دستی ازغیب (2)

محمود صفي پور

مروری بر راهکارها و آثار بهره ‌مندی از اولیای حی

اشاره

در شمارة گذشته، دو گروه از اولیای حیّ الهی، معرفی و ویژگی‌های ایشان ذکر شد. در این شماره، راه‌های بهره‌مندی از این افراد در رسیدن به مراحل بالای سلوک اخلاقی و نیز آثار شناخت این بزرگواران بر تربیت اخلاقی، ارائه می‌شود.

راه‌های وصال به اولیای حیّ الهی

برای بهره‌گیری از هر گروه از اولیای الهی، کاربست موارد زیر لازم بوده و بدیهی است هرچه نکات زیر بیشتر اعمال شود، بهره گرفتن از اولیاء بیشتر خواهد شد؛ هرچند برای رسیدن به اولیای گروه اوّل به علّت عظمت مقام، تلاش بی‌حدّ لازم است.

1. اعتقاد صحیح

فراگیری کامل مسائل اعتقادی، به خصوص خداشناسی و مسائل شرک و شناخت رسالت و امامت و پیروی از آنان و اولیای الهی در مسیر آنان، برای هر جویندة ولیّ‌الله لازم و ضروری است تا دچار اشتباه نشده و نیز در ادامه، دچار تزلزل نگردد و با اعتقاد راسخ از ولیّ‌الله تبعیّت نماید.

اگر انسان، شناخت درستی از مراتب هستی و انسان‌شناسی و پیچیدگی‌های مسیر رشد نداشته باشد، جایگاه و کارکرد اولیای الهی را در هستی و در پرورش خود نشناسد و بالتّبع احساس نیاز به اولیای الهی پیدا نکند، تلاشی هم برای ایجاد ظرفیت در خود برای استفاده از این موهبت الهی نمی‌کند.

2. ایجاد سنخیت

رابطه‌های واقعی در هستی، برحسب سنخیت است؛ از این‌رو مهم‌ترین راه برای دستیابی به اولیای الهی، سنخیت با آنهاست. در مسائل مادّی، رابط و مرتبط و وسیلة ارتباط، مادّی است. در مسائل معنوی، این رابطه باید معنوی باشد.

اولیای حیّ الهی کسانی هستند که با خداوند متعال، ارتباط قوی دارند و با انجام دستورهای او به این مقام نائل شده و نورانی شده‌اند. خداوند متعال، نور آسمان و زمین است که در آیة 35 سورة «نور»، به آن اشاره شده و طبق همین آیه، کسانی که کاملاً پیوسته هستند، یعنی اهل‌بیت(ع) نیز نور هستند1 و شناخت واقعی آنها هم با شناخت به مقام و نورانیتشان تحقّق پیدا می‌کند.2

اولیای الهی دیگر هم به فراخور تلاش خود از این انوار، بهره‌مند و نورانی می‌شوند. چنان‌که گفته شد، آن چیزی که تأمین‌کنندة ارتباط با اولیای الهی است، سنخیت با آنهاست و دست‌یابی به این هدف، جز به آنکه انسان خود را تحت ولایت الهی قرار دهد، میسور نیست. انسانی که قلبش از هواهای نفسانی و شیطانی آلوده است، درک نورانیت نمی‌کند؛ همچنان‌که فقط انسان‌های پاک «قرآن» را درک می‌کنند:

«لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»

در حدیث است که اگر کسی قلبش را پاک و نورانی نکند، کلمات نورانی اولیا را درک نمی‌کند. امام صادق(ع) فرمودند:

«کلام ما سخت و مشکل است و جز قلب‌های نورانی یا قلب‌های سالم و دارای اخلاق نیک، کسی آن را نمی‌پذیرد.»3

اگر بخواهیم از آنها بهره‌مند شویم، اوّل باید دل را از زنگار گناه با توبه و انابه و تعلّقات مادّی که حجاب هستند، بزداییم و نفس را پاک کنیم.4

خداوند متعال در چند موضع از «قرآن کریم»، بر این نکته تأکید فرموده است:

«اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ...»5

بله، آنچه برای رشد بشر واجب و مستحب شده، از جنس نور است؛ چنان‌که در روایات، وضو، نماز، قرآن و... نور معرفی شده‌اند.6 به تعبیر دیگر، با انجام فرمان‌های الهی، در همان حد که می‌دانیم، این سنخیت ایجاد می‌شود. تا وقتی تاریکی گناه هست، حجاب بین ما و ولیّ الله وجود دارد.

3. تقویت احساس نیاز

انسان در زندگی مادّی خود، تشنه و گرسنه می‌شود و به دنبال برآوردن نیاز خود در رفع گرسنگی و تشنگی می‌گردد. در مسائل معنوی نیز چنین است؛ همان‌گونه که خداوند متعال برای رفع نیازهای مادّی انسان، چیزهایی را آفرید تا آن نیازها برآورده شود، برای برآورده شدن نیازهای معنوی نیز حکمت اقتضا می‌کند که این کار را کرده باشد. همچنان‌که در امور مادّی اگر نیاز باشد، ولی احساس نیاز نباشد، تلاشی و سپس رشدی حاصل نمی‌شود، در امور معنوی نیز همین‌گونه و بلکه شدیدتر است. نیاز به رشد الهی در وجود انسان، به صورت فطری وجود دارد؛ ولی باید آن را به اختیار خود نابود نکند و در جهت رشدش تلاش کند.

احساس نیاز به حقایق که همان میل به کمال است، باید کاملاً شناسایی و به صورت صحیح پاسخ داده شود تا رشد یابد. وقتی احساس نیاز آمد و شدید شد، انسان فطرتاً دنبال آن می‌گردد. بنابراین انسان باید در گام اوّل، معرفت به مراتب

هستی پیدا کند و سپس فقر وجودی خود را درک کند و برای رشدش، احساس نیاز به امدادهای اولیای الهی را در خود پرورش دهد تا گشایشی برایش حاصل شود و پیمودن راه سعادت و کمال برای او هموار گردد.

4. رعایت ظرفیت در رشد

در مسیر رشد، ابتدا باید نیاز و سپس راه صحیح رفع نیاز شناخته شود. از جمله نیازهای ما در مسیر رشد و وصول به نور کمال الهی، نیاز به استادی است که با نظارت و سیطرة خود، انسان را در این مسیر معنوی، راهنمایی و پشتیبانی کند؛ امّا این نیاز به استاد نیز باید قاعده‌مند باشد و از جمله قواعد آن، رعایت سلسله مراتب است؛ به تعبیر دیگر، تا کسی کلاس‌های ابتدایی معنوی را طی نکرده باشد، نمی‌تواند به کلاس بالاتر رفته و از استاد معنوی بالاتر بهره ببرد.7

در بسیاری از موارد، دیده شده وقتی فردی که کلاس‌های ابتدایی رشد را طی نکرده است، از محضر یکی از اولیای الهی، رهنمودی درخواست می‌کند، ولیّ خدا در پاسخ به او، توصیه می‌کند که به وظایف واجب خود عمل کن و حرام الهی را نیز ترک کن و این نکته‌ای است که این فرد باید از همان معلّم و مربّی کلاس اوّل می‌شنید. به تعبیر دیگر، این فرد مثل دانش‌آموز کلاس اوّل ابتدایی است که انتظار داشته معلّمش، یک استاد دانشگاه با دروس دانشگاهی باشد و این، توقّعی بی‌جاست.

5. طلب و تلاش

وقتی انسان معرفت اوّلیه را پیدا کرد و به فقر خود نیز پی برد و احساس نیاز در او شکل گرفت و همچنین به مرور زمان این احساس نیاز را با پرورش شعله‌ورتر نمود، تلاش او آغاز می‌شود؛ زیرا می‌داند بدون مجاهده توفیقی حاصل نمی‌شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

«کسانی را که در راه ما تلاش کنند، به راه‌های خود هدایت می‌کنیم.»8 در این آیه، هدایت الهی در گرو مجاهدت و تلاش فرد قرار داده شده است.

خداوند امور خود را با اسباب پیش می‌برد و یکی از اسباب هدایت مؤمنان، هدایتی است که توسط اولیای حیّ الهی صورت می‌پذیرد؛ لذا طالب رشد، این نکته را باید در نظر بگیرد که بدون مجاهده و تلاش روزافزون نمی‌تواند از برکات اولیای الهی بهرة لازم را ببرد. بدیهی است برای رسیدن به مقامات بالاتر و محروم نشدن از موهبات بیشتر، تلاش بیشتری نیاز است. تلاش در این خلاصه نمی‌شود که در پی استاد بگردیم؛ بلکه اگر قلب با تهذیب نفس و جهاد اکبر سالم شد، استاد به دنبال او می‌گردد؛ هرچند که دنبال استاد گشتن، ممکن است زمینة پاک کردن دل شود؛ ولی اصل این است که قلب را باید تطهیر کرد.

البتّه توجّه به اینکه اولیای الهی هستند و دستگیری آنها سبب رشد فوق‌العادّه می‌گردد، برای تلاش بیشتر و یافتن روحیة امید نیز مؤثّر است.

طلب و تلاش حضرت موسی(ع) در یافتن ولیّ

در داستان حضرت موسی(ع) با حضرت خضر(ع) تلاش برای دست‌یابی به استاد، چنان مهم بوده که در قرآن کریم کلمة حقّباً آمده است. حضرت موسی(ع) به همراهش که بنا به روایات، یوشع بن نون9 بوده است، فرموده:

«من دست از طلب برنمی‌دارم تا به محلّ تلاقی دو دریا برسم یا مدّت طولانی (هشتاد سال) به راه خود ادامه دهم.»10 حقب، به معنای یک عمر و بنا به روایتی، هشتاد سال است.11

بزرگان به تبع اهل‌بیت(ع) این‌گونه استفاده کرده و گفته‌اند: اگر کسی در پی یافتن استاد حقیقی، هشتاد سال بگردد و سختی تحمّل کند تا او را بیابد، ارزش دارد.

7. یاد اولیاءالله

به یاد اولیای الهی بودن حتماً مؤثّر است؛ زیرا در مورد جلب توجّه سیّد اولیاء، حضرت مهدی(عج) سفارش‌هایی شده است؛ از جمله صدقه دادن برای سلامتی حضرت و زیارت امامان از طرف ایشان و انجام اعمال عبادی برای حضرت یا اجداد ایشان. اگر انسان به نیّت اولیای الهی، این امور را به قصد قربت و رسیدن به آنها برای رشد اخلاقی خود انجام دهد، مؤثّر است. به همین جهت به طریق اولی، دعا برای اولیای الهی از گروه اوّل مثل حضرت خضر(ع) باید مؤثّر باشد.

یکی از وعّاظ معروف تهران، آیت‌الله کوهستانی(ره) را ندیده بود؛ ولی از یک واعظ دیگر در مورد اطّلاع ایشان از امور غیبی داستانی می‌شنود و مجذوب شخصیت ایشان می‌شود. زمانی آن واعظ به «مکّه» مشرّف می‌شود و از هم‌سفران از کسالت جسمی معظّم‌له مطّلع شده، در «عرفه» به ایشان دعا می‌نماید. آن واعظ می‌گوید:

در اوّلین برخورد در «حرم امام رضا(ع)»، بدون هیچ ملاقات قبلی، آیت‌الله کوهستانی(ره) به من گفت: شجاعی! خدا عاقبتت را به خیر کند؛ دعای عرفة شما به ما رسید.12

آثار اولیای الهی در تربیت اخلاقی

برای رسیدن به کمال و رشد اخلاقی، عوامل متعدّدی نقش دارد؛ از جمله عوامل مؤثّر در رشد و تربیت اخلاقی، امدادرسانی اولیای حیّ الهی است. توجّه به این موهبت الهی، آثار درخور توجّهی دارد که در این مجال، به بیان برخی از آنان می‌پردازیم:

1. تحلیل صحیح پیامدها با اصلاح نگرش

انسان در زندگی فردی و اجتماعی خود، با رویدادهایی روبه‌رو می‌شود که واکنش صحیح یا غلط وی، در قرب و بعد او به کمال، تأثیرگذار است و طبیعی است که رفتاری صحیح، نیازمند درک و تحیل صحیح از این رویدادهاست.

یکی از حکمت‌های مهمّ قرآن کریم در توجّه دادن ما به عالم غیب، اصلاح نگرش است؛ به این معنا که ما همة رویدادها و ریشه‌ها و آثار آن را در عالم مادّه و امور مادّی خلاصه نکنیم و در محاسبات خود، عالم بالا را نیز در نظر داشته باشیم؛ به عنوان مثال، قرآن کریم می‌فرماید:

«وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ»13 در روایات متعدّدی تأکید شده که بیدار ماندن بعد از نماز صبح و عبادت و دعا در بین‌الطّلوعین، برای رفع حوائج [و تأمین معاش]، مؤثّرتر از تجارت کردن با مال است.14

در حقیقت، اگر معارف قرآنی و روایی در این‌باره نبود، نظر ما در به دست آوردن رزق، فقط معطوف به اراده و تلاش ظاهری ما می‌شد.

در داستان قرآنی حضرت موسی و حضرت خضر(ع) نیز حضرت موسی(ع) به عنوان یک سرنشین در کشتی، اوّل لب به گلایه می‌گشاید؛ ولی وقتی می‌فهمد امور ناخوشایند در ابتدا ممکن است سخت به نظر برسد، ولی حکمتی والا در آن نهفته است، به آن راضی می‌شود.

آثار مثبت تحلیل صحیح پیامدها

وقتی انسان به این نکته توجّه نماید که در عالم هستی، کارگزارانی الهی وجود دارند، علاوه بر اصلاح واکنش خود در حوادث، تلاش می‌کند با وظایف خویش آشنا

شود و به درستی به آنها عمل کند تا خود را برای بهره‌مندی بیشتر و بهتر از اولیای حیّ الهی آماده کند. چنین کسی حتّی در سختی‌ها هم آرامش دارد و اطرافیانش را به آرامش دعوت می‌کند.

2. ایجاد انگیزه و امید به رشد

چنان‌که بیان شد، وقتی انسان عوامل مؤثّر در رشد خود را در سطح عوامل ارادی، محیطی و وراثتی برخی امور دیگر محدود بداند، خود را برای رسیدن به کمال، ناتوان می‌یابد. غالباً افراد در مقایسه‌ای نادرست با اولیای بزرگ الهی، وقتی توانایی‌های خود را با برخی اولیای الهی که به کمال رسیده‌اند، مقایسه می‌کنند، اظهار ناامیدی کرده و انگیزة خویش را از تلاش برای ادامة مسیر از دست می‌دهند.

ولی اگر انسان طالب رشد، به دارایی‌های زیستی، محیطی و ارادی خود، مجموعة عوامل غیبی، مانند توکّل به خدا و توسّل به اهل‌بیت(ع) را نیز بیفزاید، معادله از ناامیدی به امیدواری تغییر می‌کند. به تعبیر دیگر، اگر بداند برای رسیدن به کمال، خودش و اراده‌اش تنها نیستند و بلکه خداوند حکیم و ارحم الرّاحمین از روی لطف، بندگان صالحی را در خدمت امام زمان(عج) قرار داده است تا به اشارة حضرت از برخی از بندگان دستگیری کنند و آنها را به کمال برسانند، به جای ناامیدی و افسردگی، نشاط عبادت و بندگی جایگزین می‌شود و به دنبال پاسخ این سؤال می‌رود که چه کارهایی انجام دهد تا مورد لطف و توجّه این اولیای الهی قرار بگیرد. بی‌شک بندگانی که به اندازة وسع خود از همة امکانات خدادادی و ظرفیت‌های رشد بهره گرفته و شکر زبانی و عملی آن نعمت‌ها را به جای آورده‌اند و بر نفس خود و بر نعمت‌ها اسراف نکرده‌اند، مستعدّ دریافت لطف و رحمت الهی می‌گردند.15 بنابراین از این پس به جای ناامیدی، با امید به دنبال انجام وظایف بندگی می‌روند؛ چراکه خواجه خود، رسم بنده‌پروری می‌داند.

3. دریافت امداد

زمانی که انسان به وجود عالم غیب و فعّال بودن افرادی در باطن عالم پی برد، با پیروی از عالمان ربّانی و آموزه‌های دینی تلاش می‌کند تا به ظرفیت لازم برسد و با اصلاح نگرش در تحلیل رویدادهای پیرامون خود، امید به رشد پیدا کند و بر تلاش خود در این مسیر می‌افزاید. هنگامی که فرد به اندازة توان خود به وظایفش عمل کرد و کوشش نمود، آمادة دریافت امدادهای غیبی توسط اولیای حیّ الهی می‌شود.

آثار اخلاقی دیگر

توجّه به باطن عالم، آثار و پیامدهای دیگری نیز دارد که مجال پرداختن به آنها نیست. وقتی تغییر نگرش ایجاد شد و انگیزه و امید به ادامة حرکت تقویت شد، آثار و برکات آن یکی پس از دیگری، آشکار می‌شود؛ از جملة آنها آشنایی با اسرار حوادث و شناخت کسب فضایل و دفع رذایل و... است.

در پایان این مقاله، یادآوری نکاتی در این‌باره لازم به نظر می‌رسد که خدمت خوانندگان محترم ارائه می‌شود.

نکاتی برای شاگردان راه سلوک

1. در مواقعی که افرادی ادّعا کنند که از اولیای الهی هستند، باید قواعد شناخت صدق از کذب به کار برده شود که از جملة آن قواعد، رجوع به عالمان ربّانی وارسته است که با محک موازین شرعی، صدق از کذب بازشناخته می‌شود. در هر زمانی، عالمانی ربّانی هستند که انسان منصف با معاشرت با آنها می‌تواند به وارستگی ایشان پی ببرد.

2. وقتی صحبت از اولیای حیّ الهی و رجال الغیب و راهنمایی‌های آنها می‌شود، ممکن است سؤال شود که: پس وظیفه و جایگاه عالمان دینی چیست؟ در پاسخ باید گفت:

اوّلاً چنان‌که اشاره شد، برخی از اولیای حیّ الهی، جزو عالمان ربّانی هستند و بنابر مصلحت و ارادة الهی ناشناخته‌اند؛

ثانیاً اکثر عالمان دینی در عالم هستی، مأمور به ظاهر هستند و وظیفة هدایت و تربیت علمی و معنوی مردم را بر عهده دارند و نیز پاسخ‌گوی سؤالات دینی و شبهات بوده و از حریم دین الهی در مقابل دشمنان پاسداری می‌کنند. آنها مقام بسیار والایی دارند که برخی روایات آن بیان می‌شود. مردم هم وظیفة پیروی از آنها را دارند؛ ولی اولیای خاصّ حیّ الهی بیشتر مأمور به انجام اموری در باطن هستند و حوزة مأموریت آنها متفاوت است؛ چنان‌که در تفاسیر، ذیل آیات مربوط به داستان حضرت موسی و حضرت خضر(ع) به این مطلب پرداخته شده است. یکی مأمور به ظاهر و هدایت جامعه و تربیت نفوس و دیگری مأمور به انجام وظیفه در باطن هستی بوده است و این تفاوت در مأموریت از شأن، مقام و منزلت حضرت موسی(ع) به هیچ‌وجه نمی‌کاهد. در اینجا، لازم است به چند روایت از ده‌ها روایت صادر شده در عظمت علماء اشاره شود.

مضمون روایت در عظمت علما

آیات قرآن کریم و اهل‌بیت(ع)، مردم را برای فراگیری معارف دینی به عالمان ربّانی ارجاع داده‌اند. روایات فراوانی دربارة عظمت علما وارد شده که در برخی از آنها، قلم علما برتر از خون شهدا شمرده شده است16 و در برخی دیگر، عالمان را جانشینان پیامبران بنی‌اسرائیل شمرده است.17 تکفّل ایتام آل‌پیامبر(ص) در دوران غیبت،18 حصار دین و امین حلال و حرام خدا19 و سرپرستی محبّان اهل‌بیت(ع)،20 شمّه‌ای دیگر از صدها وصف مطرح شده در روایات است. تاریخ نیز سندی روشن از نقش مهم و چشمگیر علما در پاسداری از اسلام و مکتب اهل‌بیت(ع)، اهتمام به

تربیت اخلاقی مردم و تحمّل رنج‌ها و سختی‌های این راه خطیر است.

تقلید از علما

روایت معروفی21 که دلیل مرجعیت علمای شیعه در زمان غیبت است، مراجع را چنین معرفی می‌کند که علاوه بر فقاهت، دارای این صفات باشند: نگهدارندة نفس، حافظ دین، مخالفت بر هوا و مطیع امر مولا؛ یعنی مجتهدی که کاملاً مهذّب باشد، عوام باید از او پیروی کنند.

نتیجه

در عالم هستی، علاوه بر اسباب و علل ظاهری رشد و تربیت اخلاقی، عوامل باطنی نیز وجود دارد که یکی از آنها، اولیای حیّ الهی هستند. ایشان به تأیید روایات، انسان‌های طاهر و صالحی هستند که صفات و ویژگی‌های ممتازی دارند و زیر نظر ولایت معصوم(ع) و به اذن او به دستگیری از مردم می‌پردازند و در رفع مشکلات و ارتقای روحی آنان می‌کوشند. بی‌شک کسانی که از ظرفیت و استعداد لازم برای ارتباط با اولیای الهی برخوردار باشند، از امدادهای آنها بهره‌مند گردیده و به رشد اخلاقی و معنوی دست خواهند یافت. دانستن وجود این افراد و تلاش برای رسیدن به ایشان برای رشد، بسیار مفید است. این تلاش‌ها همان به دست آوردن اعتقاد صحیح با جست‌وجو و تحقیق و کسب اخلاق نیک و انجام احکام شریعت و صبر و استقامت در انتظار ولیّ است و سبب وصل می‌گردد. ان‌شاءالله.

پی‌نوشت‌ها: