عقلِ قلب وعلم حقیقی

مريم پاک آیین

یکی از کارکردهای قلب در انسان، کمک به او در کسب علم حقیقی است؛ کارکردی که به استناد روایات با «عقلِ قلب» محقّق می‌گردد.

صفاتی که خداوند عقل را به وسیلة آن آراست (همچون یقین، ایمان، صدق، سكینه، اخلاص و...) در «قرآن کریم» و روایات تفسیری، به قلب نسبت داده شده است؛ گویی که عقل و قلب یکی هستند یا حدّاقل کارکردهایی مشابه هم دارند؛ چنانچه در روایات تفسیری ذیل آیة «فی‏ ذلِكَ لَذِكْری‏ لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ؛1 قطعاً در اين [عقوبت‌ها] برای هر صاحب‌دلی عبرتی است.» از امام کاظم (ع) خطاب به هشام آمده است:

«ای هشام! همانا خداوند تعالی در کتابش می‌فرماید: «حقیقتاً در آن ذکری است برای کسی که دارای قلب است» [و این] یعنی [کسی که] عقل دارد.»2

نقش تعقّل در پذیرش ایمان و هدایت یافتن قلب، نقشی است مستقیم. هر چقدر قوای عقلی فردی فعّال‌تر باشد، ایمان او محفوظ‌تر می‌گردد. امّا تعقّل علاوه بر تأثیرگذاری در مرحلة پذیرش ایمان، در مرحلة حفظ آن پس از ثبوتش در قلب نیز مؤثّر است. به عبارت دیگر، داشتن معرفت در ابتدای پذیرش ایمان، هر چند ضروری می‌نماید، امّا اگر این معرفت یا قوای تعقّلِ قلب، کم‌سو و کم‌فروغ شود، احتمال از دست رفتن ایمان برای قلب وجود دارد؛ چنانچه در قرآن کریم آمده است:

«أَ فَلَمْ یسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی‏ فِی الصُّدُور؛3

آیا در زمین گردش نكرده‏اند تا دل‌هایی داشته باشند كه با آن بیندیشند یا گوش‌هایی كه با آن بشنوند؟ در حقیقت، چشم‌ها كور نیست؛ لیكن دل‌هایی كه در سینه‏هاست، كور است.»

حضرت صادق آل محمّد(ص) ذیل این آیه فرمودند:

«گم‌گشته می‌گردد هر كه نادان است و هدایت‌ می‌یابد هر كه بینا و خردمند است. به راستی خدای عزّوجلّ می‏فرماید: «به راستی دیدة آنها كور نیست؛ ولی دلی كه در درون دارند، كور است.» چطور نابینا ره جوید و چگونه بینا شود كسی كه نیندیشد؟ پیروی كنید از رسول خدا(ص) و خاندانش و اعتراف كنید بدانچه از نزد خدا نازل شده و پیرو آثار هدایت شوید؛ زیرا كه آنان علامات امانت و تقوایند...»4

در این تفسیر روایی به روشنی بیان می‌شود قلبی به مسیر هدایت وارد می‌گردد که قدرت تعقّل و بصیرت داشته باشد؛ نه آنکه با از دست دادن قوای عقلی‌اش، به مسیر ضلالت افتد؛ چنانچه امام رضا(ع) در حدیثی بلند دربارة مقام امامت، در تفسیر آیة «أَ فَلا یتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ‏ أَمْ عَلی‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها»5 فرمودند:

«[خداوند می‏فرماید]: «آیا در قرآن تدبّر نمی‏كنند یا بر دل‌ها قفل زده شده است؟ یا [به عبارت دیگر] خداوند بر دل آنان مهر زده و دیگر نمی‏فهمند.»6

پی‌نوشت‌ها: