اضطراب در کودکان (۱)

علي صادقي سرشت

وقتی اضطراب کودکان ضرب می‌گیرد

● شش سالش شده بود؛ امّا از تاریکی می‌ترسید و شب‌ها با اصرار و التماس، رختخوابش را کنار والدینش می‌انداخت. این اواخر حتّی جای خود را بین والدین می‌اندازد؛ چون وقتی کنارش خالی باشد، احساس خطر می‌کند.

● از اینکه به مهمانی بروند، در عذاب بود؛ حس می‌کرد دیگران با نگاهشان دارند او را تکّه تکّه می‌کنند! چند وقتی است هر بار که پدر و مادر می‌خواستند به مهمانی بروند، او باگریه و زاری می‌خواهد آنها را از رفتن به مهمانی منصرف کند.

● ایّام امتحانات آن قدر دل‌شوره می‌گرفت که حالش به هم می‌خورد و اصلاً نمی‌توانست سراغ کتاب‌هایش برود. امتحان برای او فقط یک معنا پیدا کرده بود: کابوس.

● نمی‌توانست حتّی یک لحظه از مادرش جدا شود. او حاضر نبود به مدرسه برود و با گریه از مادرش می‌خواست که زودتر به خانه برگردند.

● مدّتی بود که شب ادراری گرفته بود و والدینش نیز کم‌کم خسته شده بودند و او را توبیخ و سرزنش می‌کردند؛ امّا باز هرشب...

● به شدّت از گربه می‌ترسید...

اینها فقط نمونه‌هایی از موارد فراوانی است که اضطراب در کودکان ضرب می‌گیرد و زندگی را به کام آنها و والدینشان تلخ می‌کند.

اضطراب کودکان جزو مشکلاتی است که در اغلب کودکان وجود دارد؛ ولی تا زمانی که آن‌قدر شدید نشود که کودک و اطرافیانش را دچار دردسر كند، والدین آنها به فکر درمانشان نمی‌افتند؛ مثل اینکه کودکی ممکن است از جدا شدن از مادر دچار اضطراب و دلشوره شود؛ ولی تا زمانی که اضطراب او به حدّ اضطراب جدایی (ترس افراطی از دور شدن مادر) نرسیده باشد، والدین به فکر درمان فرزند خود نمی افتند.

والدين اضطرابی‌ها چگونه‌اند؟

در این میان، برخی والدین ادّعا می‌کنند که فرزندشان خود به خود مضطرب است و ما هیچ کاری نکرده‌ایم که او مضطرب شود. اگر فرزند شما دچار اضطراب است و شما نیز همچون والدین این کودک فکر می‌کنید، در اضطراب کودکتان نقشی نداشته‌اید، برای مطمئن شدن به جواب خود، لازم است چند دقیقه‌ای ما را همراهی کنید.

والدینی سبک فرزندپروری اضطراب‌زا دارند که از شیوه‌های برخوردی زیر با فرزندان خود استفاده می‌کنند:

١. اطمینان‌دهی بیش از حد

والدینی که به صورت افراطی به فرزند مضطرب خود اطمینان می‌دهند که هیچ اتّفاق بدی نمی‌افتد، در حقیقت دارند به او یک پیام پنهان می‌دهند که شاید اتّفاق بدی در پیش باشد که این‌قدر من اصرار می‌کنم اتّفاقي نمی‌افتد تا تو نگران نشوی!

مثلاً والدین کودکی که اضطراب اجتماعی دارد و از حاضر شدن در جمع دیگران سخت دچار اضطراب می‌شود، وقتی مدام و با اصرار به فرزند خود می‌گویند که اصلاّ نترسد و هیچ اتّفاق ناخوشایندی نمی‌افتد، در حقیقت دارند کودک را بیش از حد نسبت به این موضوع (که خودش بیش از اندازه به آن حسّاس است) حسّاس می‌کنند.

۲. مداخله و هدایت افراطی

والدینی که طاقت مضطرب دیدن فرزند خود را ندارند و تا فرزندشان را دچار اضطراب می‌بینند، سریع برای رفع مشکل او قدم بر می‌دارند، در واقع دارند اضطراب فرزند خود را تقویت می‌کنند؛ برای مثال، کودکی که از گربه می‌ترسد و مادرش بدون آنکه به فکر درمان اصولی او و مشاوره بیفتد، مدام او را بغل می‌کند و از کوچه عبور می‌دهد، در حقیقت دارد اضطراب ناشی از ترس از حیوان را در فرزند خود ماندگار می‌کند.

یا برای مثال، بچّه‌ای که خجالت می‌کشد خوراکی بردارد و خجالت می‌کشد به تنهایی در جایی خواستة خود را بیان کند و والدین زمانی که عذاب کودکشان را می‌بینند، طاقت نمی‌آورند و سریع به جای فرزند خود کار لازم را انجام می‌دهند، به مشکل فرزندشان دامن می‌زنند.

۳. اجازة اجتناب

والدینی که به کودکشان اجازة اجتناب و دوری کردن از هر چه می‌ترسد، می‌دهند، مثلاً اگر فرزندشان اضطراب رفتن به استخر دارد، به هیچ وجه به فکر درمان اضطراب او نمی‌افتند و اجازه می‌دهند از موقعیت استخر رفتن اجتناب کند یا اگر فرزندشان اضطراب اجتماعی دارد و از حضور در جمع می‌هراسد، والدینش سریع در جمع می‌گویند که «بچّه‌ام خجالتی است» و به این صورت، زمینة فرار کودک از درگیر شدن ارتباطی با دیگران را می‌گیرند و از سویی به دیگران غیرمستقیم پیام می‌دهند که خیلی به فرزند آنها نزدیک نشوند، در این مواقع فرزندشان ناخودآگاه عقب‌نشینی می‌کند و درگیر ارتباط با دیگران نمی‌شود.

4. بی‌طاقت شدن

یکی دیگر از ویژگی‌های والدینی که فرزندان اضطرابی تربیت می‌کنند، والدینی هستند که وقتی فرزندشان با آنها کاری دارد و اصرار می‌کند بدون اینکه از ابتدا مدیریتِ رفتار کنند، می‌گذارند آن‌قدر کار بالا بگیرد که خونسردی خود را از دست بدهند و آن وقت، آن‌چنان عکس‌العمل‌های شدیدی، همچون داد و بیداد و گاه برخورد فیزیکی انجام می‌دهند که فرزندشان را دچار ترس لحظه‌ای و در ادامه، اضطراب از نزدیک شدن به والدین می‌کند. حتّی دیده شده است که چنین والدینی غیرمنتظره هستند؛ یعنی در برخی موارد نسبت به فرزند خود واکنش شدید نشان نمی‌دهند و در مواقع دیگری مشابه همان موقعیت بیرونی عکس‌العمل بسیار تندی، همچون آنچه بیان شد، نشان می‌دهند.

تعامل کودک در درازمدّت با چنین والدینی موجب افزایش تدریجی اضطراب در کودکان می‌شود.

چگونه جلوی ضرب اضطراب را بگیریم؟

این عبارت مهم است؛ لطفاً آن را دو بار بخوانید:

والدین عزیز فرزندان مضطرب! توقّع نداشته باشید که حتّی اگر فرزند خود را تحت درمان اضطراب در مراکز مشاوره و روان درمانی قرار دهید، همة مشکلات اضطرابی فرزند شما به صورت کامل رفع خواهد شد و اضطراب او به صفر خواهد رسید. فرآیند درمان اضطراب برای حذف اضطراب نیست؛ بلکه برای کاهش اضطراب تا رسیدن به آن حدّی است که دیگر آن میزان از اضطراب، بیش از ظرفیت کودک نباشد؛ به گونه‌ای که برای بدن او مضر باشد و کودک در تحمّل روانی آن

سطح از اضطراب ناتوان شود؛ به گونه‌ای که اضطرابش را به صورت تکراری در قالب مواردی، همچون سردرد، معده درد، تپش قلب، عرق کردن دست، گرفتن عضلات بزرگ بدن، تنگی نفس، لرزش دست و پا، ... و حتّی اشکی که از چشمانش سرازیر می‌شود، تجربه کند. بنابراین بدون آنکه توقّع بالایی از درمان اضطراب فرزند خود داشته باشیم، صرفاً باید او را در مدیریت اضطراب یاری دهیم؛ امّا چگونه؟ هرچند سؤال یک کلمه است «چگونه»، امّا پاسخ آن نیاز به صبر و حوصله برای خواندن و البتّه صبر و حوصله برای عمل کردن دارد.

گام اوّل: اضطراب زیر ذرّه‌بین

گام اوّل در درمان اضطراب آن است که والدین و نیز خود کودک مضطرب، پاسخ این سؤال را درک کنند که «اضطراب چیست؟»

معمولاً آموزش این مفهوم، به کودک سخت است. با این حال، یکی از بهترین روش‌ها که برای همة سنین مناسب است، روش قصّه‌گویی است. می‌توانید برای فرزند خود، داستان‌هایی دربارة افرادی که مضطرب بوده‌اند و حالاتی که از خود در موقعیت‌های مختلف نشان داده‌اند، بگویید یا داستان‌هایی دربارة افرادی که اضطرابی از نوع اضطراب خود کودک داشته‌اند.

فایده و اهمّیت این‌گونه داستان‌ها این است که بفهمد که او با بقیه هیچ فرقی ندارد و این‌گونه نیست که این فقط اوست که مشکل دارد و بقیه هیچ مشکلی ندارند. این احساسِ مثل بقیه بودن تا اندازه‌ای او را آرام می‌کند؛ چون می‌فهمد که ضعیف‌ترین نیست.

اگر اضطراب برای کودکان زیر شش سال است، برای بیان قصّة اضطراب، به جای مثال زدن از انسان، می‌توانید از حیواناتی، همچون خرگوش یا آهو برای بیان قصّة اضطراب استفاده کنید؛ چون در این سن، بیشتر به این قصّه‌ها علاقه‌مند هستند.

گام دوم: چک لیست را چک کنید!

در این گام نیاز است برخی عوامل مهم در پیدایش و نیز حفظ حالت اضطراب در کودکان مورد توجّه قرار گیرد. این عوامل ایجادکننده و ادامه‌دهنده به شرح ذیل است:

١. ژن‌ها

برای تشخیص اینکه آیا ریشة اضطراب‌های کودکتان ژنتیکی است یا خیر، کافی است بررسی کنید که آیا خود یا همسرتان در کودکی، دچار اضطراب‌هایی، همچون اضطراب‌های فلج کنندة کودک خود می‌شدید یا خیر؟ البتّه این بررسی را محدود به خود نکنید؛ بلکه تاریخچة سایر افراد فامیل، همچون عموها، خاله‌ها، دایی‌ها و عمّه‌ها و نیز پدربزرگ و مادربزرگ‌های کودک خود را نیز بررسی کنید. توجّه‌یافتن به ژنتیکی بودن اضطراب سبب می‌شود والدین بدانند که باید برای درمان اضطراب فرزند خود تلاش بیشتری داشته باشند؛ ژنتیکی بودن اضطراب، به معنای لاعلاج بودن آن نیست. صرفاً به معنی آن است که درمان آن نیاز به حوصله و تلاش بیشتری دارد.

۲. افکار منفی

یکی از عوامل مهم در پیدایش اضطراب، وجود فکرهایی است که این اضطراب را ایجاد می‌کند و برای درمان این افکار منفی نیازمند به کارگیری «تکنیک تفکّر واقع‌بینانه» در کودک هستیم که این بحثی مفصّل است و نیاز به آن دارد که در شمارة بعد، به افکار منفی و افکار واقع‌بینانه و نحوة جایگزینی آنها بپردازیم. در واقع، در کودک مضطرب، تفکْرات منفی جای تفکْر واقع‌بینانه را گرفته است.

۳. اجتناب

اجتناب از موقعیت، یکی از عوامل دامن‌زننده به اضطراب است؛ زمانی که کودکی از کاری مثل حاضر شدن در جمع دیگران یا رفتن به مدرسه، احساس اضطراب می‌کند و از این کار اجتناب می‌ورزد، همین اجتناب به مرور زمان، اضطراب را تقویت می‌کند و کار درمان اضطراب را مشکل و مشکل‌تر می‌سازد. در این موارد، برای درمان از «تکنیک نردبان‌ها» استفاده می‌شود که در شمارة بعدی به آن خواهیم پرداخت.

4. بازخورد والد

معمولاً والدین بچّه‌های مضطرب، مضطرب هستند. برای روشن شدن این مطلب کافی است از والدین بچّه‌های مضطرب بخواهیم در برگه‌هایی حالت‌های اضطرابی فرزندان خود و عکس‌العمل کودکانشان را هنگام اضطراب ثبت کنند و سپس در برگه‌های دیگری حالت‌های اضطرابی و نگرانی خود را در زندگی روزمرّه و نیز عکس‌العمل خود به این مسائل را یادداشت کنند. با اندکی تأمّل روشن می‌شود که در اکثر این موارد خواهیم دید که بین الگوی رفتاری کودک با الگوی رفتاری والدین در نشانه‌های اضطراب و عکس‌العمل به اضطراب مشابهت دیده می‌شود. از سویی دیگر مشاهده شده که گاه والدین، خود سبب اضطراب فرزندانشان می‌شوند؛ برای مثال دختری با این شکایت به اتاق درمان آورده شده بود که وقتی مهمان به خانة آنها می‌آید، این کودک مضطرب می‌شود و می‌ترسد. با کودک صحبت شد که فکر می‌کند با آمدن مهمان چه اتّفاقی می‌خواهد بیفتد؟ کودک گفت: فکر می‌کنم زمین باز می‌شود و سقف روی سرمان می‌آید و می‌میریم!

از مادر پرسیده شد وقتی می‌خواهد مهمان بیاید، شما چه کار می‌کنید؟

مادر گفت: خیلی مضطرب می‌شوم و کلّی کار می‌کنم و به بچّه‌هایم مدام بکن و نکن می‌گویم و..

این مادر آن‌قدر مضطرب می‌شد و رفتارهای اضطرابی از خودش نشان می‌داد که بچّه در فکرش می‌گفت، مهمان که ترس ندارد. احتمالاٌ می‌خواهد زلزله یا چیزی بیاید که این‌قدر مادرم می‌ترسد!

والدین عزیز! اگر فرزند مضطربی در خانه دارید، به سبک رفتاری خود با فرزندتان نگاهی بیندازید. قلم و کاغذی بردارید و در آن مشخّص کنید که کدام رفتارهای شما در طول دو هفتة گذشته با بالا رفتن اضطراب در فرزندتان می‌تواند ارتباط داشته باشد؟

توجّه داشته باشید که کودکان مضطرب، فقط بر اثر روش‌های فرزندپروری نادرستی که در بالا ذکر شد، مضطرب نمی‌شوند؛ بلکه والدینی که خود اضطراب بالایی دارند، فرزندانی مضطرب تربیت می‌کنند و حتّی گاه این اضطراب، خود را به جسم کودک منتقل می‌کنند؛ برای مثال، مادری در یکی از کشورهای خارجی، مبتلا به اضطراب ناشی از اشکال در اندام‌های داخلی فرزند خود بود. با اینکه پزشکان با معاینات لازم به او خاطرجمعی می‌دادند که فرزند تو مشکلی ندارد، ولی او به بهانة وجود مشکلات جسمی ناشناخته در فرزند خود، بارها با اصرار، فرزند خود را زیر تیغ جرّاحی‌های مختلف فرستاد تا قسمت‌های مختلفی از بدن بچّه را برش بزنند و مطمئن شوند که بدن آن کودک مشکلی، همچون تومور یا چیز دیگری ندارد. این مورد اضطراب مادر که جزو موارد افراطی است، مثالی گویا از انتقال

اضطراب مادر به فرزند است.

5. وقایع استرس‌زا

در این عامل، مثلاً کودک در جمع حاضر می‌شود و تحویلش نمی‌گیرند. جایی می‌رود و احساس خطر می‌کند؛ مثلاٌ جایی می‌رود و احساس می‌کند که مسخره‌اش می‌کنند. این قبیل موارد، وقایع استرس‌زاست و کودکی که نمی‌داند با آنها چگونه برخورد کند، دچار اضطراب می‌شود. در درمان این موارد، باید به کودک مضطرب، برخی مهارت‌های اجتماعی متناسب با موقعیت اضطرابی آموخته شود تا جلوی اضطراب او گرفته شود.

گام سوم: شناسایی بادبادک اضطراب

زمانی که کودک مضطرب می‌شود، همچون بزرگسالان، اضطراب بر فکر، احساس، رفتار و بدن او تأثیرات مختلفی می‌گذارد. اضطراب همچون بادبادکی است که وقتی هوا می‌شود، دنباله‌های آن هم (افکار نگران‌کننده، احساس‌های پرتنش، رفتارهای اجتنابی و گاه خارج از کنترل و تنش‌های فیزیکی) هوا می‌شود. لازم است که به کودک مضطرب این رابطه را معرفی کنیم. برای بیان این رابطة مستقیم، از بیان داستان استفاده می‌کنیم؛ مثلاً دربارة کودکی که از آب می‌ترسد، می‌توان گفت:

محسن از آب می‌ترسید و همة بچّه‌ها رفته بودند استخر و محسن به خاطر ترسش نمی‌توانست با آنها برود و با دوستانش بازی کند. دوستان محسن شاد بودند؛ ولی او حوصله‌اش سر رفته بود و مدام فکرش مشغول بود و احساس غم می‌کرد.

توجّه داشته باشید که قرار نیست داستان بلند باشد. هدف این داستان، صرفاً فهماندن این نکته به کودک است که وجود اضطراب چه مشکلاتی را می‌تواند برای کودک رقم بزند.

تا اینجا، دو دسته از اطّلاعات دربارة اضطراب کودکان خود پیدا کردیم؛ اینکه چه روش‌های تربیتی‌ای منجر به تربیت کودکان مضطرب می‌شود و اینکه سه گام اوّلیة لازم برای شروع درمان اضطراب چنین کودکانی چیست؛ امّا هنوز در آغاز راه هستیم. لازم است در شمارة بعد، با اضطراب‌سنج آشنا شویم. همچنین از «تفکّر کارآگاهی» مطالبی بدانیم و نیز با روش‌های درستی که از سوی والدین باید در برخورد با این کودکان، پیش گرفته شود، آشنا شویم.

از سویی، نیازمند دانستن خطاهای شایع در هنگام بروز تفکّرات اضطرابی هستیم. در راستای عملی، درمان نیز لازم است با روش دقیق و درست اجرای جدول انگیزه آشنا شویم؛ همچنین نیاز به بررسی نردبان درمان اضطراب داریم و البتّه مطالب ریز و درشت دیگری که در مسیر درمان باید بدان توجّه شود.