مليحه پژمان
مشرکان، پیامبر را ابتر خواندند؛ امّا خداوند، فاطمه را کوثر نامید: «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ٭ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ٭ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ» و او خورشیدی است که یازده ستارة دنباله‌دار را در آسمان امامت، مادری می‌کند. به راستی که چه کسی جز فاطمه(س) می‌تواند فاطمه باشد؟ آری! فاطمه، فاطمه است. او زهرة تابنده‌ای است که خورشید بر نور محراب عبادتش غبطه می‌خورد... همة مادرها عزّت و مقام خویش را از وجود پربرکت فاطمه(س) وام گرفته‌اند؛ او مادر شهیدان است، او مادری را در تمام هستی تمام کرده و هیچ مادری همانندش نیست.
«مجلة زائر» در گفت‌وگو با استاد اخلاق و معارف اسلامی، مرجع تقلید فرزانه، آیت‌الله عبدالله جوادی آملی فرازهایی از زندگی و مقام مادری حضرت زهرا(س) را مورد بررسی و مداقّه قرار داده است که ما آن را تقدیم شما خوانندگان محترم می‌کنیم.
• یکی از والاترین مقام‌های حضرت زهرا(س) مادری است. ایشان مادر یازده امام معصوم هستند؛ مادری که در تربیت نسل ولایی، نمونه و بی‌بدیل است. در این زمینه چه نکاتی قابل طرح است؟
دربارة حضرت زهرا(س) سخن گفتن سَهل و ممتنع است؛ سُهولتش براي فراواني فضيلت است و امتناع و صعوبت آن براي عمق و ژرفاي غيرقابل غوص و شناي آن مي‌باشد. در جوامع اسلامي آمده است كه محبوب‌ترين زنان نزدرسول اكرم(ص) فاطمه(س) بوده است؛ چنان‌که وقتی فاطمه(س) به مکانی وارد می‌شدند که پدرشان حضور داشتند، رسول اكرم(ص) از جاي خود برمي‌خاستند و به سوي حضرت زهرا(س) می‌رفتند و او را می‌بوسيدند و به جاي خود می‌نشاندند.
و از این جهت یکی از برجسته‌ترین نام‌ها و صفات حضرت زهرا(س) امّ ابیهاست؛ ایشان در کودکی مادر گرامی خود را در «شعب ابیطالب» از دست دادند و از آن زمان تا پایان عمر پربرکت رسول خدا(ص) برای پدرشان مادر بودند. از نسل ارجمند این بانوی بی‌قرینه، یک به یک یازده امام معصوم متولّد شدند تا جهان را به نور هدایت روشن کنند. حضرت زهرا(س) نمونة عینی مادری هستند که تمامی فرازهای تربیت فرزندان خود را در همان 18 سال عمر کوتاه، امّا پربرکت خود بنیان‌گذاری کردند. ایشان در تربیت حسنین(ع) همواره محور عبادت بودند و آنچه فرزندان حضرت در زندگی مادر خود می‌دیدند، عبادت پروردگار، تبعیت و جان‌فشانی برای صیانت از ولایت ولیّ خد ا بود تا آنجا که حضرت، نخستین مدافع و فدایی ولایت شدند و در همین مسیر به شهادت رسیدند. وقتی چنین تربیتی در خانه برقرار است، فرزندان این خانه می‌شوند حسن بن علی، حسین بن علی و زینب کبری(ع). از چنین خانه‌ای، ولیّ خد ا به ولایت می‌رسد و زینب پرچمدار حقّانیت ولایت می‌شود.
• با چنین الگوی مادرانه در اسلام، زنان امروز ما چه وظایفی در قبال تربیت فرزندان خود دارند؟
رسالت زنان گرانقدر جامعة برين آن است كه هم علوم اسلامي را فرا گيرند و هم در نشر آن كوشا باشند تا اصالت مادري را همتاي اصول ديگر پاسداري كنند و عواطف پاك را كه از بهترين ودیعه‌های الهي نسبت به زن است، از هوس‌مداري سالم نگه دارند و نيازهاي مربوط به خويش را با دست توانمند خود برطرف كنند، تا تماس با نامحرم و ارتباط با بيگانه لازم نيايد؛ چنان‌که حضور زنان در انقلاب و دفاع مقدّس، سند گوياي شايستگي زن براي شركت در مجامع مذهبي، سياسي و اجتماعي است. شايد به همين مناسبت امام صادق(ع) فرموده‌اند: «أکثر الخير في النساء؛ بيشترين خيرها در زنان است.» پرهيز از تجمّل‌گرايي و اشتياق به ساده زيستن، ايثار مستمندان و محرومان، فضيلت اخلاقي زنانِ وارسته است كه نه تنها آنها را از لوث هجوم فرهنگِ مبتذل پاك نگه می‌دارد، بلكه مردان را هم از آلودگي می‌رهاند.
• امّا وقتی فرازهای زندگی حضرت زهرا(س) را بررسی می‌کنیم، ایشان صرفاً یک مادر نمونه نیستند؛ بلکه جایگاه و مقام علم و ایمان بانوی دو عالم هم در بالاترین درجه قرار دارد. درست است؟
بله. همین طور است و شما به نکتة خوبی اشاره کردید؛ زیرا دربارة فاطمه زهرا(س) از دو محور باید سخن گفت؛ یك محور مربوط به جنبة علمی است كه برای ما ثمرة علمی و نتیجة اعتقادی دارد و پشتوانة مسائل اخلاقی فقهی و حقوقی ما نیز هست و محور دوم آن، بخشی است كه ما باید به ایشان تأسّی كنیم و آن حضرت را اسوه و الگوی خود قرار دهیم. آن بخشی كه مربوط به مسائل اعتقادی است و برای ما ثمرة علمی دارد، بررسی مقام منیع آن بانو(س) است که بفهمیم ایشان همتای «قرآن كریم»، همتای نبوّت، همتای رسالت و همتای ولایت است؛ چیزی از ولیّ الله المطلق كم ندارد و اینها یك نورند. این‌گونه مباحث برای ما ثمرة اعتقادی و علمی دارد.
• و چه سرّی در وجود حضرت زهرا(س) است که ایشان همتای قرآن کریم هستند؟
بسیار روشن است؛ زیرا آن حضرت مثل خود قرآن كریم در مقام حدوث و بقا شكل گرفت. قرآن این سه ویژگی را دارد؛ اوّلاً از زمین برنخاست و از آسمان نازل شد و ثانیاً نزولش 23 سال طول كشید و ثالثاً برای ابد می‌ماند و چنین نیست كه - معاذ الله - قابل زوال و از بین رفتنی باشد «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ». بنابراین، وقتی هویّت انسان كامل به ویژه فاطمه زهرا(س) را ارزیابی می‌كنیم، می‌بینیم در همین مثلّث خلاصه می‌شود؛ ایشان از زمین برنخاست و از آسمان نازل شد و تقریباً همسفر قرآن كریم بود.
شاید برای برخی این سؤال پیش بیاید که چنین مطلبی چگونه قابل اثبات است که در اثبات آن باید گفت، وقتی وجود مبارك پیغمبر(ص) به مقام شامخ نبوّت بار یافتند، به معراج رسیدند و در معراج غذایی میل كردند، وقتی از معراج نازل شدند و به زمین آمدند، دیگر تماسی نداشتند؛ مگر اینكه آن غذا به صورت نطفه در بیاید. آن میوة آسمانی غیبی و بهشتی وقتی در صلب مطهّر رسول اكرم(ص) به صورت نطفة فاطمه(س) درآمد، در قرار مكین خدیجه(س) مستقر شد.
ضلع دوم این مثلّث آن است كه طیّ 23 سالی که قرآن به تدریج نازل شد، وجود مبارك فاطمه(س) از چندین راه با قرآن رابطه داشت؛ راه مستقیمش این بود كه از وجود مبارك پیغمبر(ص) آیات را فرا گرفت و هر روز این دو شاگرد را به پیشگاه رسول گرامی می‌فرستاد؛ یعنی حسن و حسین(ع) سفیران فاطمه بودند. بعد از آنها استنطاق می‌كرد كه امروز چه آیه‌ای نازل شد؟ پیغمبر چه فرمود؟ آیه را چگونه معنا كرد؟ این آیه را با آن آیه چگونه هماهنگ كرد؟ اینها را گزارش می‌دادند. در تكمیل گزارش، با پدر بزرگوارش هم مذاكره می‌كرد. سفیر سومی كه وجود مبارك فاطمه(س) داشت، علی بن ابیطالب(ع) بود كه باب مدینة علم بود؛ آن هم مرتّب گزارش می‌داد، امروز این آیه نازل شد، پیغمبر چنین معنا كرد، چنین تفسیر کرد.
نکتة مهم اینکه خدا وعده داد اگر تقوا پیشه كنید، از یك سو خداوند معلّم شما می‌شود، از سوی دیگر «اتَّقُوا اللهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ الله» و حضرت زهرا(س) در اثر آن تقوای كامل، شاگرد مستقیم ذات اقدس الهی بود، معارفی را از آنجا فرا گرفت و این مجموعه این‌قدر ادامه داشت تا قرآن به پایان برسد. همین كه در اواخر
عمر مبارك پیغمبر(ص) قرآن به پایان رسید، دیگر آیه‌ای نازل نشد. طولی هم نكشید كه این پدر و آن دختر با فاصله‌ای بسیار کم هر دو رحلت كردند.
• و حضرت زهرا(س) حجّت بر همة ائمّة هدی(ع) هستند. در این باب چه نکاتی قابل طرح است؟
وقتی گفته می‌شود این بانو حجّت بر ائمّه(ع) است، بدین جهت است كه در حجّیت، نبوّت، رسالت یا امامت لازم نیست؛ آنچه محور حجّیت است، عصمت است. اگر یك انسانی معصوم بود ما یقین داریم حرف او، فعل او، تقریر او، سكوت او و قیام و قعود او حجّت خداست. اینكه در «زیارت آل یاسین» به پیشگاه ولیّ عصر(عج) و به تك تك حالات او سلام عرض می‌كنیم، برای این است که تك تك حالات او معصومانه است «السلام علیك حین تقوم و تقعد حین تقراء تبین حین تركع و تسجد؛ سلام بر تو و آن وقتی كه برمی‌خیزی، آن وقتی كه می‌نشینی، آن وقتی كه سخن می‌گویی، آن وقتی كه تقریر می‌كنی، آن وقتی كه ركوع داری، آن وقتی كه سجود داری.» جامع همة اینها همان است كه در سورة مبارکة «انعام» آمده است که: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ». لذا اگر كسی معصوم بود، حیات و مماتش این است و ما به تك تك این شئون معصومانة معصوم عرض ادب می‌كنیم. معیار حجّیت، عصمت است؛ نه نبوّت و نه رسالت و نه امامت و چون این بانو(س) معصوم است، حجّت خداست. اینكه در «نهج البلاغه» گاهی علی بن ابیطالب(ع) به سخنان ایشان استشهاد می‌كنند كه فاطمه چنین گفته است، این استدلال به قول حجّت الله است؛ امّا سرّ اینكه او حجّت بر معصوم هم هست، این است كه ائمّه(ع) عالم غیبند «بما كان و بما یكون و بما هو كائن الی یوم القیامة»؛ امّا منابع علمی را اینها گاهی از رسول اكرم شنیدند، گاهی از باطن قرآن كمك می‌گیرند و گاهی از مصحف فاطمه؛ وقتی امام معصوم(ع) دارد خبر غیب می‌دهد، از ائمّه(ع) سؤال می‌كنند این خبر غیب را از كجا گرفته‌ای؟ می‌فرمایند در مصحف مادرمان. خب این مصحف فاطمه چیست؟ همان است كه جبرئیل(ع) نازل می‌شد و این معارف را می‌فرمود و وجود مبارك فاطمه(س) تلقّی می‌كرد، بعد به امیرالمؤمنین می‌داد، امیرالمؤمنین(ع) املای او را می‌نوشت و كتابت می‌كرد.
• بر این اساس، مصحف فاطمه(س) پرده‌ای از غیب برای همة ائمّة هدی(ع) بوده، درست است؟
بله. همین‌طور است، مصحف فاطمه(س) آن وحی تشریعی بود كه با انقطاع عمر مبارك رسول گرامی(ص) به پایان رسید. اگر در نهج البلاغه آمده است كه وجود مبارك امیرالمؤمنین(ع) دربارة رحلت پیغمبر(ص) فرمودند: «لقد انقطع بموتك ما لم ینقطع بموت احد من اخبار السماء» آن ناظر به وحی تشریعی است؛ وگرنه وحی تسدیدی، تعریفی و اقسام وحی كه الی یوم القیامة به ویژه در شب‌های قدر نازل می‌شود، این دوام دارد. این‌گونه از وحی‌ها در شب‌های جمعه، در لیالی قدر بر ائمّه(ع) نازل می‌شد و بر وجود مبارك ولیّ عصر(عج) هم نازل می‌شود. این وحی قطع نشده است. این‌گونه از معارف غیبی به وسیلة جبرئیل(ع) نازل می‌شد، فاطمه(س) تلقّی می‌كرد و اینها را حفظ می‌كرد و برای امیرالمؤمنین(ع) املا می‌فرمود، وجود مبارك امیرالمومنین(ع) اینها را می‌نوشت، شده مصحف فاطمه. این می‌شود حجّت خدا بر خلق اجمعین؛ به ویژه در معارف غیبی نسبت به ائمّة اطهار(ع).
• با توجّه به اینکه در عصری قرار داریم که دشمن سعی می‌کند با تمام قوا و قدرت اسلام و تشیّع را مورد تهاجم قرار دهد، عصری که با وجود پیشرفت‌ها، اذهان عمومی آماج تهاجم برخی فرقه‌ها و افکار انحرافی قرار دارد، با توجّه به این شرایط و داشتن الگوی شخصیتی بزرگ همچون حضرت زهرا(س) چه وظایفی پیش روی ما قرار دارد؟
به نکتة مهمّی اشاره کردید. ما موظّفیم و وظیفه داریم و مأمور هستیم به این بانو اقتدا كنیم و راهش هم ممكن است. این بانو(س) هم در اعتقادات، هم در اخلاق، هم در حقوق و هم در فقه، مطالب فراوانی را فرمودند و عمل كردند و تعلیم دادند و دستور عمل كردن را هم به ما دادند.
این بانو برای همة ما اسوه است. ما موظّفیم مثل آن حضرت حركت كنیم؛ منتها این در حدّ آفتاب و در حدّ شمس، این فضای كلّ جهان را روشن می‌كند؛ منتها ما در زندگی خاصّ خود مثل شمع نور می‌دهیم و زندگی خود را روشن می‌كنیم.
زکات عمر ما شناختن فاطمه، همسر و فرزندان این بانوی بی‌قرینه و لزوم اقتدا به آن انسان كامل است و در اسُوه قرار دادن آن بانو فرقي بين زن و مرد نيست؛ يعني مردانِ سالكِ كوي وَلا موظّفند به آن حضرت(س) اقتدا نمايند؛ چنان‌كه زنان سالك كوي صفا مكلّفند به حضرت اميرالمؤمنين(ع) تأسّي نمايند؛ زيرا بسياري از وظايف ديني مشترك بين زن و مرد است كه مهم‌ترين آنها را عقاید، علوم، فضائل نفساني تشيكل می‌دهد و در وظايف اختصاصي نيز هر كدام از آن دو معصوم، همتايِ هم دستورهاي لازم داده‌اند.