مسئلة روزی

سخنراني أيت الله ناصري

بررسی دغدغة صحیح دربارة رزق و روزی

اشاره

دغدغه و نگرانی اصلی بیشتر انسان‌ها در زمینة تحصیل رزق و روزی است و بیشتر وقت و انرژی خود را برای به دست آوردن آن، صرف می‌کنند. حقیقتاً ما تا چه حد باید نگران این مسئله باشیم؟ آیا بیشتر باید دربارة به دست آوردن روزی دقّت و تلاش کنیم یا دربارة مصرف کردن آن هم باید شرایطی را رعایت کرد؟

در نوشتار پیش‌رو سعی شده است با استفاده از بیانات حضرت آیت‌الله ناصری(دامت برکاته)، پاسخ این سؤالات ارائه شود. با این امید که برای خوانندگان محترم، مفید باشد؛ ان شاءالله.

1. حتمی بودن روزی‌رسانی خداوند متعال

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«انسان چهار مرحله و موقعیت دارد؛ یک مرحلة آن در شکم مادر است.»1 بعد از چهار ماه که انسان در شکم مادر است، در او روح دمیده می‌شود. آنجا انسان غذا می‌خواهد و خدا غذای او را از راه ناف تهیّه کرده است. من از خدا طلب نکرده‌ام و طلبکار هم نبوده‌ام؛ امّا لطف و کرم و مهربانی او باعث شده که از این راه، بهترین غذایی که به درد من می‌خورد، برای من تهیّه شود.

همچنین قبل از اینکه به دنیا بیایم، غذایی موافق مزاج و معدة من، برای من تهیّه کرد؛ چون نه دندان داشتم و نه معدة من طاقت غذای دیگری جز شیر مادر را داشت.

یکی دو سال که کمی بزرگ شدیم و دندانی پیدا کردیم و معده کمی قوی شد، گفت: خودت غذا بخور و رزق من را از طریق پدر و مادر قرار داد؛ یعنی با زحمت آنها رزق من تأمین شد تا چند سال بعد که دیگر خودم قدرتی پیدا کردم و این، مرحلة چهارم حیات انسان است.

با وجود این، آیا گمان می‌کنی حالا که بزرگ شده‌ای و فعّالیت می‌کنی و این در و آن در می‌زنی، از تو غافل می‌شود و تو را محروم می‌کند؟ در آن مراحل که هیچ راهی نداشتی، تو را کفالت کرد و به نحو احسن، به تو عنایت کرد. حالا که خودت به این طرف و آن طرف می‌توانی بزنی و تلاش بکنی، تو را محروم می‌کند؟ ابداً چنین نیست.

در همة عالم وجود و بین همة حیوانات، که عدد آنها را کسی جز خدا نمی‌داند، فقط انسان و چند حیوان دیگر رزق خود را ذخیره می‌کنند. همة حیوانات، صبح به صبح، گرسنه از خانة خود بیرون می‌روند و شب، سیر به خانه برمی‌گردند.؛ چون:

«الرِّزْقَ مَقْسُومٌ»2 خدا روزی را قسمت تو کرده است. عجله نکن و فقط دنبال حلال آن باش. حرام آن به تو وفا نمی‌کند و در مقابل آن، بر تو عذاب و عقاب هست.

داستان زنبور و گنجشک کور

حاج آقا معین شیرازی، این داستان را نقل می‌کند. او از رفقای ما بود - خدا او را رحمت کند - سیّدی پاک و پدر عیال علّامه طهرانی بود. ایشان می‌گفت: ما با یکی از تجّار «تهران» بسیار رفیق بودیم. آن شخص، تاجر فرش بود و علاوه بر آن، چند مزرعه در اطراف تهران داشت. یک روز آمد، گفت: حاج آقا، من داستان عجیبی دارم.

مدّتی قبل سراغ زمین‌های کشاورزی‌مان رفته بودیم. کشاورزها، گندم‌ها را درو کرده و سهم هرکس را جدا کرده بودند. با کشاورزها دور هم نشسته بودیم و داشتیم چایی می‌خوردیم. دیدیم یکی از این زنبورهای قرمز آمد و روی گندم‌ها نشست و یک گندم برداشت و رفت. ما تعجّب کردیم که یعنی چه؟ زنبور که گندم نمی‌خورد.زنبور دنبال شیرینی مثل انگور، کشمش، شیره و امثال اینها می‌رود. گفتیم حتماً اتّفاقی بوده. طولی نکشید که دوباره آمد و یک گندم دیگر برداشت و رفت. چهار، پنج گندم، یکی یکی برداشت و رفت. من گفتم: یک سرّی در این کار است بروم ببینم قضیه چیست. وقتی گندم بعدی را برداشت و رفت، من هم دنبال او رفتم. رفت پشت یک دیوار، من هم به آن طرف دیوار دویدم. دیدم به شکافی داخل دیوار رفت. جلو رفتم و نگاه کردم؛ دیدم آنجا یک گنجشک کور است که وقتی صدای زنبور را شنید، جیک جیک کرد و دهان خود را باز کرد. این زنبور هم گندم را در دهانش گذاشت و برگشت.

می‌گفت: دیگر تصمیم گرفتم مقداری رابطه‌ام را با خدا قوی‌تر و بیشتر به او اعتماد کنم. با خود گفتم: من خدای به این مهربانی دارم که این گنجشک کور را در اینجا فراموش نمی‌کند؛ آیا من را فراموش می‌کند؟

2. اهمّیت چگونگی مصرف رزق و روزی

پس خدا روزی همة ما را می‌رساند و ما نباید دچار ترس و اضطراب شویم؛ منتها موضوعی که باید در آن دقّت کنیم، این است که آیا ما مجاز هستیم رزقی را که خدا رسانده، در هر راهی مصرف کنیم؟

در روایت صحیح و معتبری هست که نبیّ اکرم(ص) فرمودند:

«روز قیامت فردی را می‌آورند که مال زیادی جمع کرده است؛ امّا این مال، از راه حرام بوده و در راه حرام هم مصرف کرده است؛ خطاب می‌شود: او را به طرف جهنّم ببرید.

دیگری را می‌آورند که اموالش را از راه حرام تحصیل کرده، ولی در راه حلال مصرف نموده است. حضرت حق می‌فرماید:

این را هم به طرف جهنّم ببرید.»

خوب است در بین این روایت، روایت دیگری را به عنوان شاهد بیاوریم. روایت است در زمان امام صادق(ع) یک نفر از صوفی‌های متعصّب، به دکّان نانوایی رسید. دو تا نان را مخفیانه برداشت و رفت. بعد به کسی رسید که انار می‌فروخت؛ دو تا انار هم مخفیانه از او برداشت. مقداری آن طرف‌تر، نان‌ها و انارها را به مریضی داد و رفت. امام صادق(ع) جلو رفتند و فرمودند:

«این چه کاری بود که کردی؟» گفت: تو چه کسی هستی؟ حضرت فرمودند:

«من جعفر بن محمّد هستم». گفت: حیف که از علم جدّ خود، هیچ بهره‌ای نبرده‌ای. حضرت فرمودند:

«چطور از علم جدّم هیچ بهره‌ای ندارم؟» گفت: مگر در قرآن نفرمود: «کسی که احسان کند، ده برابر به او حسنه می‌دهند»؟3حضرت فرمودند:

«بله.» گفت: مگر در قرآن نخوانده‌ای که اگر کسی یک گناه کرد، یکی می‌نویسند؟ حضرت فرمودند:«بله». گفت: خب، من دو تا نان و دو تا انار دزدیم؛ پس چهار گناه کردم؛ امّا چون به فقیر دادم، چهل حسنه دارم. چهارتا از این حسنه‌ها با آن چهار گناه از بین رفت و سی و شش حسنه برای من مانده است. دیدی که از علم جدّت بی‌بهره‌ای؟

حضرت فرمودند:

«مگر در قرآن نخوانده‌ای که: خدا فقط اعمال متّقین را قبول می‌کند؟ تو با این دزدی که کردی، با تقوا نیستی که خدا انفاقت را قبول کند.»5و6

پس این‌طور نیست که اگر از راه حرام پیدا کرد، امّا در راه حلال مصرف کرد، بگوید که الحمدلله یک ثوابی هم گیر ما آمد. کدام ثواب آقا؟ مالی که خدا راضی نیست در تصرّف تو باشد، حالا اگر در راه خیر هم دادی، این کار خیر که به تو مربوط نمی‌شود. مال تو نیست که بخواهی ثواب آن را ببری. خلاصة قسمت دوم این بود که از راه حرام تحصیل کرده و در راه حلال هم مصرف می‌کند. این هم

به جهنّم می‌رود.

سومی را می‌آورند که از راه حلال پیدا کرده و در راه حرام مصرف کرده است. این هم حق نداشته این کار را بکند.

امّا ممکن است کسی بگوید: مال خودم است. از حلال کاسبی کردم، زحمت کشیدم و هرجا دلم می‌خواهد، مصرف می‌کنم.

جواب او این است که خودت و آنچه در دست تو است، مال دیگری است. این مال هم، مال اوست که در دست تو امانت است؛ لذا آنجایی که دستور داده است، باید مصرف بکنی؛ نه آنجایی که دلت می‌خواهد. پس او هم باید به جهنّم برود.

پیغمبر(ص) می‌فرمایند:

«شخص چهارم را می‌آورند که مال خود را از راه حلال به دست آورده و در راه حلال هم مصرف کرده است. او را نگه می‌دارند و از او دربارة اینکه مالش را از کجا آورده و در کجا مصرف کرده، می‌پرسند» - روایت آن مفصّل است - حضرت می‌فرمایند:

«این شخص با معطّلی‌ها و حساب‌ها و پاسخ به این سؤالات که از کجا آوردی و چه کار کردی، در نهایت، با معطّلی وارد بهشت می‌شود.»7

در روایتی هست که آخرین پیغمبری که وارد بهشت می‌شود، حضرت سلیمان بن داوود(ع) است؛8 زیرا زندگی او سلطنتی بود. حضرت سلیمان(ع) خودش حصیربافی و از دسترنج خودش، زندگی خود را اداره می‌کرد؛ ولی آخرین پیغمبری است که وارد بهشت می‌شود. چرا؟ برای حساب و کتاب‌ها. از او می‌پرسند: چه کردی؟ آیا به فلان فقیر رسیدی؟ ادای حقوق کردی و...؟

ثروت هلاک ‌کننده

ثعلبه، یکی از اصحاب پیغمبر(ص) بود. روزی عرض کرد: یا رسول الله! من وضعم خوب نیست. دلم می‌خواهد کمی وضعم خوب شود. حضرت فرمودند:

«با همین وضعی که داری بساز، خوب است.» چند روزی گذشت و دوباره عرض کرد: یا رسول الله! من عرض کردم دلم می‌خواهد مقداری وضعم خوب باشد و ثروتی داشته باشم. حضرت فرمودند:

«با همین وضعی که داری، بساز؛ صلاح تو نیست، اصرار نکن». بار سوم عرض کرد: یا رسول الله! پس چطور شد؟ شما مستجاب الدّعوه هستید؛ دعا کنید که وضع من خوب بشود. حضرت فرمودند:

«من اگر بخواهم کوه‌های مدینه برایم طلا بشود، سریعاً طلا می‌شوند؛ لیکن یک روز گرسنه هستم و می‌گویم: خدایا! بده و یک روز سیر هستم، می‌گویم: خدایا شکر! با همین وضعی که داری، بساز.»

ثعلبه پافشاری کرد و حضرت برای ثروتمند شدن او دعا کردند.

بعد از مدّتی، مالی نصیب ثعلبه شد و با آن گوسفند خرید. گوسفندها کم کم زیاد شدند، تا حدّی که نتوانست داخل شهر بماند و به بیابان‌های «مدینه» رفت. وقتی ثعلبه در مدینه بود، نمازهایش را با پیغمبر(ص) می‌خواند. گوسفندها که زیاد شدند و او به بیرون از شهر رفت، فقط ظهرها به نماز پیغمبر(ص) می‌آمد. گوسفندها که زیادتر شدند، فقط جمعه‌ها می‌امد. زیادتر که شدند و دورتر رفت، دیگر نتوانست و مدّتی خدمت پیغمبر(ص) نرسید. تا اینکة آیة زکات نازل شد. حضرت برای ثعلبه و شخصی شتردار در آن منطقه، نامه نوشتند که زکات مال خود را بدهند و دو نفر را فرستادند تا نامه را به آنجا ببرند. ثعلبه گفت: این زکات، همان جزیه است که از یهودی‌ها می‌گیرند، من نمی‌دهم.

فرستاده‌های پیامبر(ص) به سراغ آن شتردار رفتند. او یکی از بهترین شترهایش را به عنوان زکات داد. گفتند: لازم نیست بهترین شترهایت را بدهی. همین شترهای معمولی کافی است. گفت: نه، من باید بهترین مالم را زکات بدهم.

شتر را گرفتند و دوباره به سراغ ثعلبه آمدند و گفتند: ما داریم خدمت پیغمبر(ص) می‌رویم. این نامة پیغمبر(ص) است و این هم حکم اوست. فلانی هم بابت زکات، شتر داد. تو هم زکات مالت را بده؛ امّا ثعلبه قبول نکرد.

فرستاده‌ها آمدند و صحبت ثعلبه را نقل کردند. حضرت ناراحت شدند و بعد آیه‌ای در مذمّت ثعلبه نازل شد که :

«بعضی از آنها با خدا پیمان بسته بودند که اگر خداوند ما را از فضل خود روزی دهد، قطعاً صدقه خواهیم داد و از صالحان خواهیم بود.»9

حضرت این آیه را خواندند. یکی از بستگان ثعلبه خیلی ناراحت شد و فوری به او خبر داد که آیه‌ای دربارة تو نازل شده و خداوند تو را از منافقان شمرده است. ثعلبه ناراحت شد و به محضر حضرت آمد و گفت: یا رسول الله! آمده‌ام زکاتم را بدهم.10

مال زیاد در صورتی خوب است که به شرایط آن عمل بشود. اگر به شرایط آن عمل نشد، چنین نتیجه‌ای دارد.

3. اهمّیت ارزاق معنوی

همان‌طور که دربارة رزق مادّی باید دقّت کنیم که از چه راهی به دست آمده و در چه راهی مصرف می‌کنیم، دربارة ارزاق معنوی هم همین دقّت لازم است؛ چرا که رزق بر دو قسم است: رزق مادّی که مربوط به جسم است و رزق معنوی. روح انسان هم غذا می‌خواهد. انسان مرکّب از جسم و روح است. غذای جسم، برای روح جمادی و نباتی و حیوانی است. غذای این سه روح، با غذای بدن یکی است؛ لیکن روح دیگری هم داریم؛ به نام روح ملکوتی. همان‌که خداوند متعال درباره‌اش فرمود:

«نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي».11 آن روح، غذای دیگری می‌خواهد. غذایش معنویات است. روح واقعی آن است و او هم غذا می‌خواهد. انجام واجبات و ترک محرّمات، غذای روح ملکوتی است. اگر غذا به آن روح نرسد، فاسد می‌شود و در این صورت، وجود انسان، ذرّه‌ای ارزش ندارد. برادر من! آن روح را باید زنده نگه داشت.

روایاتی که در این زمینه هست، مختصراً عرض می‌کنم. در دعای امام زمان(ع) آمده است:

«اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا تَوْفِيقَ الطَّاعَةِ، وَ بُعْدَ الْمَعْصِيَةِ»12

خدایا! به من رزق بده! چه چیز را؟ توفیق عبادت را. توفیق عبادت، رزق روح ملکوتی است. اگر آن نباشد، روح ملکوتی من مرده است و دیگر وجود من ارزشی ندارد. اعتبار، روح ملکوتی من است؛ لذا کفّار، یک شاهی ارزش ندارند؛ برای اینکه روح ملکوتی آنها مرده است.

حضرت امام حسن(ع) فرمودند:

«عَجِبْتُ لِمَنْ یَتَفکَّرُ فی مأکُولِهِ کَیفَ لا یَتَفَکَّرُ فی مَعْقُولِهِ فَیُجنِّبُ بَطْنَهُ ما یُؤذِیْهِ وَ یُودِعُ صَدْرَهُ ما یُرْدِیْهِ؛13

تعجّب می‌کنم از کسانی که وقتی می‌خواهند غذا بخورند، خیلی حواسشان را جمع می‌کنند که در معده‌شان چه چیزی می‌رود؛ امّا هیچ توجّهی ندارند که غذای روح خود را - که علم و عبادت است - از کجا می‌گیرند.»

علمی که می‌خواهی بگیری، ببین از چه کسی فرا می‌گیری. ممکن است که این علم سم باشد که به خورد تو می‌دهند. ما باید در این دوران، خیلی حواسمان را جمع کنیم.

بچّه‌ها را که به مدرسه می‌فرستی، ببین استاد او، معلّم او، مدیر او، چه آدمی

است؟ شب به شب از بچّه‌ات بپرس: استادت چه گفت؟ چه درست داد؟ چه کار کرد؟ اگر می‌خواهیم که فرزندان ما، باقیات الصّالحات ما باشند، باید مقداری بیشتر حواسمان را جمع کنیم.

امام حسن مجتبی(ع) فرمودند:

«در شب تار که می‌خواهی غذا بخوری، چراغ روشن می‌کنی تا ببینی چه چیزی در معدة تو داخل می‌شود؛ لیکن مطلب علمی که می‌خواهی بگیری، چراغ روشن نمی‌کنی که ببینی از که داری این مطاللب را می‌گیری. هرکسی حرف زد، می‌پذیری؟!»14 ممکن است خلاف واقع باشد و شما را به فساد بکشاند. منظورم این است که در علوم که می‌خواهی یاد بگیری، حواس خود را کاملاً جمع کن که از چه کسی این علم را فرامی‌گیری؛ چه برای خودت و چه فرزندانت.

پی‌نوشت‌ها: