فراماسونری در ایران (۲)

اسماعیل شفیعی سروستانی

ایرانیان و فراماسونری هندوستان

پیش از آنکه از ایرانیانی که رسماً عضویت در لژهای ماسونی را پذیرفتند و مستندات تاریخی نیز آن را گواهی می‌کند، نام برده شود. بد نیست که بدانیم، ایرانیان برای اوّلین بار، از رهگذر رفت و آمد به «هندوستان»، با «فراماسونری» آشنا شدند.

انگلیسی‌ها در سال 1143ه‍ .ق. / 1730 م. نخستین لژ فراماسونگری هندوستان را بنیان نهادند و از آن رهگذر، فارسی‌زبانان هند و ایرانیانی که در آن سرزمین می‌زیستند، نخستین بار در آنجا، با این پدیدة نوین آشنا شدند. از این روی تا آنجا که ما آگاهی داریم، میر عبداللّطیف شوشتری که ده‌ها سال از عمر خویش را در هندوستان سپری کرده بود، نخستین ایرانی‌ای بود که دربارة آن سخن گفت. وی می‌نویسد:

فراماسونگری منافاتی با هیچ مذهبی ندارد و هر کس به هر مذهبی که باشد و بخواهد داخل این فرقه گردد، باکی ندارد.1

واضح است که میر عبداللّطیف شوشتری دربارة علّت تأسیس فراماسونری و علّت پنهان‌کاری ماسون‌ها حدّاقل بی‌اطّلاع بوده است؛ از همین‌روی اعلام می‌کند که فراماسونری منافاتی با هیچ مذهبی ندارد.

یکی دیگر از ایرانیانی که دربارة فراماسونری در هند سخن گفته، ابوالفتح الحسن الحسینی سلطان الواعظین، صاحب اثر گرانسنگ «شب‌های پیشاور» است.

سلطان الواعظین با استعمار انگلیس در هند سرستیز داشته و می‌دانسته است که فراماسونگری دارای تکاپوهای پنهانی بوده و هر که بدان راه می‌یافته در پاسخ کنجکاوانه می‌گفته: از احوال آن خانه... مرا یاد نیست. وی نیز آگاه بوده که انگلیسی‌هایی که با نیروی استعماری خود بر هند چیره شدند، شاخه‌ای از آن نهاد اسرارآمیز را در «کلکته» بنیاد نهادند.2

دکتر عبدالهادی حائری، دربارة نخستین ایرانی که به جرگة فراماسون‌ها پیوست، می‌نویسد:

تا آنجا که ما آگاهیم، نخستین ایرانی که در ایران می‌زیست و به سازمان‌های دولتی ایران هم وابستگی داشت و خود به جرگة فراماسونرها پیوست، «عسکرخان افشار ارومی» بود. وی که از سرکردگان بود، در سال 1223ه‍ .ق. / 1808 م. با تدارک و سازمان تمام به سفارت «فرانسه» مأمور شد که «با نامة محبّت‌آمیز مؤالفت طراز» فتحعلی شاه قاجار و نایب السّلطنه‌اش، عبّاس میرزا نزد ناپلئون رفته و پیوند دوستی ایران و فرانسه را استوار سازد تا ایران بتواند در برابر درازدستی‌های «روسیة» تزاری که چند سال بود، به شیوه‌ای فراگیر و گسترده آغاز شده بود، ایستادگی کند...

عسکرخان ارومی... نه تنها از دانش و هوش خویش به سود مردم ایران چندان بهره نجست و نه تنها مأموریت خود را در راستای آرمان‌های هم‌میهنانش به سامان نرسانید که بر عکس، دیری نپایید که از یکی از انجمن‌های فراماسونگری «بریتانیا» در «پاریس»، به نام «آئین فلسفی اسکاتلند»3 سر درآورد و پس از چند روز، به مقام «استادی» رسید و سپس مأموریت یافت که شاخه‌ای از فراماسونگری را در «ایران» بنیاد نهد.4

حامد الگار هم آغاز ورود ایرانیان به لژهای ماسونی را سال 1808م. می‌شناسد و می‌نویسد:

اوّلین قدم در این زمینه، در پاریس برداشته شد. در سال 1808م. پس از انعقاد عهدنامة «فین کنشتاین» بین ایران و فرانسه، یک هیئت سیاسی تحت رهبری عسکرخان افشار

راهی اروپا شد. هر چند که وقایع اروپا و اتّحاد دوباره‌ توسط معاهدة «تیلیست» علاقة ناپلئون را نسبت به دوستی با ایران شدیداً تغییر داد، ولی اقامت عسکرخان در پاریس، به اندازه‌ای طول کشید که وی بتواند وارد یکی از لژهای ماسونی شود. وی در 24 نوامبر 1808 م. به «لژ مادر»5 ارتقا حاصل کرد و بدین ترتیب، رابطه با فراماسونری فرانسه آغاز گردید.6

پیش از آنکه عسکرخان افشار به لژهای ماسونی پیوند خورده و به قول اسماعیل رائین به شکل بی‌سابقه‌ای به درجة استادی برسد،7 برخی مبلّغان لژهای فراماسونری برای تأسیس لژ در «ایران»، اقداماتی را به عمل آورده بودند:

اقدامات فراماسونرها در ایران، با سفر غیر رسمی «سر هارد فورد جونز» در سال 1804م. به ایران، آغاز شد. او در سال 1808م. رسماً نمایندة دولت «انگلیس» در ایران شد و بعد از او «جیمز موریه» و «فریزر»، مبلّغان لژهای فراماسونری انگلستان بودند که برای تأسیس فراماسونری در ایران تلاش کردند؛ ولی فعّالیت آنان رسمی نبود.8

مورّخان، دومین فراماسونر ایرانی را میرزا ابوالحسن خان ایلچی معرّفی می‌کنند که مدّت 35 سال از انگلستان مقرّری دریافت می‌کرد.

میرزا ابوالحسن خان ایلچی از اوّلین مهره‌های برگزیدة استعمار بود که به جریان فراماسونری پیوند خورد و به زودی، از حقوق‌بگیران9 مشهور دولت انگلیس شد.

او در دربار فتحعلی شاه، از افرادی است که علاوه بر حیرت در برابر مدنیّت غرب، در سلک فراماسون‌ها و حقوق بگیران درآمد و به مشیّ لیبرال‌ها زندگی کرد. او به قول خودش، در مغرب زمین، دل در گرو (نازنینان حور جبین) سپرد و به «ضیافت رقص» و «عشرتکدة تفرّج» این جماعت می‌رفت. او به مدّت یک سال و نیم (مقارن با 1224ه‍ .ق. / 1809م.) در انگلستان، به سر برد و شرح بسیاری از تأسیسات تمدّنی جدید را برای شاه داد، آزادی و روابط آزاد جنسی زن و مرد برای ایلچی بسیار جالب توجّه بود.10

نکتة جالب توجّه آنکه، این گروه با شیفتگی ویژه، سرمست ظاهر تمدّن پر زرق و برق فرنگ شدند، تن به ابتذال سپردند و در مشیّ اجتماعی، جدایی دین از سیاست را پذیرا گشتند و خود متعهّد به اجرای این مشی در عمل نیز شدند.

ابوالحسن خان ایلچی، 35 سال مسئولیت سیاست خارجی ایران را بر عهده داشت و همان کسی است که به عنوان وزیر امور خارجه، قراردادهای ترکمنچای و گلستان را منعقد کرد که «قفقاز» و سرحدّات شمالی ایران، مطابق آن قرارداد، به دولت روسیة تزاری واگذار شد.11

امثال میرزا ابوالحسن خان ایلچی شیرازی، سفیر فتحعلی شاه در «لندن»، با حقوق بگیری از دولت انگلستان، به جاسوسی می‌پرداختند و در ضمن، زمینه را برای استقرار فرهنگ جدید [تجدّد مآبی] در ایران فراهم می‌کردند.12

محمود محمود در کتاب «تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن 19م.»، دربارة تأثیرپذیری و انقیاد رجال سیاستمدار برگزیده می‌نویسد:

از اوایل قرن نوزدهم میلادی، پای هر ایرانی متشخّص که به اروپا رسید، مخصوصاً به «لندن»، او را به این محفل سرّی (محفل فراماسونری) دعوت کردند و امضا گرفتند و او را برادر و برابر خواندند و مُهر کردند و دهانش دوختند. این آدم دیگر دلباختة آزادگان می‌شد و خود را مطیع و پیرو دستورات آنها می‌دانست... نمایندگان دولت انگلیس که در ایران مأموریت پیدا می‌کردند، در همه جا از این برادران داشتند و سراغ هم می‌رفتند و یکدیگر را پیدا می‌کردند و با آنها سر و سرّ داشتند و با هم رایگان[ندار] بودند...13

میرزا ابوالحسن خان شیرازی، اوّلین سفیر سدة نوزدهم ایران در انگلستان بود، گمان می‌رود که وی توسط میزبان رسمی‌اش، سر گور اوزلی،14 برادر یکی از مستشرقین درجه دو و سفیر بعدی انگلیس در ایران، نامزد عضویت در «لژ لندن» شده باشد که در 15 ژوئن 1810م. توسط لرد مویرا15 در آن، پذیرفته شده است.16

میرزا ابوالحسن نیز چونان عسکر خان افشار در لژ ماسونی، به درجة استادی رسید و به سمت ریاست فراماسونری ایران تعیین شد. او با امضای قرارداد مفصّلی با انگلیس، ایران

را به طور غیر مستقیم مستعمرة آن کشور کرد و نیز با همکاری اوزلی که واسطة ایران و روسیه شده بود، با امضای قرارداد انگلستان، هفده شهر قفقاز را از ایران جدا کرد.17

از آن پس و به تدریج، درباریان و دانشجویانی که برای تحصیل در اروپا بورسیه می‌شدند، وارد لژهای ماسونی شدند. اصرار اوزلی به وارد کردن درباریان ایران در جرگة فراماسونرها بودکه به منظور نفوذ در سازمان‌های کشور و ایجاد هسته‌های اوّلیة تشکیل فراماسونری صورت می‌گرفت.

در زمان سلطنت فتحعلی شاه، یک هیئت پنج نفری دانشجو به اروپا اعزام شدند (1815م.). از میان این پنج تن، میرزا صالح شیرازی، صاحب اوّلین روزنامه در ایران و میرزا جعفر خان فراهانی نیز به عضویت لژ «لندن» در آمدند.

در سال 1815م. میرزا صالح شیرازی دانشجوی اعزامی به خارج از کشور، توسط سر گور اوزلی به لژ فراماسونری پیوست. او بعدها واسطة گفت‌وگوهای محرمانة خانوادة سلطنتی قاجار با انگلیس بود و طرفین به او اعتماد کامل داشتند.18

در سال 1817م. مهندس میرزا جعفرخان فراهانی ملقّب به مشیرالدّوله که وی نیز از دانشجویان اعزامی به خارج از کشور بود، به فراماسونری ملحق شد و نقش مهمّی در ترویج آئین فراماسونری در عهد ناصری ایفا کرد.19

چند سالی پس از آن، پسران حسینعلی فرمان فرما، پسر فتحعلی شاه و حاکم پیشین «اصفهان» و مدّعی ناکام سلطنت پس از مرگ پدر - به همراه فرید عضو سفارت انگلیس در «ایران» - وارد لندن شده و به عضویت لژ آن شهر درآمدند. براساس اسناد موجود، پسران فرمان‌فرما اوّلین شاهزادگان قاجاری بودند که به لژهای فراماسونری پیوستند.20

چنان‌که ملاحظه می‌شود، انگلیس و فرانسه هم‌عنان و همراه هم سعی در جلب ایرانیان و به ویژه درباریان به لژهای ماسونی داشتند. حامد الگار می‌نویسد:

اصلاً عقیده بر این است که اوّلین لژ ایران وابسته به لژهای فرانسه بود. انگلیسی‌ها از آنجا که می‌دانستند از نظر سیاسی نسبت به آنها تنفّری در ایران وجود دارد؛ بنابراین تحت لوای لژهای فرانسه، به اعمال سیاسی دست زده و ماسون‌های ایرانی را تحت انقیاد پنهانی سیاست خود در می‌آوردند تا آنجا که ماسون‌های ایرانی نمی‌دانستند که آتش‌بیار سیاست انگلیس هستند.21

انگلیس همواره در این مدّت، نه تنها کاملاً فراماسون‌های فرانسوی را در ایران تحمّل کرده، بلکه آشکارا پشتیبان آنها بوده و به همین وسیله، از آنها نفع سیاسی برده است و به همین جهت، صدها فراماسون‌ ایرانی هستند که خالصاً و مخلصاً و عبیدانه با کمال حضور ذهن و امانت و صداقت به سیاست نابه‌کار انگلیس در ایران خدمت کرده‌اند و خود نمی‌دانسته‌اند که چه می‌کنند یا اصلاً این خوش‌خدمتی و خوش‌رقصی را ننگ نمی‌دانسته‌اند.22

پی‌نوشت‌ها: