نگرانی‌ها و بیم‌های رسول خاتم(ص)

واحد پژوهش موعود

در میان تمام مخلوقات، هیچ کس به اندازة رسول خدا(ص) سختی و مصیبت نکشید. امام باقر(ع) فرمودند:

«اگر دچار مصیبت جسمی یا مصیبت مالی یا دچار مصیبت فرزندت شدی، مصیبت خود را برای پیامبر(ص) بازگو کن؛ زیرا هیچیک از مخلوقات خداوند مانند ایشان دچار مصیبت نشده‌اند.»1

نکتة قابل توجّه در این روایت، استفاده از واژة «مخلوقات» است. وقتی امام می‌فرمایند: «هیچ مخلوقی، مانند ایشان دچار مصیبت نشده‌اند.» این عبارت شامل همة فرشتگان مقرّب، پیامبران و رسولان خدا(ع) می‌شود. هیچیک از علما درنیافته‌اند که مصائبی که رسول خدا(ص) تحمّل کرده‌اند، در چه ابعادی بوده است و شدّت این مصائب برای انسان‌ها قابل درک و فهم نیست.2

در این مقاله می‌خواهیم نگاهی کوتاه و اجمالی به رنج‌های ایشان بیندازیم. مسائلی که حضرت رسول(ص) در دوران زندگی درباره‌اشان نگران بودند و بیم داشتند.

1. سرنوشت جانشینی

از آنجایی که امر رسالت، با معرفی وصیّ شایسته، کامل می‌شد و تداوم پیدا می‌کرد، حضرت رسول(ص) با دستور مستقیم خداوند که فرمود: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّك‏...»3 جانشین پس از خویش را به مردم معرفی کردند.

در ماجرای غدیر و مسائل پیش آمدة پیش از آن، نگرانی حضرت رسول(ص) دربارة جان خودشان در راه معرفی حضرت علی(ع) قابل تأمّل است.

به خاطر این بیم و نگرانی بود که خداوند به ایشان وعده می‌دهد که «وَ اللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاس‏؛4 خداوند تو را از دست این مردم حفظ می‌کند...»

البتّه تنها نگرانی پیامبر اکرم(ص)، برای جان خویش نبود؛ بلکه پیامبر(ص) نسبت به اینکه قریش، پس از رحلت آن حضرت با علیّ بن ابی‌طالب(ع) و مسئلة خلافت چه خواهند کرد و مظلومیت این خاندان و کنار زدن امیرمؤمنان(ع) از صحنة سیاسی و حقّ قطعی و مشروعش، بارها اظهار نگرانی کرده بودند و وقایع بعدی را به حضرت علی(ع) یادآور شده بودند.

ایشان با پیش‌بینی این وقایع، به حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، می‌فرمودند:

«بیم آن دارم که اگر بر سر خلافت و حق خویش با آنان به کشمکش بپردازی و منازعه کنی، تو را بکشند.»5

و در جای دیگری فرمودند:

«آنچه بر او نسبت به آن بیم دارم، آن است که قریش پس از من با او از در نیرنگ و حیله در آیند.»6

2 . مظلومیت اهل بیت(ع)

در تاریخ، بارها و بارها دیده شده است که حضرت محمّد(ص) با دیدن اهل

بیت(ع)، به سختی می‌گریستند و وقتی از علّت گریة ایشان جویا می‌شدند، می‌فرمودند:

«برای فرزندانم گریه می‌کنم و آنچه که اشرار امّت من پس از من برای آنها ایجاد می‌کنند.»7

ایشان که از کینه‌ها و حسادت‌های قریش و دیگر اقوام آگاه بودند، بارها تأکید کردند:

«...بیم من از پیشوایان و زمامداران گمراه‌کننده و ریخته شدن خون خاندانم پس از من است.»8

3 . سرنوشت امّت

یکی از بزرگترین نگرانی‌های رسول خدا(ص)، برای امّتشان بود. امّتی که با سختی‌های بسیار، مسلمان ساخته بودند. این نگرانی از آنجایی که ابعاد بسیاری دارد، می‌توان در چند بخش مورد مطالعه قرار داد:

الف) پیروی از هوای نفس

رسول خدا(ص) فرمودند:

«آنچه که بیش از هر چیز بر شما بیم دارم، پیروی از هوای نفس و آرزوی دراز است؛ هواپرستی، [آدمی را] از حق باز می‌دارد و آرزوی دراز، آخرت را از یاد انسان می‌برد.»9

ب) دنیا زدگی

نگرانی دیگر پیامبر آن بود که با دست یافتن مردم به مال و ثروت و چشیدن شیرینی دنیا، دل‌های آنان دنیا زده شود و از ارزش‌ها دست بشویند و در کسب‌ها و در آمدها مراعات حلال و حرام ننمایند. ایشان می‌فرمایند:

«بر شما از آن بیم دارم که پس از من دنیا به روی شما گشوده شود (و به دنیا و ثروت برسید.) آنگاه یکدیگر را نشناسید! آن وقت است که آسمانیان هم شما را نشناسند.»10

و در بیانی دیگر چنین می‌فرمایند:

«بیشترین بیمی که بر امّت خودم پس از خویش دارم، این کسب‌های حرام و در آمدهای نامشروع و شهوت پنهانی و رباست.»11

پس از رسول خدا(ص)، خلافت به دست نااهلان افتاد و در زمان عثمان، خلافت پاک بر مسلمانان، تبدیل به سلطنت تجمّل‌گرایانه‌ای شد که در زمان معاویه به اوج خود رسید. بی‌شک مردم نیز به راه حاکمان خود بودند.

ج) گمراهی

رسول خدا(ص) با پیش‌بینی آیندة امّت و جانشینان ناخلف، نگرانی خویش را چنین ابراز می‌کردند: «بر امّت خویش، از زمامدارانِ گمراه‌کننده بیمناکم.»12

و فرمودند:

«بر شما از آن بیم دارم که دین، سبک شمرده شود. حکم و داوری، خرید و فروش شود. پیوندهای خانوادگی از هم بگسلد. قرآن را وسیلة ساز و آواز قرار دهید و کسانی را جلو بیندازید که برترین شما نیستند.»13

ایشان می‌فرمودند:

«از سه چیز پس از خودم برای امّتم بیم دارم: گمراهی پس از هدایت، در چاه فتنه‌ها افتادن و شهوت شکم و فرج»14

4. سلطه و نفوذ منافقان

در زمان حیات رسول خدا(ص)، یکی از بزرگترین نگرانی‌های ایشان، منافقانی بود که آن‌قدر زیرکانه ظاهرسازی می‌کردند که مردم به ایمان آنان باور داشتند. کسانی که با ظاهر مسلمانشان، بارها و بارها، قصد جان رسول خدا(ص) را کردند، جنگ‌ها را به انحراف کشاندند و در نهایت نگذاشتند مسئلة جانشینی ایشان به نتیجة مطلوب برسد.

دربارة منافقان، گفتنی زیاد است. در اینجا به این حدیث از رسول اکرم(ص) بسنده می‌کنیم که فرمودند:

«از منافق شیرین‌زبانی بر شما بیمناکم که حرف‌هایش برایتان آشناست؛ ولی عمل و رفتارش به گونه‌ای است که نمی‌شناسید.»15

5. مشکل‌سازی یهودیان

یکی از دیگر از مشکلاتی که از همان زمان حیات رسول خدا(ص)، دغدغة مسلمانان بود، کارشکنی‌ها و دخالت‌ها، تحریکات و دشمنی یهودیان با رسول خدا(ص) و مسلمانان بود.

یهودیان، پشت همة غزوات و جنگ‌ها بودند؛ یا در مقابل پیامبر(ص) صف‌بندی می‌کردند یا در پشت صحنة جنگ، به تحریک کافران می‌پرداختند.

پس از رحلت رسول اکرم(ص)، یهودیان به کارشکنی‌های خود ادامه دادند و در شهادت امامان معصوم(ع) نقش داشتند. امروز نیز، این دشمنی‌ها با امام غایب(ع) ادامه دارد.

6. تهمت‌های ناروا

از ابتدای بعثت تا همین امروز که در آن زندگی می‌کنیم، تهمت‌ها و سخنان ناروای بی‌شماری به رسول خدا(ص) زده‌اند و می‌زنند و این بی‌شک از حسادت و تاب نیاوردن خورشید تابناک وجود حضرت خاتم(ص) است.

در اوایل تاریخ اسلام، برخی از این تهمت‌ها، به تحریک یهودیان انجام می‌شد و بیشتر آنها از طرف قریش بر سر زبان‌ها می‌افتاد. در این بخش، به چند تهمت و ناسزا، اشاره می‌کنیم:

الف) تهمت شهوت‌رانی

البتّه تاریخ دربارة پاکدامنی رسول خدا(ص) گواهی داده است؛ امّا برخی از تاریخ‌نویسان بی‌انصاف، به خاطر تعدّد زنان پیامبر(ص)، به ایشان چنین تهمتی زدند. بدون آنکه در نظر بیاورند که نخستین همسر رسول خدا(ص)، حضرت خدیجه(س) بودند و در زمان زندگی ایشان، پیامبر(ص) هیچ همسر دیگری اختیار نکردند. علاوه بر آن با دقّت در همسران رسول خدا(ص) می‌توان دریافت که ملاک انتخاب ایشان، جوانی و زیبایی و ثروت آنها نبود؛ بلکه بی‌سرپرستی زنان و در برخی موارد کنترل اوضاع سیاسی، باعث چنین پیوندی می‌شد.16

ب) تهمت جنون

پس از دعوت عمومی، قریش، در بین مردم شایع کردند که محمّد امین(ص)، دیوانه شده است که سخن از خدای جدیدی می‌زند. قرآن نیز حالت آنها را توصیف کرده و می‌فرماید که آنان تهمت را مظلومانه به زبان می‌آوردند و می‌گفتند: «او یا به خدا تهمت دروغ می‌زند یا مبتلا به جنون شده است.»17

خداوند دربارة این گروه می‌فرماید:

«کسی به پیامبری برانگیخته نشد؛ مگر آنکه گفتند او ساحر است یا دیوانه! آنها به گفتن این سخنان یکدیگر را سفارش کردند؛ بلکه آنان گروهی سرکشند.»18

ج) پیامبر(ص) از دیگران می‌آموزد:

مشرکان، از هر فرصتی برای تهمت زدن به رسول خدا(ص) بهره می‌بردند. آنها

که شاهد بودند رسول خدا(ص) با یک غلام مسیحی نشست و برخاست می‌کنند، چنین اتّهامی زدند: محمّد(ص)، از این مرد مسیحی می‌آموزد و بیان می‌کند! قرآن در پاسخ این گروه فرمود:

«ما می‌دانیم که آنها می‌گویند که بشری قرآن را به او می‌آموزد؛ ولی زبان کسی که به آن اشاره می‌کنند، عجمی است؛ در حالی که قرآن به زبان عربی روشن است.»19

د) ابتر بودن رسول خدا(ص): خویشاوندان مشرک رسول خدا(ص)، چنین تهمتی به ایشان زدند و این در پی فوت مکرّر فرزندان پسر رسول خدا(ص) بود. آنها آن‌قدر این تهمت را تکرار کردند که قلب رسول خدا(ص) شکست. خداوند در عوض، حضرت زهرا(س) را به ایشان بخشید و «سورة کوثر» را بر پیامبر نازل فرمود:

«ما به تو کوثر عطا کردیم. پس برای خداوندت نماز گزار و قربانی کن. آنها که به تو می‌گویند ابتر، نسل خودشان قطع می‌شود.»20

7. سوگ عزیزان

در طول دوران بعثت و پس از آن، پیامبر(ص)، بهترین یاوران و پشتیبانان خود را از دست دادند؛ از جمله حمزة سیّدالشّهداء(ع)، حضرت ابوطالب(ع) و حضرت خدیجه(س). این داغ‌ها، علاوه بر آن چند باری بود که رسول اکرم(ص)، پسران خود از جمله ابراهیم را از دست دادند و در سوگ آنها قلب مهربانشان به درد آمد.

حضرت محمّد(ص)، در سوگ عموی خود فرمودند:

«این شخصی که در بستر مرگ افتاده، همان عموی مهربان من است. در دوران محاصره در شعب، شب‌ها مرا از خوابگاهم بیرون می‌کرد و دستم را می‌گرفت و در نقطة دیگری وسایل استراحتم را فراهم می‌نمود و فرزند دلبند خود، علی را در خوابگاه من می‌خوابانید و نظر او این بود که هرگاه قریش به طور ناگهانی بریزند و بخواهند مرا در حالت خواب قطعه قطعه کنند، تیرشان به هدف اصابت نکند...»21

همچنین، حضرت رسول(ص) تا آخر عمر، از غم از دست دادن حضرت خدیجه(س)، داغدار بودند و هرگاه سخنی از ایشان می‌شنیدند، می‌گریستند و از خوبی‌های ایشان یاد می‌کردند و می‌فرمودند:

«خدیجه! و كجاست مثل خدیجه؟! زمانی كه مردم تكذیبم كردند، تصدیقم كرد، بر دین خدا یاری‌ام نمود و با مالش به كمكم شتافت. خدا به من فرمان ‏داد تا او را به قصری زمرّدین بهشتی كه سختی و محنت در آن نیست، ‏بشارت‏دهم.»22

پی‌نوشت‌ها: