امام مهدی(عج) و سنّت‌های فراموش ‌شده

سخنرانی آیت‌الله سیّد مهدی میرباقری

اشاره

سخنران یکصد و سی و پنجمین نشست از سلسله نشست‌های ماهانة موعود، حضرت آیت‌الله سیّد مهدی میرباقری بودند.

عنوان «امام مهدی(عج) و سنّت‌های فراموش‌شده» ناظر بر تحوّلاتی است که در عصر ظهور و در حوزة مناسبات اجتماعی و مذهبی رخ خواهد داد.

متن این سخنرانی پس از اصلاح و ویرایش، تقدیم همة خوانندگان و مخاطبان ماهنامة موعود می‌شود. امید که طبع لطیف حضرت را بیاراید. ان‌شاءالله

یکی از شئون امام عصر(عج) احیای سنّت‌های فراموش شده است. ما هم در روایات و هم در ادعیه‌ای که مکلّف به خواندن آنها در عصر غیبت هستیم و باید ورد دائمی زبان ما باشد، مثل «دعای یونس بن عبدالرّحمان» و «دعای عصر غیبت» که نایب اوّل امام(عج)، آن را بیان کرده‌اند، بخشی از خواسته‌های ما این است که خدای متعال لطف کند و احکام خود و سنن الهی را به وسیلة امام عصر(عج) از نو، احیا کند؛ مثل همین دعایی که امام رضا(ع) بیان فرمودند و یونس بن عبدالرّحمن آن را نقل می‌کند و ما امیدواریم که دعای همیشه و به ویژه اوّل سحر ما باشد.

فرازی در دعای عصر غیبت است که عرض کردم عثمان بن سعید، نایب اوّل، نقل می‌کند:

«وَ أَقِمْ‏ بِهِ الْحُدُودَ الْمُعَطَّلَةَ وَ الْأَحْكَامَ‏ الْمُهْمَلَةَ؛

[خداوندا!] به وسیلة این وجود مقدّس، این حدودی که تعطیل شده‌اند و احکامی که به اهمال گذرانده شده‌اند، از نو اقامه کن.» که نتیجة اقامة این احکام:

«حَتَّى لَا يَبْقَى حَقٌّ إِلَّا ظَهَرَ وَ لَا عَدْلٌ إِلَّا زَهَرَ وَ اجْعَلْنَا يَا رَبِّ مِنْ أَعْوَانِهِ وَ مُقَوِّي سُلْطَانِهِ»

ظهور حق در همة عرصه‌ها و شکوفایی عدالت در همة زمینه‌هاست. خب این هم نکتة لطیفی است که حاصل اقامة حدود، تحقّق حق و شکوفایی عدالت است. سورة «حدید»، سورة عجیبی است و بحث‌های قابل تأمّلی دارد. در آنجا، خداوند می‌فرماید:

«اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون»

حضرت رسول(ص) فرمودند که اجرای عدل و یک حکم از احکام الهی، بهتر و پرفضیلت‌تر از بارش 40 شبانه‌روز باران در احیای زمین و قلوب است.

حال، به چند نکتة کوتاه اشاره می‌کنم:

1. احکام و سنن الهی، مناسک تحقّق ولایت حقّه و مناسک تحقّق و جاری شدن الوهیت حضرت حق در عالم هستند. احکام ملاک‌هایی دارند؛ وجوب نماز یا زکات، ترک محرّمات و... این ملاک‌های احکام بازگشت می‌کنند به تناسبشان با ولایت حقّه یا ولایت باطل؛ یعنی این‌طور نیست که عدل، حسن ذاتی دارد و ما باید این حسن ذاتی را رعایت کنیم. اصلاً این‌طور نیست؛ ما عدل‌پرست نیستیم که بگوییم عدل اقتضاهایی دارد و ما موظّف هستیم که اقتضائات عدل را رعایت کنیم. ما اصلاً مکلّف نیستیم اقتضای عدل را رعایت کنیم. اگر عدل به تناسبات اسماء حسنای الهی و فعل الهی برگردد، ما نسبت به آن تکلیف داریم، خود را نسبت به آن متعهّد می‌دانیم؛ نه ورای تکلیف. پس اگر این احکام به تناسبات الوهیت ولایت حقّه بازگردند، لازم الرّعایة می‌شوند. ما التزام به رعایت الوهیت

حضرت حق داریم. ما باید از دایرة الوهیت خارج نشویم و غیر را نپرستیم؛ حتّی شرک خفی و اخفی هم نداشته باشیم. لذا احکام در عرض توحید هم نیستند.

این‌طور نیست که مکلّف هستیم به توحید، نماز هم بخوانیم، روزه هم بگیریم و غیبت و ظلم هم نکنیم. اینها از شئون التزام به توحید هستند. ما در عرض توحید، هیچ چیز نداریم. بنابراین احکام در یک قدم، تناسبات ولایت حقّه هستند.

خداوند در آیة 33 سورة «اعراف» فرمودند:

«قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ...» مرحوم کلینی، در کتاب شریف «کافی» حدیثی از امام موسی بن جعفر(ع)، ذیل این آیه بیان کرده است که حضرت فرمودند:

«پروردگار من آنچه را ممنوع کرده است، فواحش است. شما را منع کرده است که وارد فحشا شوید؛ ظاهر فحشا و باطن فحشا.» حضرت ادامه دادند:

«إِنَ الْقُرْآنَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْن...» و بعد ادامه دادند:

«همة محرّمات در قرآن، ظاهر قرآن هستند و باطن آن، ائمّة جور هستند. ظلم، خیانت، کذب، تعدّی به حقوق دیگران و... ؛ باطن همة اینها ائمّة جور هستند (که این موضوع احتیاج به گفت‌وگو دارد)؛ یعنی اینها مناسک جریان ولایت ائمّة جور در عالم هستند.» و فرمودند: «همة حلال‌ها در قرآن، ظاهر قرآن هستند و باطن این امور، امام حق است.»

بنابراین تمام مناسکی که ما باید به آنها ملتزم و متعهّد باشیم و احکامی که باید اجرا شوند، اینها مناسبات ولایت حقّه هستند و آنچه باید از آنها دوری کنیم، مناسبات ولایت ائمّة جور هستند. به تعبیر دیگر، ظاهر شریعتی که داریم و باید به آن ملتزم باشیم و به هیچ وجه نمی‌شود از آن خلاصی پیدا کرد و انسان در هیچ مرحله‌ای از مراحل سلوک از آن جدا نمی‌شود، چیزی جز مناسک تولّی به ائمّة حق و تبرّی از ولایت ائمّة جور نیست. محیط ممنوعه، محیط ولایت ائمّة جور است و محیط حلال، محیط ولایت ائمّة عدل است.

ما می‌خواهیم در این چارچوب عمل کنیم که تناسبات آن می‌شود شریعت. خود ولایت حقّه، طریق جریان الوهیت حضرت حق است و الّا ما نسبت به آن هم التزامی نداشتیم. باطن ولایت حقّه، جریان الوهیت حضرت حق است:

«فَبِهِمْ‏ مَلَأَتْ سَمَاءَكَ‏ وَ أَرْضَك» الوهیت حضرت حق، از طریق ائمّه(ع) در عالم ظهور پیدا کرده است؛ بنابراین التزام به ولایت امام، التزام به الوهیت حضرت حق است. خداوند به ما اختیار داده تا از الوهیت او تخلّف کنیم. در «آیةالکرسی»، سخن از الوهیت حضرت حق است:

«اللهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ... وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظيم‏» و بعد می‌فرماید:

«لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ» در پرسش خدای متعال، جبر باطنی نیست.

«قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ... اللهُ سَميعٌ عَليم‏» اگر متعهّد به الوهیت حضرت حق شدیم و الوهیت را قبول کردیم، ولایت الله بر ما جاری می‌شود و اگر کفر ورزیدیم، از ولایت ائمّه(ع) خارج می‌شویم.

پس نکتة اوّل اینکه، احکام و سنن، هیچ موضوعیتی در عرض ولایت امام و الوهیت حضرت حق ندارند؛ کما اینکه ولایت امام هم در عرض الوهیت حضرت حق نیست. این روایت که علیّ بن ابراهیم در ذیل آیة «فطرت» نقل کرده است:

«فِطْرَتَ اللهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها»، حضرت می‌فرمایند: در بخش زیادی از روایات، این فطرت، توحید است؛ امّا اینجا حضرت فرمودند: «آنچه خداوند انسان را مفطور آن

قرار داده است: اشهد ان لا اله الّا الله و اشهد انّ محمّداً رسول‌الله و اشهد انّ علیّاً ولیّ الله است» و بعد فرمودند:

«إِلَى هَاهُنَا التَّوْحِيد»؛ یعنی این‌گونه نیست که توحید و نبوّت و ولایت هستند؛ بلکه توحید است و توحید است و توحید است. بنابراین احکام و سنن در عرض ولایت امام نیستند و لذا در قرآن از آنها به حدود الله تعبیر می‌شود. حدود الله یعنی مرزهای الوهیت حضرت حق و کسانی که با این احکام معارضه می‌کنند:

«يُحَادُّونَ اللهَ وَ رَسُولَه»؛ یعنی با خدا و رسولش، محادّه می‌کنند و می‌خواهند در عرض الوهیت خداوند، حدّ دیگری بگذارند، مناسبات الوهیت را نفی می‌کنند و می‌خواهند جای آن، چیز دیگری بگذارند، این ادّعای الوهیت است.

محادّین در قرآن کسانی هستند که با حدود الهی درگیرند. اگر الوهیت حضرت حق بخواهد جاری شود، مناسکش همین‌هاست. خاطر مبارکتان هست که در سورة مبارکة «مجادله» صحبت از یک فرع فقهی آغاز می‌شود که بحث مظاهره است و بعد وارد بحث مجادله می‌شود و می‌فرماید که این حدّ خداست:

«إِنَّ الَّذينَ يُحَادُّونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ قَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَ لِلْكافِرينَ عَذابٌ مُهين‏» احکام، حدود و مرزهای الوهیت هستند، وقتی حدود به اسم «الله» تبارک و تعالی اضافه می‌شوند که اسم جامع است و ناظر به مقام الوهیت و همة اسمای الهی ذیل آن هستند؛ یعنی حدودی که همة اسماء الله به وسیلة آنها در عالم جاری می‌شوند. اگر کسی مخالفت کرد، محادّه کرده و درگیر شد، این، درگیری با الوهیت حضرت حق به حساب می‌آید. شیطان هم که تلاش می‌کند تا مرزها را به هم بزند، هدفش همین است؛ می‌خواهد برای خودش الوهیت درست کند و مردم او را بپرستند و مناسک پرستش خود را جایگزین پرستش پروردگار کند. چرا این‌قدر دنیای غرب و توحّش منظّم امروز، با حدود الهی درگیر هستند و تلاش می‌کنند همة حدود را به هم بریزند؟

به تعبیر قرآن کریم:

«يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ يُوصَل‏» می‌خواهند همة مناسبات ولایت حقّه را قطع کنند، این رشته‌ها را بریده و در امر خانواده و حیات اجتماعی و... رشته‌های دیگری بکارند؛ مثلاً در همین مسئلة اکتفا بر خلاف فطرت، چه بساطی به پا کردند و برای حمایت از آن هم کلّی دانش تولید نمودند. چه رشته‌های ظاهراً علمی‌ای که هدفشان توجیه حدود غیرفطری و حدود شیطان است. نکته‌اش هم همین مقابله با حدود و الوهیت است؛ و الّا درگیر شدن با یک فرع، نباید این‌قدر برای آنان ارزش داشته باشد که مثلاً برای جابه‌جایی حجاب و عفاف اجتماعی، این‌همه سرمایه‌گذاری کنند؛ چرا؟ چون حجاب و عفاف اجتماعی، حدود الهی الوهیت است، این مرزها که شکسته شد، می‌خواهند آرام آرام، از حدّ احکام وارد حدّ ولایت شوند. جای ولایت حقّه ولایت دیگری می‌گذارند و مناسبات آن ولایت را که ولایت شیطان و اولیای طاغوت است، به جای آن می‌نهند. ولایت شیطان و اولیای طاغوت هم، ولایت خودشان است.

نکتة دوم اینکه اگر خوب به معارف توجّه شود، متوجّه می‌شویم باطن همة حدود، خود امام است. از حدود اوّلیه تا بالاترین درجات حدود، باطن همة اینها، خود امام است و اگر بناست در عالم، عدل محقّق شود، این‌طور نیست که عدل چیزی در عرض امام باشد. ما امام را شخصیتی می‌دانیم که می‌آید و عدل را محقّق می‌کند؛ در حالی‌که عدل، خود امام است:

«وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً»، این کلام خود امام است. اگر امام حدود الهی را محقّق می‌کند، باطن حدود، وجود مقدّس خود امام است؛ کما اینکه باطن عدل، خود امام است. اگر امام، انسان و عالم را احیا می‌کنند، در واقع، خود ایشان سرچشمة حیات هستند؛ اگر عالم را نورانی می‌کنند:

«وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»، «اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» و باقی شئون امام، باطن همة این حدود، خود امام است. سرچشمة حیات، کلمة ماء، کلمة روح، عدل الهی و... امام است. اینها، همه شئون امام هستند و معنای آن، ظهور و تجلّی خود امام در مناسبات فردی و اجتماعی حیات انسان است. تلقّی بندة حقیر این است که انسان عادل کسی است که ولایت امام در او ظهور پیدا کرده است. این تعریفی که الآن از عدل می‌کنند و می‌گویند: عدل، حاکمیت قوّة عاقله است، این تعریف ارسطویی است. عادل کسی است که بر مدار امام راه می‌رود. کلمة عدل، امام است. اگر ولایت امام در مقامات وجودی انسان ظهور کرد، از سر انسان تا ظاهر او، انسان عادل است. انسان عادل، همة شئونش بر مدار امام شکل می‌گیرد و تولّای تامّ به امام دارد. این‌همه، یک نکتة قابل تأمّل است که امام سرچشمة نور، عدل، حیات طیّبه و سرچشمة مناسبات خیر هستند:

«نَحْنُ‏ أَصْلُ‏ كُلِ‏ خَيْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا كُلُّ بِرٍّ فَمِنَ الْبِرِّ التَّوْحِيدُ وَ الصَّلَاةُ وَ الصِّيَامُ و...» اینها، همه از شئون امام هستند.

این هم نکتة دیگری که قابل تأمّل است در تحقّق سنن الهی.

نکتة دیگری که تقدیم می‌کنم، این است که تحقّق سنن و احکام، در قدم بعدی تحقّق عدل، همه از شئون فعل الهی هستند. عدل به وسیلة حضرت حق در عالم جاری می‌شود و امام، مجرای فعل الهی است. او در مقامی است که فعل او، فعل خداست و فعل الهی به وسیلة او محقّق می‌شود. این واضح است که:

«خلقنا بنفسه و جعل ولایتنا، ولایته». به تعبیر امام رضا(ع) حضرت رسول(ص) در مقامی است که طاعتش، طاعت خداست، بیعت با ایشان، بیعت با خداوند و زیارت ایشان، زیارت خداوند متعال است. این خیلی مقام بالایی است:

«مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ الله»، «إِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللهَ َ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْديهِم‏» این، شأن و مقام امام است. امام، عین‌الله است، اذن‌الله است و امثال این شئونی که در قرآن برای ایشان آمده است. ما باید امام را با قرآن بشناسیم.

بنابراین اگر عدل در عالم به وسیلة خداوند متعال محقّق می‌شود، آن یداللّهی که با او یدالله محقّق می‌شود، خود امام است. پس حدود الهی که تناسبات الوهیت و ولایت الهی هستند، از شئون امام و از مجرای تحقّق اسمای حسنای الهی و فعل الهی در عالم است.

بنابراین اگر احیای سنن به وسیلة امامانجام می‌شود، در واقع احیای سنن به وسیلة خداوند متعال انجام شده و امام، طریق تحقّق این احیای سنن است.

نکتة دیگری که اشاره می‌کنم، این است که اگر احکام، مناسک تحقّق ولایت حقّه در عالم هستند، نتیجه‌اش این می‌شود که به اندازه‌ای که ما تحمّل کنیم، عدل و احکام در ما محقّق می‌شود. ولایت امام در باطن و ظاهر فرد و جمع، در حیات فردی و جمعی ما باید عملی شوند. اگر احکام بخواهند جاری شوند و احکام تحقّق ولایت امام است، در نتیجه به اندازه‌ای که ما احکام را تحمّل کنیم، احکام جاری می‌شوند.

عالم به اندازه‌ای که به تحمّل می‌رسد، احکام در آن، جاری می‌شوند؛ لذا اگر عالم به تحمّل نرسد، حقیقت احکام هم جاری نمی‌شود؛ حتّی اگر در ظاهر به احکام عمل شود؛ یعنی کسی که تحمّل ولایت نمی‌کند، ولو متمسّک به شرایع و حدود باشد، اصل حدود در او محقّق نمی‌شود. مضمون روایات هم همین است. کسی

که تمام عمرش را بین «رکن» و «مقام» مشغول نماز و شب‌زنده‌داری و عبادت باشد، فایده ندارد؛ چرا؟ مگر می‌شود نماز فایده نداشته باشد؟ روایت داریم که دو رکعت نماز مقبول، بار آدمی را می‌بندد.

اینها اصلاً نماز نیستند که بخواهند بار آدمی را ببندند. به اندازه‌ای که انسان تحمّل ولایت کند، احکام در حیات فردی و جمعی او جاری می‌شود. بنابراین تحقّق احکام و سنن الهی در حیات اجتماعی، به میزان تحمّل ولایت حق بستگی دارد.

حالا یک نکتة اساسی عرض می‌کنم. اگر ولایت حقّه در پردة غیبت رفت، تمام احکام و سنن هم در پرده می‌روند. به اندازه‌ای که حقیقت ولایت حقّه دور از دسترس است، حقیقت احکام هم دور از دسترس است.

ما سه نوع غیبت داریم که در روایات به آنها اشاره شده است: یکی غیبت جسم نورانی امام است که جزو اسرار است و از آن گفت‌وگو نشده که یعنی چه. جسمی که قبلة عالم ماست و ملکوت کلّ عالم، جسمی که منزلت روح تمام انبیاء از آن است، غیبتش یعنی چه؟ با به غیبت رفتن او چه اتّفاقی برای عالم می‌افتد؟ جسم وجود مقدّس حضرت بقیّة‌الله در پردة غیبت است؛ این پردة غیبت را باید معنا کرد. این نوع غیبت ملزومات بسیاری دارد. بسیاری از احکامی که در اسلام می‌بینید، برای این جنس از غیبت امام است. در دوران حضور ائمّه(ع) این جنس غیبت را نداشتند، خیلی از احکام و شرایط هم نبود و زندگی به روال دیگری می‌گذشت. این یک معنای غیبت.

معنای دوم غیبت، غیبت ولایت امام است که اختصاص به وجود حضرت بقیّة‌الله ندارد. بعد از غدیر قرار بود این حقیقت، ظهور و تجلّی پیدا کند؛ ولی با روی کار آمدن دولت باطل، در پردة سقیفه رفت. اسرار ولایت در پرده رفته و هم‌زمان با ولایت، قرآن هم در پرده رفته است؛ لذا کسی قرآن را نمی‌فهمد. شما همة تفاسیر خوب قرآن بزرگان را ببینید. اینها بزرگ هستند و تفاسیرشان هم بزرگ است؛ ولی واقعاً تفسیر نیستند. نکته‌اش این است که حقیقت قرآن همراه حقیقت ولایت در حجاب رفته و با ظهور حضرت بروز پیدا می‌کند. ان شاء الله.

«السلام علیک حین تقرأ و تبیّن»، آن زمان آدم متوجّه می‌شود که قرآن چه حقیقتی را بیان می‌کرده است. همان‌طور که قرآن در پرده هست و ولایت امام هم در پرده است، پرده هم هست تا زمانی‌که «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى». ما از خورشید در پس این پردة غیبت داریم استفاده می‌کنیم. البتّه ممکن است قلوبی ظهور جزئیه داشته باشند و حقیقت نوری امام را درک کرده باشند، حتّی به کنه نورانی امام هم راه پیدا کرده باشند؛ امّا باز هم این چیزی غیر از چیزی است که در دوران ظهور و رجعت تحقّق پیدا می‌کند؛ لذا آنهایی هم که امام را در مقام نورانیت شناخته‌اند، در دوران رجعت بازمی‌گردند تا از وجود ایشان استفاده کنند.

بنابراین حقیقت ولایت امام در پرده است و این پرده هم، پرده‌ای است که همة اسرار را پوشانده؛ از جمله احکام و سنن را. غیر از اینکه بسیاری از احکام بیان نشده و موکول به دوران ظهور هستند، بسیاری هم ظاهری هستند و بسیاری از آنها هم تحریف شده و مهملند؛ همان احکامی هم که اجرا می‌شوند، چشیده نمی‌شوند و اصل آنها در حجاب است.

هیچ حکمی در دوران غیبت، اقناع نمی‌شود؛ لذا عدل در دوران غیبت قابل اجرا نیست؛ چه در حیات فردی وچه در حیات جمعی. این تناسبات ولایت در پرده رفته و با ظهور خود امام(عج) تجلّی پیدا می‌کنند؛ پس در مقابل غیبت اوّل، ظهور جسمانی امام است که برکات بسیاری دارد و مقابل غیبت دوم، کنار رفتن حجاب سقیفه و ظلمت طاغوت است از حقیقت ولایت حقّه.

امّا معنای سوم غیبت که شاید مختصّ شخص امام زمان(عج) است، این است که ایشان «كَلِمَتَكَ‏ التَّامَّةَ وَ مُغَيَّبَكَ فِي أَرْضِك» هستند که ذیل آیات اوّل سورة «بقره» روایت‌هایش بیان شده است. در «نورالثّقلین» بیان شده بود که مراد

از غیب، وجود مقدّس امام زمان(عج) است و استشهاد کردند به آیة 20 سورة «یونس» که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ يَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرين». این کفّار می‌گویند چرا مثل باقی انبیاء، برای حضرت رسول(ص) از ناحیة خدا آیه و نشانه‌ای نازل نشده است؟ اگر او پیامبر است، باید ید بیضایی می‌آورد، مرده‌ای زنده می‌کرد و... البتّه که پیامبر(ص) از این آیات زیاد داشتند و کفّار در مقام انکار برمی‌آمدند. خداوند متعال می‌فرماید:

«فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلهِ»؛ این آیه‌ای که شما می‌گویید از امور غیب است، برای خداست و اختیارش نیز با خداست:

«فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرين»

این غیب، یعنی امام زمان(عج) که آیة غیبی حضرت رسول(ص) است و وقتی ظاهر می‌شود، تمام دین حضرت رسول(ص) ظاهر می‌گردد. «أَظْهِرْ بِهِ‏ دِينَ‏ نَبِيِّك» بنابراین، ایشان یک آیة غیبی هستند که حضرت رسول(ص) هم منتظر این آیه و تحقّق آن هستند.

پس در اینجا، ظهور هم معنای دیگری دارد که این معنای غیبی در عالم آشکار می‌شود. ابتدا ظرف تحمّل این غیب در عالم فراهم و این حقیقت در عالم محقّق می‌شود. وقتی محقّق شد، عالم انسانی متحوّل و عقول انسان‌ها 40 برابر می‌شود. وقتی حضرت ظهور می‌کنند، خداوند مدّ در سمع و بصر شیعیان ایجاد می‌کند. هرکجا باشند، بدون واسطه کلام امامشان را می‌شنوند و ایشان را می‌بینند. این شاید فقط توجّه به منزلت جسمی امام نباشد، شاید جنبة وجه‌اللّهی امام باشد:

«فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله» که مانع درکش، حجاب سقیفه است. وقتی این پرده کنار برود، همه امام را در سیمای وجه‌اللّهی‌شان می‌بینند، همه به وسیلة توجّه به ایشان، به حضرت حق توجّه پیدا می‌کنند؛ پس حقیقت ظهور، هم ظهور جسمانی امام است، هم کنار رفتن حجاب از حقیقت ولایت و هم این آیة مخزونة الهی که خداوند برای تحقّق رسالت نبیّ اکرم(ص) در پردة غیبت نگه داشتند و به امر الهی آشکار می‌شود، ظاهر خواهد شد و با ظهور او است که همة فروع محقّق می‌شود. منتها همان‌طور که عرض کردم، تحقّق احکام و سنن دو طرف دارد؛ یک طرف حقیقت ولایت در عالم است و جنبة دوم آن تحمّل حیات انسانی است. اگر حیات انسانی تحمّل این حقیقت را نداشته باشد، این حقیقت محقّق نمی‌شود ولو در ظاهر، همه متمسّک به شرایع باشند. متمسّک به شرایع بودن به معنی تحقّق شرایع نیست؛ وقتی مدار ولایت عوض نمی‌شود.

سقیفه همین کار را کرده و حقیقت ولایت حقّه را که حلقة اتّصال شریعت به الوهیت می‌باشد، برداشته است. حال نه شریعت، شریعت است و نه راهی به الوهیت وجود دارد؛ لذا عرفان‌های مجازی و مدّعیان زیادی پیدا می‌شوند. وقتی غیر از امام راهی نیست و شما راه را بسته‌اید، راه دیگری نمی‌ماند؛ اگرچه شرایع و مناسک به ظاهر محقّق می‌شوند، اینها سنن و مناسک نیستند. فرض کنید در دولت باطل، شما تمام حدود اسلام را پیاده کنید؛ مثلاً‌ در جامعة «اروپا»، تمام حدود اسلام را پیاده کنید، دزد را حد بزنید و... اسلام محقّق نمی‌شود که! این خلط بین اصول و فروع است. یکی از ظلم‌های سقیفه، همین خلط بین اصول و فروع است. دین به حقیقت، امام است. تحقّق ولایت امام در انسان، انسان را متدیّن می‌کند. وقتی امام ظهور کنند، ظهور به این سه معنا محقّق می‌شود؛ البتّه یک طرف ظهور امام است و یک طرف تحمّل عباد الله و جمع مؤمنان و روابط فردی و جمعی ایشان. بسیاری از این مناسبات امروزه تلقّی نشده‌اند، مثل روابط جمعی مؤمنان، احکام اجتماعی و تقرّب به خداوند متعال، حتّی بیان نشده‌اند، بیانشان هم موکول به عصر ظهور است.

ملاحظه فرمودید که روایات زیادی که مثلاً علّامه مجلسی(ره) در مجلّدات مختلف «بحارالانوار» نقل کرده‌اند، مثلاً با موضوعات مناسبات مؤمنان با هم در جامعه آمده که بسیاری از آنها بر زمین مانده است یا در کتاب «اصول کافی» (می‌دانید که اصول کافی کتاب اخلاق ندارد) در کتاب «ایمان و کفر» سلسله روایاتی دربارة روابط مؤمنان آمده است.

زمان امام صادق(ع) زمان خاصّی است. بنی‌امیّه ضعیف شده و خیلی‌ها خیال می‌کردند که زمان، زمان تحقّق دولت حقّه است. شخصی از شهر «کوفه» خدمت امام صادق(ع) رسید و عرض کرد: ما برای قیام آماده‌ایم. حضرت قریب به این معنا فرمودند: در محبّت ما، دست در جیب یکدیگر می‌کنید؟» یعنی جمع المال شده‌اید؟ مالتان مال امامتان است یا مال خودتان؟ اگر مالتان مال امام است که آمادة قیام شده‌اید، امّا اگر مالتان مال خودتان است و دست در جیب یکدیگر نمی‌کنید، هنوز در جانتان بخیل‌تر هستید.

بسیاری از مناسباتی که در دوران امام محقّق می‌شود، ظهور خود ولایت امام است. تا ولایت امام محقّق نشود، انسان محبّ و متولّی به امام درست نمی‌شود، انسان محبّ امام که همه چیزش را برای امامش می‌خواهد. تا چنین چیزی محقّق نشود، روابط اجتماعی متناسب با او هم محقّق نمی‌شود. تا انسان، انسان بازار است و دنبال منافع خودش هست و داد و ستد می‌کند، می‌خواهد سود کسب کند و تلاش می‌کند که کالا را به کمترین قیمت بخرد و با بیشترین سود بفروشد، با این انسان احکام اجتماعی اسلام محقّق نمی‌شود.

احکام اسلام، تناسبات ولایت امام است، به اندازه‌ای که ما تولّی پیدا می‌کنیم، آن احکام تحقّق پیدا می‌کنند. در دوران سقیفه و بعد از آن، عصیان اجتماعی صورت گرفت، تولّی به امام حاصل نشده و این حقیقت در پردة غیبت فرورفت. ما هم در دوران هُدنه (آتش‌بس موقّت) هستیم، با اینکه شخص شیعه و محبّ است، اصلاً طعم احکام را نمی‌چشد. روایات «حقوق الاخوان» را ببینید که بخشی از شرایط مؤمنان در محور امام را توضیح می‌دهد. الآن اصلاً امکان تحقّق این حقوق نیست، زمینة تحقّق آنها فراهم نیست. بنابراین، نکتة پایان عرایض من این است که اوّلاً احکام و سنن را به هیچ وجه در عرض امام قرار ندهیم. می‌گویند امام مجری احکام و سنن است؛ اصلاً این‌گونه نیست؛ بلکه همة احکام و سنن به امام بازمی‌گردند. امام از جانب خداوند موظّف هستند که ولایت خودشان را در عالم جاری کنند که همان ولایت الله است و بساط ولایت شیطان و اولیای طاغوت را از عالم جمع کنند که جمع می‌کنند. اگر باطن مناسکی را که الآن در عالم جاری هستند، بکاوید، به اولیای طاغوت می‌رسید. حیات اجتماعی، تناسبات روح امام و ولیّ‌ای است که به آن جامعه حکومت و رهبری می‌کند. اگر امام جور است، تناسبات فکر و روح، فکر و قوای او است و اگر امام حق است که تناسبات او است و این تابع تولّی و ولایت است. اگر جمعی متوّلی به ولایت طاغوت شدند، تناسبات ولایت طاغوت در آنها ایجاد می‌شود. منتها گاهی تولّی در اصول است و گاهی در فروع. کسی که در فروع، متولّی ائمّة نار است، گناه می‌کند؛ امّا کسی که روحش متولّی طاغوت است، می‌شود فاسق.

از معصومی پرسیدند: فلان محبّ شما گناه می‌کند. آیا فاسق است؟ فرمودند: «نه. فاسق نیست، فاسق العمل است و طیّب الرّوح.» عرض کرد: از او تبرّی بجویم؟ فرمودند: «از خودش نه؛ امّا از کارش بله.»

کسی که به امام عدل تولّی پیدا کند، ظاهر عملش عدل است و اگر در باطن تولّی

پیدا کرد، خودش می‌شود عادل و مؤمن؛ و الّا ظاهر عملش مؤمنانه است و خودش مؤمن نیست که این می‌شود نفاق.

مدار اتّکای ما نباید فروع باشد؛ گرچه فروع مهم است؛ چون فروع الوهیت، حدود الهی هستند. کسی که با حدود خداوند مخالفت می‌کند، می‌شود «یحادّون الله». می‌خواهد حدّی از حدود خداوند را بردارد و حدّ مورد نظر خود را بگذارد. فروع نباید جای اصول را بگیرند. ما اگر بخواهیم یک جامعه را ارزیابی کنیم، نباید فروع آن را ارزیابی کنیم، اوّل باید اصول را ارزیابی کرد و ائمّه(ع) همین را به ما گفته‌اند.

به معصوم(ع) عرض کردند: من با بعضی از شیعیان شما می‌نشینم، بعضی از آنها گناه می‌کنند، ظاهر خوبی دارند، امانتدار هستند؛ امّا گناهانی مرتکب می‌شوند. حضرت نگاه غضب‌آلودی به آن شخص کردند و فرمودند: «نه اینها دین دارند و نه آنها سرزنش می‌شوند.» عرض کردم: مگر می‌شود؟ اینها ملتزم به احکام دین هستند و آنها نیستند. حضرت فرمودند: «قرآن را که قبول داری؟ «خداوند ولیّ کسانی است که از ظلمات ذنوب، به نور توبه می‌روند.» گناهان آثار ولایت طاغوت است. کسی که باطنش نور است، خداوند متعال او را از ظلمات ذنوب به نور توبه می‌برد. این هم که بنده مکرّر به آن اشاره کرده‌ام ما عتق من النّار می‌خواهیم، به این مفهوم است که ما عبد نار نیستیم، دیگران عبید النّار هستند.

حضرت امام صادق(ع) به ابان بن تغلب فرمودند:

«النَّاسُ كُلُّهُمْ‏ عَبِيدُ النَّارِ غَيْرَكَ وَ غَيْرَ أَصْحَابِكَ فَإِنَّ اللهَ فَكَّ رِقَابَكُمْ مِنَ النَّارِ بِوَلَايَتِنَا [بِوَلَايَتِكُمْ‏] أَهْلَ الْبَيْتِ». ما در عین اینکه عبد نیستیم، ممکن است اسیر نار باشیم؛ اسارت در نار، یعنی انسان تعلّق به گناه و فروع داشته باشد. این اسارت در آتش است، آدمی باطنش آزاد است؛ امّا ظاهرش را اسیر و درگیر آتش کرده است. ظلمات وادی ظلم و جهالت است. خداوند فرمودند:

«اللهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُون» ظلمات محیط ولایت ائمّة طاغوت و جهنّم است و گناهان و صفات رذیله همه از آنجا هستند. خداوند انسان را از این وادی به وادی ولایت الله می‌برد که وادی نور و توحید و ایمان است. بعضی از افراد نور اسلام را داشتند و از نور اسلام خارج می‌شوند.

بنابراین حدود و مناسک محقّق می‌گردد و تلقّی ما این است که حدود را اصل می‌گیریم و امام را مجری این حدود و این خطا. امام مجری حدود نیستند؛ بلکه حدود فرع بر امام است. آنچه در ابتدا از آن منع می‌شویم، ولایت طاغوت و ائمّة نار است؛ لذا امر به معروف و نهی از منکر سیّدالشّهداء(ع) در این مقیاس است. برخلاف ما که امر به معروف و نهی از منکر را از فروع شروع می‌کنیم، شروع آن از اصول است. حضرت امام حسین(ع) ولایت امیرالمؤمنین(ع) را در عالم پیاده و بساط ولایت سقیفه و بنی‌امیّه را جمع کردند. وقتی مدار ولایت عوض شود، فروع ولایت نیز حاکم می‌شود. از آن طرف هم اگر ولایت طاغوت حاکم شود، شما به همة فروع هم که عمل کنید، عمل به دین نیست. اگر کسی بگوید من حدود الوهیت خدای متعال را قبول ندارم، امّا دروغ نمی‌گویم، آیا این عمل به دین است و این فرد مسلمان است؟ نمی‌خواهم بگویم که عمل به فروع هیچ اثری ندارد. تمسّک به فروع ولایت امام، آثاری دارد. در مناسبات اجتماعی تحقّق این احکام، وابسته به تحقّق ولایت امام است. خلط بین اصول و فروع نشود، امام محیی سنن و احکام است، این احکام تناسبات ولایت حقّه است و تحقّق آنها وابسته به تحقّق ولایت امام و کلمة تامّة خداوندی است. این کلمه باید ظهور پیدا کند و تمام قوای فردی و اجتماعی انسان جاری شود.

تمام مقامات وجودی انسان، اعمّ از مقامات ظاهری و باطنی، تمام لایه‌های حیات اجتماعی، اعمّ از پوشش ظاهری تا حیات باطنی انسان‌ها باید نورانی به نور امام شود و مبرّای از غیر و منقّای از جهل و قوای شیطان و جهل و اولیای طاغوت. در این زمان است که بساط آنها جمع می‌شود و ولایت امام در تمام ارکان قوای انسانی محقّق می‌گردد؛ حالا می‌توان به احکام عمل کرد.

در این شرایط است که عمل به احکام اسلام، آثار و برکات دارد. این نماز و زکات درست است. نمی‌خواهم بگویم که باب همه چیز در دروان غیبت بسته است. اگر کاملاً بسته بود که همه چیز از بین می‌رفت؛ امّا همان‌طور که فرموده‌اند، در دوران غیبت از نور امام استفاده می‌شود، همانند استفاده از خورشید پشت ابر. اگر امام خورشید پشت ابر است، احکام هم همین‌طور است؛ نماز، روزه، زکات و حج. امام فرمودند: «مردم در دوران جاهلیت هم بر این سنگ‌ها طواف می‌کردند، الآن باید بیایند خودشان و نصرتشان را بر ما عرضه کنند و بگویند ما همه چیزمان در اختیار شماست.»