علیّ بن‌ ابی‌طالب(ع)،امیر یگانه

مریم پاک آیین

هر چند ائمّه(ع) جملگی یک نورند، ولی درخشندگی و نحوة تابش هر کدام متفاوت یا به عبارتی، هر کدام نور خاصّ خود را دارند. در رأس این انوار تابان، پدر امامان و انوار، ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که هیچ دیّار البشری در زمین‌ها و آسمان‌ها بدان دست نیافته و نمی‌یابد؛ ویژگی‌هایی که نشانگر این است که مولای ما، علی(ع) نگین حلقة آفرینش است. به این ویژگی‌های منحصر به فرد، در اصطلاح روایی «اختصاصات» می‌گویند.

با مطالعة کتب روایی درمی‌یابیم که اختصاصات امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع) حتّی به نسبت اهل بیت نبیّ اکرم(ص) نیز فراوان است تا جایی که ابن شهر‌آشوب مازندرانی در سه جلد از چهار جلد کتاب «مناقب آل‌ابی‌طالب(ع)»، به ویژگی‌ها و فضائل امیرالمؤمنین(ع) پرداخته است.

به دلیل این گستردگی، دوازده مورد از اختصاصات امیرالمؤمنین(ع) را انتخاب و ارائه می‌کنیم؛ باشد که شیعیان و محبّان آن حضرت، از داشتن مولای بی‌نظیری، چون او، به خود ببالند و شکرگزار خداوند کریم باشند.

الف) دریافت ثواب اعمال تمام مؤمنان

ثواب زیارت امام علی(ع) در زمان حیات و مماتشان، بیش از سایر امامان است؛ چرا که ایشان به عنوان پدر و وصیّ اوّل، معلّم دیگر امامان و پایه‌گذار خیرات محسوب می‌شوند؛ بدین ترتیب، از ثواب اعمال دیگر امامان و شیعیان آنها، برخوردار می‌گردند.

امام صادق(ع) به کسی که زیارت امیرالمؤمنین(ع) نرفته بود، فرمودند:

«بد كاری كردی! اگر از شيعيان ما نبودی، به تو نگاه نمی‌كردم؛ چرا زيارت نكردی كسی را كه خداوند با فرشتگانش، انبياء و مؤمنان زيارتش می‌‏نمايند؟»

آن شخص عرض كرد: فدايت شوم! به اين امر واقف نبودم. پس حضرت فرمودند:

«بدان كه امير المؤمنين(ع) نزد حق تعالی از تمام ائمّه(ع) افضل و برتر است و ثواب اعمال ايشان برای آن حضرت منظور می‌‏شود؛ در حالی كه حضرات ائمّه(ع) به مقدار اعمال صادره از خودشان فضيلت و برتری عایدشان می‌‏شود.»1

ب) آگاهی به اخبار ادیان گذشته و حال

هر چند همة اهل بیت(ع)، دانا و عالم به غیب و شهود بودند؛ امّا این سخن از هیچ کس، جز حضرت علی(ع) شنیده نشد: «سلونی؛ از من بپرسید.»2

در روایات آمده است که حضرت علی(ع) فرمودند:

«اگر كرسی [حکومت و قضاوت] برايم گذاشته شود تا بر آن بنشينم و برای خلايق حكم كنم، می‌‏توانم در بين اهل «تورات»، طبق قانون تورات و در ميان پيروان «انجيل»، به كتاب انجيل و در بين طرفداران «زبور»، به كتاب زبور و در بين پيروان فرقان، به «قرآن» قضاوت و حكم كنم.

به خدا سوگند! می‌دانم هر آيه‌ای كه در شب يا روز در بيابان يا كوه، در خشكی يا دريا نازل شده است، در چه روز و ساعت و در شأن چه كسی نازل شده است. هيچ مرد قريشی‌ای نيست؛ مگر اينكه در كتاب خدا جايگاه او را كه در نار يا نور است، مشخّص شده [و من می‌دانم].»3

ج) ردّ الشمس

ردّ الشّمس واقعة نادر و خارق‌العادّه‌ای است که جز برای وصیّ حضرت موسی(ع)، یوشع بن نون(ع) و حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) رخ نداده است. البتّه این واقعه

برای یوشع بن نون یک بار و برای امیرمؤمنان(ع) دو بار اتّفاق افتاد و همچنین خورشید، هفت مرتبه با حضرت امیر(ع) سخن گفت.

امام باقر(ع) فرمودند:

«خورشید هفت مرتبه با علیّ بن ابی‌طالب(ع) سخن گفت. بار اوّل به او گفت: ای امام مسلمانان! برای من نزد پروردگارت شفاعت کن تا مرا عذاب نکند.

بار دوم گفت: به من فرمان دهی، دشمنانت را می‌سوزانم؛ همانا من آنها را از چهره‌شان می‌شناسم.

سومین بار در «بابل» بود؛ همان هنگامی که [نماز] عصر از وقتش گذشت و امیرمؤمنان(ع) به او فرمود که به موضعت بازگرد و او لبّیک‌گویان اجابت کرد.

مرتبة چهارم امام به خورشید فرمود: «ای خورشید! آیا خطایی از من دیده‌ای؟» و او گفت: به عزّت پروردگارم سوگند! که اگر خداوند، مردم را همانند تو می‌آفرید، دیگر دوزخ را ایجاد نمی‌کرد.

مرتبة پنجم وقتی بود که در وقت نماز در زمان خلافت ابوبکر اختلاف افتاد. با علی(ع) مخالفت کردند. پس خورشید به وضوح سخن گفت که: حق با او و به دست او و همراه او (علی) است. [این سخن] را قریش و همة حاضران شنیدند.

بار ششم در هنگامی بود که خورشید ظرفی از آب حیات برای او آورد تا با آن برای نماز وضو بگیرد. حضرت به او فرمودند: «تو کیستی؟» گفت: من خورشید فروزانم.

بار هفتم در هنگام وفات او بود. در آن هنگام، خورشید آمد و به او سلام کرد و قول‌هایی از او گرفت و قول‌هایی به او داد.»4

چنانچه گفتیم واقعة ردّ‌الشّمس دو بار برای حضرت علی(ع) پیش آمد. یک‌بار در زمان حیات پیامبر(ص) و بار دیگر در زمان سفر حضرت به بابل پس از رحلت رسول اکرم(ص).

بار اوّل سر پيامبر(ص) در دامن علی(ع) بود كه وحی بر ایشان نازل شد و علی(ع) هنوز نماز عصر را نخوانده بودند و آفتاب غروب كرد. پيامبر(ص) پس از پایان وحی و پایان یافتن حالت سنگینی ناشی از وحی به خداوند عرضه داشتند:

«خدايا! علی (ع) بر طاعت تو و رسولت بود. آفتاب را برای او برگردان (تا نماز عصرش را بخواند).»

راوی این ماجرا می‌گويد: پس ديدم آفتاب طلوع كرد، بعد از آنكه غروب كرده بود.5

بار دوم نیز حضرت و اصحابشان در مسیر بابل بودند و در راه گذشتن از «فرات»، آفتاب غروب کرد. با دعای امیرالمؤمنین(ع)، خورشید با صدای مهیبی به جایگاه ظهر بازگشت و امام و یاران نمازشان را خواندند و آنگاه به جای خود برگشت.

جويريّة بن مسهره روایت می‌کند: ما با اميرالمؤمنين(ع) هنگام عصر از روی پل «صراة» (واقع در سرزمین بابل) می‏گذشتيم که حضرت فرمودند:

«اينجا سرزمينی است كه عذاب نازل شده؛ سزاوار نيست برای پيامبر و وصیّ پيامبری كه در آن نماز بخواند. حال هر كس از شما كه می‌خواهد در اينجا نماز بخواند، بخواند!»

مردم به سمت راست و چپ پراكنده شدند و به خواندن نماز پرداختند. من با خود گفتم: به خدا قسم! امروز در خواندن نمازم تقليد از اين آقا نموده و نماز نمی‏خوانم تا ايشان نماز بگزارند. پس با حضرت سير و حركت می‏كرديم. كم‏كم خورشيد به افول می‏گراييد و از اين رهگذر، بسيار مضطرب بودم كه هنوز نماز را نخوانده‏ام و وقت بسيار تنگ شده. خورشيد غروب كرد و ما راه را طیّ كرديم، حضرت فرمودند: «ای جويريّه! اذان بگو.»

عرض كردم: می‏فرماييد اذان بگويم، در حالی كه خورشيد غروب كرده است؟!

حضرت فرمودند: «اذان بگو.»

پس اذان گفتم. سپس به من فرمودند: «اقامه بگو.» پس اقامه گفتم. همين كه جملة «قد قامت الصّلوة» را گفتم، ديدم دو لب مبارك حضرت حركت می‏كند و كلامی كه گويا به زبان عبرانی بود، شنيدم. بلافاصله خورشيد بالا آمد تا به جايی رسيد كه در وقت نماز عصر در آنجا قرار می‏گيرد. حضرت نماز عصر را خواند و وقتی از نماز فارغ شديم، دوباره خورشيد به مكان افولش فرو رفت و ستارگان در آسمان ظاهر شدند. عرضه داشتم: شهادت می‏دهم كه شما وصیّ رسول خدا هستید.

حضرت فرمودند:

«ای جويريّه! مگر نشنيده‏ای كه خداوند عزّ و جل می‏فرمايد:

«فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ؛‏

تسبيح بگو به اسم پروردگار بزرگت.»

عرض كردم: آری شنيده‏ام.

فرمودند: «من از خدا به نام عظيم و بزرگش درخواست كردم خورشيد را برگرداند. پس خدا آن را برای من بازگرداند.»6

د) میلاد در کعبه

از اختصاصات امیرمؤمنان(ع) که حتّی دربارة حضرت رسول(ص) - که برتر از ایشان هستند- مصداق نیافت، میلاد در دل خانة خداست.

امام صادق(ع) از پدران بزرگوارشان نقل می‌‏كنند كه:

عبّاس بن عبد المطّلب (عموی حضرت علی(ع)) و نوفل بن قعنب، روبه روی خانه كعبه نشسته بودند، در اين هنگام، فاطمه بنت‏ اسد آمد و ايستاد و درد زايمان او را گرفت و دعا كرد.

آن دو، می‏گويند: خانة خدا را ديديم كه از پشت شكافته و فاطمه(س) وارد شد و از چشم ما ناپديد گردید. در خانه نيز بسته شد. سپس شكاف ديوار به هم آمد و چسبيد. رفتيم كه در را باز كنيم تا زن‌ها داخل خانه بروند؛ ولی نتوانستيم. فهميديم كه اين كار از جانب خداست.

فاطمه(س) سه روز در آنجا ماند و همه جا سخن از او بود. بعد از سه روز، باز هم همان‌جا شكافته شد و فاطمه(س) بيرون آمد و علی(ع) روی دست‌های او بود. فاطمه(س) فرمود:

در اين سه روز از ميوه‏های بهشت تغذيه می‌كردم.7

هـ) نامیده شدن به امیرالمؤمنین(ع)

زيد بن جهم هلالی می‌گويد: شنيدم امام صادق(ع) می‌فرمودند:

«زمانی امر ولايت علیّ بن ابی‌طالب(ع) نازل شد، پيغمبر(ص) فرموده بود با لقب «اميرالمؤمنين» به علی سلام كنيد.

ای زيد! از جمله تأكيداتی كه خدا در آن روز بر آن دو نفر (ابو بكر و عمر) نمود، اين بود كه رسول خدا(ص) به آنها فرمود: «برخيزيد و به عنوان «امير المؤمنين» به علی سلام كنيد.» آن دو نفر گفتند: «ای رسول خدا! اين‏ امر از جانب خدا است يا از جانب رسولش؟»

رسول خدا(ص) به آنها فرمود: «از جانب خدا و رسولش.»

پس خدای عزّ و جلّ اين آيه را نازل فرمود: «و سوگندها را پس از محكم كردنش كه خدا را ضامن آن كرده‌‏ايد، مشكنيد؛ زيرا خدا مي‌داند چه می‌كنيد.»8

این لقب تنها و تنها لقب امام علی(ع) است، تا جایی که وقتی شخصی از امام صادق (ع) پرسید: آیا ما برای خطاب قرار دادن حضرت قائم(عج)، باید ایشان را به نام امیرالمؤمنین بخوانیم؟ حضرت فرمودند:

«نه. اين نام، نامی است كه خدا، اميرالمؤمنين علیّ بن ابی طالب(ع) را به آن ناميده و كسی پيش از او، به اين نام ناميده نشده و بعد از او كسی به اين نام خود را نمی‏نامد؛ مگر كافر.»9

و) یکی خواندن دوستی خدا و امیرالمؤمنین(ع)

رسول خدا(ص) فرمودند:

«ولايت علیّ‏ بن ابی‌طالب، ولايت خداست و دوستي‌اش، دوستی‏ خدا و پيروي‌اش، فريضة خدا و دوستانش، دوستان خدا و دشمنانش، دشمنان خدا، نبرد با او، نبرد با خدا و سازش با او، سازش با خدای عزّ و جلّ است.»10

ز) روایات خاص در شأن حضرت علی(ع)

روایات نبوی خاصّ و منحصر به فردی مثل «حدیث منزلت هارون» و «باب علم» تنها در شأن حضرت علی(ع) نازل شده است و این، خود حکایت از برتری و والامقامی حضرت علی(ع) می‌کند.

ح) حضرت علی (ع) اوّلین فرد ایمان‌آورنده به پیامبر(ص)

همة راویان شیعه و اهل سنّت موافقند که نخستین مرد ایمان‌آورنده به رسول خدا(ص)، حضرت علی(ع) است.

هرچند برخی منابع اعلام کرده‌اند که از میان مردان، حضرت علی(ع) نخستین مسلمان شناخته می‌شود و در میان زنان، حضرت خدیجه(س). برخی روایات تأیید می‌کنند که در هنگام نخستین وحی، امام علی(ع) در آستانة غار حرا به انتظار حضرت رسول اکرم(ص) ایستاده بودند. در نتیجه پس از ابلاغ رسالت به حضرت، نخستین فردی بودند که از این بشارت مطّلع گردیدند و در همان‌جا نیز به رسول خدا(ص) ایمان آوردند.11

ط) جان ‌نثاری حضرت رسول(ص) در شب هجرت

ماجرای خوابیدن حضرت علی (ع) در رختخواب رسول خدا (ص) در شب هجرت ایشان به «مدینه»، واقعه‌ای است که مورّخان در آن شک و تردیدی ندارند. این جان‌نثاری در حالی بود که به راستی ممکن بود مشرکان، حضرت علی(ع) را در آن شب به قتل برسانند، تا جایی که در تاریخ آمده است مشرکان به خاطر آنکه فکر می‌کردند پیامبر (ص) در بستر خوابیده‌اند، حضرت علی (ع) را به شدّت کتک زدند و حضرت از درد به خود می‌پیچیدند.12

ی) ارزش شمشیر علی(ع) بیش از عبادت خلایق

حضرت علی(ع) که با شجاعت خود در جنگ خندق، باعث پیروزی مسلمانان شدند، مفتخر به دریافت این سخن از پیامبر اکرم(ص) گردید:

«ضربة علی در روز خندق، برتر از عبادت ثقلین (جنّ و انس) است.»13

همچنین در جنگ احد، زمانی که حضرت علی(ع)، پیشاپیش پیامبر(ص)، حرکت و از جان ایشان دفاع می‌کردند، همه نوای جبرئیل امین(ع) را از آسمان شنیدند که می‌فرمود:

«هیچ جوانمردی، جز علی و هیچ شمشیری، چون ذوالفقار نیست.»14

ک) غالبِ کلّ مغالب، علیّ بن ابی‌طالب(ع)

شیخ مفید می‌گوید:

علی(ع) با آن همه پيكارهایی كه می‌كرد و با يلان از عرب و بزرگان ايشان روبه‌رو می‌شد و آنان برای نابودی وی همه‌گونه حيله به كار می‌بردند و می‌كوشيدند شايد بتوانند بر وی دست يابند، در عين حال ایشان از دشمن نگريخت و پشت به جنگ نداد و از جای

درنرفت و بيمی از كسی در دل قرار نداد؛ با آنكه ديگران هر گاه با دشمن روبه‌رو می‌شدند، گاهی بر دشمن غالب و هنگامی مغلوب، زمانی حمله و گاهی فرار می‌کردند. چون وضع علی(ع) آنچنان بود كه اشاره كرديم (هرگز نمی‌گریخت و شکست نمی‌خورد)، بايد بگویيم عمل حضرت در اين خصوص، از جمله معجزات بزرگ و خرق عادتی بود كه ويژة آن جناب است و دليل بر امامت و پيشوایی او است و بايد از وی پيروی كرد و او برگزيده از ميان افراد است.15

ل) خانه‌زادی و دامادی پیامبر(ص)

در کتاب «تاریخ یعقوبی» آمده است:

وقتی علیّ بن ابی طالب، فاطمه(س) دختر رسول خدا(ص) را به سوی مدینه آورد، هنوز با او ازدواج نکرده بود و دو ماه پس از هجرت، رسول خدا فاطمه(س) را به او تزویج کرد.16

مسلّم است که حضرت فاطمه(س) خواستگاران بسیاری داشتند؛ از جمله ابوبکر و عمر که وقتی خواستند خود را با پیامبر(ص) در میان نهادند، رسول خدا فرمودند که منتظر قضای الهی‌اند.17 هنگامی که حضرت علی (ع) فاطمه(س) را از پیامبر(ص) خواستگاری کردند، رسول خدا(ص) پذیرفتند و هنگامی که عدّه‌ای لب به اعتراض گشودند، فرمودند:

«من فاطمه را به علی تزویج نکردم؛ بلکه خدا او را تزویج کرد.»18

من از مفصّل این باب مجملی گفتم

تو خود ز مجمل من رو مفصّلی برخوان...

پی نوشت: