جواب می‌کند، او و اطرافیانش از فرط اضطرار و اضطراب, متوسّل به ساحت ائمّة هدی(ع) می‌شوند. بیمار و اطرافیانش با قطع امید از پزشکان معالج و ناتوان در تصرّف و معالجة غدّة سرطانی کشنده، امید آن دارند که صاحب ولایت تکوینی و تصرّفی، به اذن‌الله کارسازی کند و برخلاف تصوّر و تشخیص جرّاحان متبهّر از روی لطف، بیمار را معالجه کند.

در این وقت، مضطرّ و درمانده، چشم امید به ولایت و قدرت تصرّف خدادادی امام معصوم(ع) می‌دوزد؛ لذا وقتی سخن از ولایت ولیّ‌الله به میان می‌آید، در یک معنی، منظور توانایی و حقّ تصرّف ولیّ در امور جزئی و کلّی عالم است.

در سؤال از گسترة تصرّف و ولایت امام معصوم(ع) باید اعلام کرد که این ولایت و گستره‌اش شامل جمیع ساحات حیات جزئی و کلّی مرتبط با ساکنان همة عوالم (ماسوی‌الله) می‌شود.

ولایت بر دو قسم تکوینی و تشریعی تقسیم می‌شود؛ زیرا امور جهان یا حقیقی است یا اعتباری. امور حقیقی اموری است که عمل اختیاری انسان در بود و نبود آنها دخیل نباشد و منظور از امور اعتباری که دارای اصطلاحات متعدّد است، اموری است که در حوزة حیات انسانی یافت می‌شود؛ به گونه‌ای که اگر انسان نباشد، از آنها خبری نیست؛ مانند ملکیت، ریاست و زوجیت.3

هر یک از ما در مناسبات روزمرّه، مراتبی از ولایت و حقّ تصرّف در امور جزئی حیات را از روی عقل پذیرفته و بدان مؤمن هستیم. ولایت، قدرت و اذن دخالت و تصرّف پزشکان، مهندسان، پدر و... در امور جزئی حیات را قبول کرده و در وقت ضرورت برای معالجة خود یا تعمیر اتومبیل یا ساختن ساختمان به سراغشان می‌رویم.

ولایت و اذن دخالت و تصرّف این گروه‌های اجتماعی، جزئی و البتّه اعتباری است.

ولیّ‌الله اعظم، امام معصوم و منصوب از سوی خداوند متعال، صاحب ولایت کلّیة حقیقیه است و این مقام و اذن خدادادی از ایشان سلب نمی‌شود و ایشان الی‌الابد، واجد و صاحب این مقامند. بی‌آنکه آگاهی دربارة این دقایق داشته باشیم، از روی ایمان و اعتقاد، در همة موارد و مواقف که به اضطرار و اضطراب می‌افتیم، متوسّل به همة ائمّة هدی(ع) می‌شویم و پناه و شفاعت و دوا از ایشان می‌طلبیم.

چنان‌که عرض کردیم، عهد امامت و مسئولیت، پس از هر امام، به امام دیگر منتقل می‌شود؛ به عبارتی، امام صامت به امام ناطق تبدیل می‌گردد.

مقامات و شئون انسان‌ها در میان مناسبات فردی و جمعی، عموماً اعتباری است و عوامل مختلفی، مثل بیماری و ضعف، تغییر نظام‌های اجتماعی، دعواها و اختلاف نظرها، ضعف و قوّت امکانات و... تأثیر مستقیم بر این مقامات گذاشته و آنها را جا به جا می‌کند؛ چنان‌که در مَثل، پزشک متخصّص قلب و صاحب حقّ تصرّف و معالجة بیماران، به رغم داشتن تخصّص و علم، در اثر پیری، کهولت یا ناتوانی، بخشی از این مقام و موقعیت عزل می‌شود. از این‌روست که این مقام و موقعیت برای ایشان را اعتباری می‌شناسند و نه حقیقی و وجودی.

امور حقیقی، اساساً اکتسابی نیستند؛ حاصل درس و بحث و مدرسه و تخصّص نیستند و از انسانی هم‌نوع، اخذ نمی‌شوند و هیچ انسان دیگری با هر اندازه توانایی، قادر به احراز این مقام خاص، یعنی ولایت کلّیه و امامت حقّه نمی‌شود؛ بدین سبب، امام، مجتبی و مصطفی از سوی خداوند است؛ بدون دخالت سایر انسان‌ها.

امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«خداوند ما را پاکیزه داشته و از خطا حفظ کرده است. او ما را گواه بر آفریدگان خویش و حجّت خود در زمین قرار داده است و ما را با قرآن و قرآن را با ما قرار داده است؛ نه ما از قرآن جدا می‌شویم و نه قرآن از ما.»4

تمام ساکنان عالم امکان، از جمادات تا ملائک مقرّب، مخلوق خداوند هستند و لا جرم تحت ولایت و شهادت امام قرار گرفته و ایشان به عنوان حجّت عمل و نظرشان شناسایی می‌شوند و الزاماً صاحب حقّ تصرّف و ولایت.

شئون و مقامات حضرت امام(ع) قابل شماره نیستند.

شئون اعتباری انسان‌ها، محدود، موقّتی، سلب‌شدنی و متغیّر است. مقامات و مناصب اعتباری اکتسابی، همچون ریاست، مدیریت، کارشناسی و... همه از همین الزامات تأثیر می‌پذیرند.

شئون خدادادی، همچون پدری، مادری، برادری، خواهری هم بی‌تأثیر از حدود و متغیّرها نیستند. هر امام معصوم، واجد تمامی شئون ولایی ویژه‌ای هستند که به تمامی در خداوند متعال ثابت و موجود است.

«زیارت جامعة کبیره»، به اجمال، پاره‌ای از این شئون خاصّ و حقیقی را متذکّر می‌شود. در فرازهای اوّلیة این زیارت رفیع، زائر ضمن عرض سلام و ادب، حضرت معصوم(ع) را مخاطب خویش قرار داده و عرض مي‌کند:

«سلام بر شما ای خاندان نبوّت و موضع رسالت و محلّ آمد و شد - فرشتگان و جايگاه نزول وحی و معدن رحمت و خزانه‌داران علم و آخرين درجات حلم و اصول كرم و رهبران امّت و اولیای نعمت‌ها و چکیدة نیکان و سران و سروران اخيار و تدبيركنندگان شئون بندگان و پایه‌ها و اساس شهرها و دروازه‏های شهر ايمان و امینان رحمان...؛ سلام بر پيشوايان هدايت و چراغ‌های احاطه‌کنندة تاریکی و پرچم‌های تقوی و انديشمند و صاحبان عقل و پناهگاه همگان و قرارگاه‌های بركت خدا و معادن حكمت خدا و نگهبانان سرّ خدا و...»5

هر یک از این عبارات، متذکّر شئونی از شئون حقیقی امام معصوم(ع) و منصوب از خاندان رسالت است و برای جمیع ائمّة هدی(ع) این شئون ثابت، موجود و ابدی است و آنکه به حقیقت و همراه با معرفت با هر یک از ائمّة هدی(ع) عهد منعقد و بیعت می‌کند، متوجّه، متذکّر، مراقب، حافظ این حدود و شئون بوده و با علم بدان‌ها، خود را و همة دارایی و توانایی مادّی و معنوی خود را تقدیم امام می‌سازد تا آن امام، امکان اعمال ولایت، اجرای امر امامت و تحقّق امر و نهی بر بندگان خداوند بیابند و جملگی را بر صراط مستقیم، به سر منزل مقصود رهنمون شود.

خداوندی که خاندان وحی را مطهّر و معصوم فرمود و مقام حجّت در میان خلق عالم قرار داده است، هم‌ایشان، اهل بیت(ع) را معدن رحمت و ولیّ نعمت قرار داده است.

اولیای نعم، صاحب نعمتند، به نحو تامّ برای جمیع مخلوقات نیازمند و محتاج به نعمت، در همة ساحات و مراتب وجودی آشکار و نهان. چنان‌که اشاره شد، این مقام، حقیقی، دائمی و زوال‌ناپذیر است، برای چهارده معصوم خاندان رسول الله(ص).

از این امکان خدادادی، امکان اعمال ولایت، امارت و امامت بر مقدورات و مقدّرات خلق اوّلین و آخرین و سرانجام دست گشادة امام معصوم بر امر و نهی و اجرای احکام الهی، با عنوان مبسوط‌الید بودن امام یاد می‌شود.

به این لحاظ، امام محبوس و امام غایب، به رغم دارا بودن همة شئون یادشده، به دلیل غلبة ظالمان بر مسند امر و نهی، امکان و مجال اعمال ولایت، تصدّی امارت، اجرای اوامر و نواهی در میان خلق روزگار را ندارد و لذا بندگان خداوند، به سان گلّه‌ای بی‌چوپان در معرض گرگان آدمی‌خوار و در تیررس هزاران بلا و آفت قرار

گرفته‌اند و از سیر اکمالی، تجربة رشد و رسیدن به فلاح محروم می‌مانند.

امامی واسپس امامی

پس از رحلت رسول مکرّم اسلام(ص)، امامی واسپس امامی دیگر و حلقه به حلقه، زنجیرة امامت به پیش آمد؛ امّا تنها به دلیل مبسوط‌الید نبودن آن ابواب ایمان و قائد بندگان، هر زمان بیشتر از زمان قبل، بر میزان استضعاف، نامبارکی و خفّت و خواری مؤمنان و شیعیان افزوده شد و خلفا و سلاطین جور، چونان گرگان و شغالان، هر دم بر ظلم و ستم خویش و شیطان ملعون نیز هر زمان بیشتر از قبل، بر گسترة حکمرانی‌اش و بر تعداد رعایای خویش افزودند تا به عصر حاضر رسیدیم.

برخلاف مقام انبیاء و رسولان که به دلیل دارا بودن شأن خاصّ خبرآوری و رسالت، از سوی خداوند متعال، مکلّف به رفتن به سوی مردم هستند تا ضمن ابلاغ خبر و اعلام رسالت، دعوت‌گری مردم کنند و انذارکننده، دلالت‌گر، متذکّر و ناطق کلام‌الله باشند، اوصیای خداوند و ائمّة هدی(ع) مکلّف به رفتن به سوی مردم نیستند و این در تکلیف مردم است که ضرورتاً می‌بایست به سوی امام بروند؛ او را بخوانند؛ دعوت‌کنندة او باشند؛ ایشان را مبسوط‌الید ساخته و امر امامت و امارت بر امور خود را به ایشان بسپارند؛ درباره‌اش متعهّد شده و یاری‌اش دهند تا احکام فردی و اجتماعی مرتبط با تمام امور مدنی، مطابق آنچه رسول و نبیّ آورده است، در میانشان جاری شود.

امام(ع)، صاحب‌الامر، صاحب‌السّیف، تحقّق بخش مقام خلیفة‌اللّهی و مجری احکام و حدود در میان جمیع مناسبات فردی و جمعی مردم بود (و هست) و از این‌رو، برای تحقّق‌بخشی به این شئون و مقامات، ناگزیر به انتظار و آمدن مردم به سویشان بودند. به همین علّت بود که حضرت رسول مکرّم(ص) خطاب به امام امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«مَثَلُ الاِمامِ مَثَلُ الكَعبَهِ إِذ تُوتي وَ لايَاتي؛6

مثل امام همانند کعبه است؛ مردم به سوي او مي‌روند و نه او به سوي مردم.»

همچنین فرمودند:

«همانا [ای علی!] مثل تو در امّت، مثل کعبه است که خداوند آن را همچون پرچمی قرار داده است و همانا از هر راه دور باید به سوی تو بیایند.»7

مَثل امام، مَثل کعبه است؛ همچنان که مردم ملکّف به تدارک امکانات و رفتن به سوی کعبه‌اند تا حجّ به جا بیاورند، آنان مکلّف به رفتن به سوی امامند و اگر مردم اقبال نکنند، ایشان به رغم دارا بودن همة شئون و شایستگی، ناگزیر به انتظارند تا فراخوانده شوند.

این جماعت مسلمانان بودند که حضرت علیّ بن ابی‌طالب(ع) را به مدّت بیست و پنج سال خانه‌نشین ساختند تا آن روز که پس از کشته شدن عثمان، برای دعوت از امام به در خانة ایشان هجوم بردند؛ چنان‌که امام فرمودند:

«مرا به وحشت نینداخت؛ مگر فراوانی مردم، چون يال‏های پر پشت کفتار که از هر طرف، مرا احاطه كردند تا آنكه دو انگشت شست مرا لگدمال کردند و ردای من از دو طرف پاره شد. مردم چون گلّه‏های انبوه گوسفند مرا در ميان گرفتند؛ امّا آنگاه كه به پاخاستم و حكومت را به دست گرفتم، جمعی پيمان شكستند و گروهی از اطاعت من سر باز زده و از دين خارج شدند و برخی از اطاعت حق سر بر تافتند. گويا نشنيده بودند سخن خدای سبحان را كه می‏فرمايد: «سرای آخرت را برای كسانی برگزيديم كه خواهان سركشی و فساد در زمين نباشند و آينده از آن پرهيزكاران است.»7و8

پس از آن همه بیعت‌شکنی، چنان بر طریق جفا و بدعهدی اسب راندند که در سحرگاهی، امام را در «مسجد کوفه» به شهادت رساندند. این جفا و عهدشکنی در عصر امام حسن مجتبی(ع) نیز اتّفاق افتاد.

این انبوه نامه‌های کوفیان و دعوت آنان بود که امام حسین(ع) را ناگزیر به حرکت به سوی کوفیان کرد. پس از شهادت ایشان نیز دیگر کسی دعوت‌کننده، زائر و حاجی کوی امامت نشد و لاجرم امر غیبت صغرا و کبرا پیش آمد و تمام مقامات امر و نهی خلافت و امارت حقّه، نصیب غاصبان و جبّاران شد و بر سر خلق عالم آن آمد که دانید و دانیم.

دانشجویانی که در آن صبح جمعه در محضرشان بودم، سراپا گوش و برخی مشغول یادداشت‌برداری بودند. به نظرم می‌رسید که امروز، یعنی روز جمعه مصادف با نهم ربیع‌الاوّل، مناسب‌ترین روز برای گفت‌وگو از این امر بود؛ وگرنه سور و سات و شیرینی و شعرخوانی به رغم همة شگون و زیبایی، بدون معرفت در این‌باره، تنها بر پرده‌های غفلت و بی‌خبری می‌افزود.

سردبیر‍

پی‌نوشت‌ها: