مريم ضمانتی يار
كشتي كوچكِ ناخدا حيدر آرام بر روي «دجله» پيش مي‌رفت. آسمان آبي بود و نسيم خنكي، نيزارهاي اطراف دجله را نوازش مي‌كرد. هوا مطبوع و خنك بود و بعد از ظهر مناسبي براي كشتي‌راني بر روي دجله. مسافراني كه از «حلّه» و «كربلا» سوار كشتي شده و به سمت «نجف» مي‌رفتند، در آرامش دجله و كشتي سرگرم گفت‌وگو بودند و صداي خندة چند جوان، عرشة كوچك كشتي را پر كرده بود، آنها جواني تنها را يك گوشه از عرشه دوره كرده بودند و هر كدام حرفي مي‌زدند و او را مسخره مي كردند. جوان هم آرام و سر به زير نشسته بود و خنده‌ها و تمسخرهاي آنها را تحمّل مي‌كرد. جواني كه از همة دوستانش بي‌پرواتر بود، جلوي او روي عرشه نشست و گفت: ياقوت! مادرت نذر كرده اگر به سلامت به نجف برگردي، صدهزار جمعه به «كربلا» برود و... .
ياقوت با شنيدن نام كربلا برآشفت. با خشم بلند شد كه حرفي بزند؛ امّا با يك حركت سريع، همة آنها از جا برخاستند و دورش را گرفتند. ياقوت در حلقة آنها احساس ترس كرد و حرفي نزد و آنها گستاخ‌تر شده و مذهبش را به مسخره گرفتند. ناخدا حيدر و جاشوهاي كشتي، سخت سرگرم كارشان بودند و كسي متوجّه نبود هر آن ممكن است بين اين عدّه جوان نزاعي در گيرد.
شيخ علي رشتي كه از كربلا عازم «نجف» بود و از ابتدا شاهد بود كه اين عدّه چه طور اين جوان تنها و بي‌پناه را مسخره مي‌كردند، ديگر تاب نياورد. برخاست و به طرف آنها رفت. با دست آنها را كنار زد و گفت: آرام باشيد. از انصاف و جوان‌مردي به دور است كه ده نفر، يك نفر را... .
يكي از آنها جلو آمد و گفت: ياقوت خودش مرد كاملي است و وكيل و وصيّ نمي‌خواهد.
يكي ديگر گفت: از آن گذشته ما عموزادگان او هستيم و نيازي به وساطت يك غريبه نيست.
شيخ علي سري تكان داد و گفت: خويشاوند او هم هستيد و اين‌همه مسخره‌اش مي‌كنيد؟
جواني از بين آنها فرياد زد: دروازة كربلا را پشت سر گذاشته‌ايم و روي آب هستيم. اگر گمرکچي هستي برو كنار دروازة كربلا.
ياقوت برآشفت: احترام موي سفيد اين شيخ را داشته باشيد. پيرمرد كه حرف بي‌حساب نمي‌زند.
هنوز جوان پاسخ ياقوت را نداده بود كه ناخدا حيدر فرياد زد: رسيديم. بعد از اين، عمق آب خيلي كم است. اگر جلوتر برويم، كشتي به گل مي‌نشيند. پياده شويد و بقيّة راه را تا نجف پياده برويد.
ياقوت نفس راحتي كشيد. كوله‌بارش را برداشت و به سرعت پياده شد. شيخ علي هم پياده شد. خودش را به ياقوت رساند و گفت: اگر اجازه بدهي، تا نجف همراهت باشم.
ياقوت سري تكان داد و گفت: از اینکه به خاطر من به زحمت افتاديد، شرمنده‌ام.
- اين چه حرفي است. اگر همين‌طور پيش رفته بودند و ناخدا فرمان پياده شدن نداده بود، كارَت با آنها به جاي باريكي مي‌كشيد. حالا واقعاً راست مي‌گفتند و از خويشاوندان تو هستند؟
- بله. آنها عموزادگان من هستند و همه اهل سنّتند و پدرم هم سنّي است؛ امّا مادرم شيعه است و من چند سالي است كه به مذهب مادرم هستم و همين امر باعث شده آنها مرا بسيار آزار دهند.
- حالا كجا مي‌رفتي كه با آنها هم‌سفر شدي؟
- من اهل «حلّه» هستم و شغلم روغن‌فروشي است. براي تهيّة روغن مرتّب از حلّه به باديه‌هاي اطراف نجف مي‌روم. اينها هم براي كار به نجف مي‌روند. شما كه هستيد و به كجا مي‌رويد؟
- من نامم شيخ علي رشتي است و براي تدريس علوم ديني به اين نواحي آمده‌ام. دلم مي‌خواهد بدانم چه پيش آمد كه به مذهب مادرت درآمدي؟
دل ياقوت با شنيدن اين جملة شيخ علي فرو ريخت. ياد خاطره‌اي شيرين در دلش زنده شد. چشمانش به اشك نشست و براي لحظاتي طولاني سكوت كرد. شيخ علي متوجّه شد كه ياقوت سخت منقلب شده است. سكوت كرد و گذاشت تا به حال خودش باشد.
ياقوت حس كرد بغض راه گلويش را بسته است و اگر اشك‌هايش نريزند، نفسش بند مي‌آيد. آهي كشيد و اشك‌هايش جاري شدند. شيخ علي اشك و سكوت او را كه ديد، گفت: حدس مي‌زدم چيزي در دلت مي‌گذرد كه اين‌گونه تو را از آنها جدا كرده؛ امّا فكرش را نمي‌كردم كه يادآوري آنچه بر تو گذشته، اشكت را جاري كند. مشتاق‌تر شدم بدانم چه بر تو گذشته.
ياقوت اشك‌هايش را پاك كرد و گفت:
گفتم كه شغلم روغن‌فروشي است و براي تهيّة روغن به اطراف نجف مي‌روم تا از باديه‌نشينان روغن بخرم. آن سال كارواني راهي نجف بود و من با آنها همراه شدم. در بين راه شب در جاي امني مانديم و من كه بسيار خسته بودم به خواب رفتم و وقتي چشم باز كردم همراهانم رفته بودند و هيچ كس مرا بيدار نكرده بود. تنها و سرگردان بارم را جمع كردم و راهي بيابان شدم؛ امّا خيلي زود فهميدم كه راه را گم كرده و مسير را كاملاً اشتباه رفته‌ام. كم‌كم ظهر از راه مي‌رسيد و بر شدّت تابش آفتاب افزوده مي‌شد. آبي كه همراهم بود تمام شده بود و هم‌سفري هم نداشتم كه از او مدد بخواهم. مي‌دانستم در آن بيابان، حيوانات وحشي گرسنه فراوان است و بسيار شنيده بودم كه مسافران راه گم كرده، طعمة آنها شده‌اند. وحشت سراپاي وجودم را در برگرفته بود و درمانده اشك مي‌ريختم. پدرم هميشه از خلفا و مشايخ ياد مي‌كرد. من هم عاجزانه خدا را قسم مي‌دادم و آنها را نزد او شفيع مي‌كردم تا اسباب رهايي‌ام را فراهم كند؛ امّا هر چه بيشتر جلو مي‌رفتم، احساس مي‌كردم از مقصدم دورتر مي‌شوم. تا چشم كار مي‌كرد، بيابان بود و خار و خاك و آفتاب داغ هم بي‌امان بر سر و رويم مي‌تابيد و هر چه بيشتر عرق مي‌ريختم، تشنه‌تر مي‌شدم.
حيوان زبان بسته‌ام كه ديگر از تشنگي ناي راه رفتن نداشت. نيمه‌هاي راه از پا درآمد و من سرگردان و تشنه به راهم ادامه دادم. راه كه نه، به بي‌راهه‌اي كه مرا به عمق بيابان مي‌كشاند....
گريه امان ياقوت را بريد. از رفتن باز ماند و همان‌جا ميان نيزارهاي ساحل دجله نشست. شيخ علي كنارش نشست و دستش را پدرانه بر روي شانة او گذاشت. شانه‌هاي ياقوت از شدّت گريه مي‌لرزيد. بعد از لحظاتي كه با صداي بلند گريه كرد، بر خودش مسلّط شد و ادامه داد:
مادرم هميشه مذهبش را از پدرم پنهان مي‌كرد؛ امّا من به ياد داشتم كه در كودكي كه من هنوز تفاوت مذهب او و پدرم را نمي‌فهميدم، به من مي‌گفت: ما امام زنده‌اي داريم كه كنيه‌اش اباصالح است. او گمشدگان را نجات مي‌دهد و به فرياد درماندگان مي‌رسد و ضعيفان و بي‌پناهان را ياري مي‌كند... در آن لحظات عطش و وحشت و خستگي، ناگهان ياد اين حرف مادرم افتادم. از شدّت گرما و عطش، بر روي زمين افتادم و در حالي كه با نهايت درماندگي با صداي بلند گريه مي‌كردم، فرياد زدم: خدايا! من از امامي ياري مي‌طلبم كه مادرم مي‌گفت گمشدگان را نجات مي‌دهد. به فرياد درماندگان مي‌رسد... من در اين برهوت و تشنگي، گم شده‌ام و تو مي‌داني كه درمانده‌ام. عهد مي‌بندم اگر او به فريادم برسد و مرا نجات دهد، به مذهب مادرم درآيم.
و با آخرين تواني كه داشتم، فرياد زدم: يا اباصالح! مي‌گويند تو فريادرس درماندگاني... من درمانده‌ام... مرا درياب...!
ناگهان از پشت پردة اشك، چهرة مردي را ديدم. اوّل فكر كردم سراب و خيال است؛ امّا پلك كه زدم و اشك‌هايم فرو ريخت، او را بهتر ديدم. عمّامة سبزي به سر داشت.
درست هم‌رنگ همين برگ‌هاي ني. دستم را گرفت و مرا بلند كرد. راه را به من نشان داد و فرمود:
«به زودي به قريه‌اي مي‌رسي كه اهل آن همه شيعه‌اند.» و از من خواست كه به مذهب مادرم درآيم.
فهميدم كه او همان اباصالح است. ناله كردم: يا سيّدي! با من به آن قريه مي‌آييد؟
فرمود: «نه؛ چرا كه هزار نفر در اطراف اين بلاد از من مدد مي‌خواهند و بايد بروم و ايشان را نجات دهم.»
تا من به خودم آمدم، ديگر او را نديدم. فرياد زدم، صدايش كردم؛ امّا بيابان بود و سكوت. با حال و روزي گريان و پريشان به سوي قريه‌اي رفتم كه اباصالح نشانم داده بود؛ آن قريه كه فرموده بود اهالي آن همه شيعه‌اند. مردم آن قريه مرا كه گريان ديدند، پناهم دادند و ماجرا را كه فهميدند، دوره‌ام كردند و بر سر و چشمم بوسه‌ها زدند و اشك‌ها ريختند... .
آن شب، مهمان آنها بودم و فردا ظهر، همراهانم رسيدند و من تازه فهميدم چه مسافتي را با چه سرعتي طي كرده‌ام... كار خريد روغن را فراموش كردم. حالي داشتم كه به هيچ چيز آرام نمي‌گرفت. فرداي آن روز به حلّه رفتم و سراغ بزرگ اهل شيعه را گرفتم. خانة سيّد مهدي قزويني را نشانم دادند. نمي‌دانستم كيست؛ امّا به كسي نياز داشتم كه به من بگويد چه كنم تا به عهدم وفا كنم؛ خصوصاً كه حضرت بر عمل بر عهدم تأكيد فرموده بود. خادم سيّد مهدي در را به رويم گشود. مرا كه گريان و گرد و غبار گرفته ديد، به اتاقي برد و لحظه‌اي نگذشت كه سيّد خودش به سراغم آمد. بي‌آنكه بداند من كه هستم و بر من چه گذشته، گرم مرا در آغوش گرفت و بوسيد. گفتم: نامم ياقوت است و روغن‌فروشي از اهالي حلّه هستم.
گفت: هر كه هستي، خوش آمدي.
قصّة گم شدنم را برايش گفتم و... ناگهان سيّد منقلب شد. مثل اینکه خاطره‌اي شيرين و خاص به يادش آمده باشد. به پهناي صورت اشك مي‌ريخت و زير لب چيزي زمزمه مي‌كرد. ديدم حال او از من پريشان‌تر است. پرسيدم: چرا چنين اشك مي‌ريزي سيّد؟
برايم گفت كه چند سال قبل راهي كربلا شده و در راه مردان راهزن و بي‌رحم عنيز، راه را بسته بودند و همة زائران از ترس، در كنار رود «هنديّه» توقّف كرده و جرئت حركت به سوي كربلا را نداشتند كه با دلي شكسته سر به بيابان مي‌گذارد كه ناگهان صاحب الامر(عج) مي‌آيند و او را همراه همة زائران به كربلا مي‌رسانند؛ بدون اینکه نشاني از راهزنان باشد.
با يادآوري خاطره‌اش هر دو سر در آغوش هم گريه كرديم و كمي كه آرام گرفت، پرسيد: براي چه اينجا آمده‌اي؟
گفتم: آمده‌ام تا به مذهب تشيّع درآيم و نمي‌دانم چه كنم.
گفت: خودم تمام آداب تشرّف به تشيّع علوي را به تو مي‌آموزم.
گفتم: من امّا به يك چيز فكر مي‌كنم. من مي‌خواهم او را دوباره ببينم. چه كنم؟
در حالي كه آرام اشك مي‌ريخت، لبخندي زد و گفت: به همين زودي دلتنگ شده‌اي؟ تو كه پروردة پدري سنّي هستي.
گفتم: نه... من شير مادري شيعه را خورده‌ام. فقط بگو چه كنم؟
سيّد سر تكان داد و گفت: چه بگويم؛ امّا مي‌دانم كه او جدّش حسين(ع) را بسيار دوست دارد. حسين را شفيع قرار بده و چهل شب جمعه به كربلا برو. اميد كه به آبروي حسين دوباره مولايمان را زيارت كني.
من در كنار سيّد مهدي با آداب و عقايد تشيّع آشنا شدم و در تمام اين مدّت، فقط به يك چيز فكر مي‌كردم كه مي‌خواهم دوباره او را ببينم و از همان هفته، هر شب جمعه به كربلا رفتم.
شيخ علي كه محاسن سفيدش از اشك خيس شده بود، دستي بر شانة ياقوت جوان زد و گفت: از ما كه عمري شيعه‌ايم، با معرفت‌تر و عاشق‌تري!
ياقوت كه نگاهش به موج‌هاي زيباي دجله خيره مانده بود، گفت:
داشتم در اين آتش مي‌سوختم تا چهلمين پنجشنبه از راه رسيد. از صبح آرام و قرار نداشتم. همة وجودم شعله‌ور بود و براي رسيدن به كربلا لحظه‌شماري مي‌كردم. من مي‌دانستم او از دلم خبر دارد؛ همان‌طور كه من در آن بيابان با خدا عهدي بسته بودم و او پايبندي به عهد را يادآورم شده بود.
وقتي به دروازة كربلا رسيدم، ديدم مردم زيادي جمع شده‌اند. پرس‌وجو كردم و فهميدم نمايندگان حكومت اهل سنّت، براي بازديد از كار نگهبانان دروازة شهر آمده‌اند و با نهايت سخت‌گيري از زائران تذكره مي‌خواهند و هر كس تذكره نداشت، بايد پول آن را مي‌پرداخت و من كه سي و نه شب از حلّه تا كربلا پياده رفته بودم، فكرش را هم نمي‌كردم كه در چهلمين شب و درست در شب موعود، با چنين مسئله‌اي روبه‌رو شوم. من نه تذكره داشتم و نه پولي كه قيمت تذكره را بدهم. مردم التماس مي‌كردند و سربازان حكومتي با خشونت و ضرب نيزه آنها را رد كرده و اجازة ورود به كربلا را نمي‌دادند. بسياري بدون تذكره بودند و با چشمي گريان برگشتند؛ امّا من كه به وعده و وعده‌گاهم رسيده بودم، امكان نداشت بتوانم برگردم. سعي كردم بين آنها كه تذكره داشتند، مخفي شوم؛ امّا مأموران متوجّه شدند و مرا عقب زدند. نمي‌دانستم چه كنم كه ناگهان از بين جمعيت، صاحب خودم، صاحب الأمر(عج) را ديدم. همان كه آن روز در بيابان به فريادم رسيده بود. لباس طلّاب عجم را پوشيده بود و عمّامة سفيدي بر سر داشت و آن طرف دروازه بود. با ديدنش دلم فرو ريخت. با نگاهم التماسش كردم. نيازي
به حرف زدن نبود. تمام وجودم در اشتياق مي‌سوخت. حضرت جلو آمد و دست مرا گرفت. گرمايي مطبوع تمام وجودم را در برگرفت. زماني به خودم آمدم كه از دروازه عبور كرده بودم و هيچ كس مانع من نشده بود. وقتي از دروازه گذشتم، ديگر آن حضرت را نديدم.
نگاه ياقوت تا دوردست آسمان آبي دجله پر كشيده بود. همة مسافران كشتي ناخدا حيدر به نجف رسيده بودند و هيچ‌كس نمي‌دانست در بين نيزارهاي سبز ساحل دجله در دل ياقوت جوان و شيخ علي رشتي چه مي‌گذشت. فقط صداي گريه‌اي از نيزارها به گوش مي‌رسيد.
پانویس‌های این مقاله
- •
منبع: بازنويسي شده بر اساس كتاب «نجم الثّاقب»، باب هفتم، ص 469، ح 71.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑