فراماسونری در ایران (۳)

اسماعیل شفیعی سروستانی

تأسیس اوّلین لژ

...تأسیس لژ فراماسونری را در «ایران»، به عنوان آغاز دورة منوّرالفکری در این کشور می‌توان شناخت. تا پیش از این، تکاپوی فراماسونری، منحصر به عضویت ایرانیان سرشناس و سفرای اعزامی و بازرگانان، آن هم در سطحی بسیار محدود، در «لژهای اروپا»، «عثمانی» و «هندوستان» بود؛ امّا شکست‌های پی در پی ایران از «روسیه» در صحنه‌های نظامی و تحمیل قراردادهای ننگین به ایران، برخی از روشنفکران و تحصیل‌کردگان را به علّت‌یابی و ریشه‌جویی این ضعف‌ها واداشت و در نهایت، آنها استبداد شاهی و نبودن قانون، مجلس و آزادی را عامل این ضعف‌ها معرّفی کردند.1

شعار «آزادی، برابری و برادری» فراماسونری در میان منوّرالفکرها و طالبان نوسازی و گاه رهایی «ایران» از قید استبداد قاجار، از چنان جذّابیتی برخوردار بود که تنها راه رهایی را در تأسیس و راه‌اندازی لژهای ماسونی و حرکت در مسیر ماسونیت شناختند؛ بی‌آنکه بدانند از سویی ریشة همة نابه‌سامانی‌ها در ایران، به استعمارگران اروپایی از یک سو و از سوی دیگر، به دوری‌گزیدن از مبادی و منابع فرهنگی و دینی اصیل اسلامی و غفلت از توان بالقوّة ملّت مسلمان برمی‌گردد. میرزا فتحعلی آخوندزاده، تأسیس «فراموش‌خانه‌ها» را وسیله‌ای برای «اتّفاق» و دوری از «عبودیت» به شمار آورده و نوشت:

ای اهل ایران! اگر تو از نشئة آزادیت و حقوق انسانیت خبردار بودی، به این‌گونه عبودیت و به این‌گونه رذالت متحمّل نمی‌گشتی؛ طالب علم شده، فراموش‌خانه‌ها گشادی، مجمع‌ها بنا می‌نمودی، وسایل اتّفاق را دریافت می‌کردی...2

در این راستا، در زمان ناصرالدّین شاه قاجار، پرنس ملکم خان ناظم الدّوله، دست به تشکیل یک لژ فراماسونری به نام «فراموش‌خانه» می‌زند.

حامد الگار دربارة وضع فراموش‌خانه در «ایران» می‌نویسد:

در حالی که تاریخ دقیق و نحوة ورود این اصطلاح به ایران، کاملاً محقّق نیست؛ ولی ریشة اصطلاح فراموش‌خانه را می‌توان با اطمینان خاطر حدس زد. بی‌شک، منظور از آن، تقلید از فراماسون «انگلیس» یا چنان‌که «گوبینو» می‌گوید، از Francmacon «فرانسه» بوده است. این شکل تقلیدی‌اش در معنی و محتوای تحت اللّفظی‌اش، اشاره به تشریفات مرموز ماسونی و «فراموشی» حساب‌شدة وارد شونده، با توجّه به تجاربش در لژ می‌باشد...

اصطلاح فراموش‌خانه بالاتر از همه، با انجمن‌های سرّی که در سال 1858م. توسط میرزا ملکم خان و ارمنیان جلفا که ظاهراً به اسلام گرویده بودند، در «تهران» ایجاد شده بود، رابطه داشته است. این اوّلین لژی است که در ایران برپا شده است.3

میرزا ملکم پس از میرزا یعقوب ارمنی، مترجم سفارت «روس» بود. او از فرنگ‌رفته‌های ایران و به نوعی، پدر فکری «انقلاب مشروطه» است. این ارمنی‌زاده، به ظاهر اسلام آورده بود. میرزا یعقوب او را از سنّ ده سالگی به اروپا فرستاد تا در یکی از مدارس ارامنة «پاریس» به تحصیل مشغول شود. وی در بازگشت، به عنوان مترجم دروس اساتید اروپایی «دارالفنون» به کار پرداخت.

میرزا ملکم، برای آنکه ناصرالدّین شاه به او سوءظنّ پیدا نکند، در حضور او و دیگر درباریان، به آزمایش‌های فیزیک و شیمی دست زد و با حقّه‌بازی، توجّه شاه را جلب ‌نمود و از این لحاظ، به میرزا ملکم شعبده‌باز معروف شد. علاوه بر آن، میرزا ملکم مترجم شاه و مستشار و مقرّب میرزا آقا خان نوری (صدراعظم) نیز بوده و در کارهای سیاسی، از طرف اعتمادالدّوله مورد مشاوره قرار می‌گرفت.

میرزا ملکم خان در سفری که فرّخ خان کاشی برای حلّ اختلاف ایران و انگلیس به اروپا کرد، همراه او به فرانسه رفت و در آنجا، وارد تشکیلات فراماسونری شد.4 در بازگشت به ایران، با اجازة شاه، ملکم به همراهی پدرش، میرزا یعقوب (ارمنی) «فراموش‌خانه» را تشکیل داد و درباریان و شاهزادگان را عضوگیری نمود؛ ولی بعدها، ناصرالدّین شاه به رفتار و روابط آنها ظنین شده و پس از آنکه مدّتی

زیرنظرشان گرفت، لژ فراموش‌خانة آنها را تعطیل نمود.5

در تعطیلی فراموش‌خانة ملکم، مخالفت اشخاص متنفّذ درباری بی‌تأثیر نبوده است؛ اگرچه عدّه‌ای از این متنفّذان، خود فراماسونر بودند، همچون میرزا فرّخ خان کاشی، لیکن ذهن ناصرالدّین شاه را مشوّش کردند.

بنا به نظر حامد الگار علّت مخالفت میرزا فرّخ خان کاشی این بوده که می‌دانسته ملکم از شرق اعظم [سازمان فراماسونری فرانسه] برای بنیان لژ در تهران دستوری نداشته است.6

علاوه بر عناصر داخلی، «روسیه» نیز در برانگیختن دشمنی ناصرالدّین شاه با فراموش‌خانه مؤثّر بوده است.7

در 12 ربیع‌الثانی 1278ه‍ .ق. با فرمان ناصرالدّین شاه، فراموش‌خانه پس از سه سال فعّالیت، تعطیل، میرزا یعقوب، رئیس ظاهری آن به «استانبول» تبعید و شاهزاده جلال‌الدّین میرزا8 خانه‌نشین شد و چون هنوز تقصیر مستقیمی برای ملکم تشخیص داده نمی‌شد، کسی مزاحم حال او نشد.9

اگرچه در حکم صریح ناصرالدّین شاه که در سال 1278ه‍ .ق. / 1861م. اعلام شد، همگان حتّی از به کارگیری لفظ فراموش‌خانه نهی و تهدید شده بودند؛ لیکن این فرمان موجب توقّف تکاپوهای پنهانی برای ایجاد مجامع مخفی در ایران نشد.

ناصرالدّین شاه اعلام کرده بود:

در این روزها، به عرض رسید که بعضی از اجامر10 و اوباش شهر گفت‌وگو و صحبت از وضع فراموش‌خانة «یوروپ» می‌کنند و به ترتیب آن اظهار میل می‌نمایند؛ لهذا صریح حکم همایون شد که اگر بعد از این، عبارت و لفظ فراموش‌خانه از دهن کسی بیرون بیاید، تا چه رسد به ترتیب آن، مورد کمال سیاست و غضب دولت خواهد شد. البتّه این لفظ را ترک کرده، پیرامون این مزخرفات نروند که یقیناً مؤاخذة کلّی خواهند دید.11

کسانی که با فراموشخانة میرزا ملکم آشنا بودند، دیگر بار پنهانی، در مجمعی با عنوان «مجمع آدمیت» گرد آمدند. پس از کشته شدن ناصرالدّین شاه در سال 1314ه‍ .ق. / 1896م. آنان انجمنی، همانند فراموش‌خانه، ولی با نام «جامع آدمیت» بنیاد نهادند و اندیشة ملکم را پی گرفتند. سرپرست این انجمن پنهانی، عبّاسقلی خان آدمیت بود و اعضای آن را بسیاری از سرشناسان ایران تشکیل می‌دادند.

به هر روی، اگرچه سمت مترجمی ملکم در دارالفنون و برخی اقدامات علمی او، از جمله برقراری اوّلین خطّ تلگرافی ایران از قصر سلطنتی به باغات «لاله‌زار»، موجب تسامح سلطنتی در مورد فراموش‌خانه شده بود، لیکن عوامل مختلفی، از جمله قیام بابیان که چند سال قبل صورت گرفته بود و مخصوصاً سوء قصد چهار نفر از بابیان به جان شاه در سال 1852م. جوّ سوءظنّ و وحشتی را که قبلاً فضای سیاسی «ایران» را فرا گرفته بود، تشدید کرد... اینکه فراموش‌خانه را هم که بعد از مدّتی صورت تشکیلات مخفی به خود گرفته بود، به بابی‌گری متّهم کنند، دور و غیرممکن نبود و این اتّهامات احتمالاً پایه‌ای نداشت. هر چند ملکم، در یک «حسب حال» قلّابی که در «لندن» منتشر شد، بعضی از وساوس قیام عارضه‌ای بابی‌گری را نشان داده و سعی کرده خود را تلویحاً به آن بچسباند...12

احتمال می‌رود که علما نیز با «فراموش‌خانه» به عنوان یک بدعت غیرمذهبی وارد شده از فرانسه مخالفت کرده‌اند. میرزا محمّدخان ناظم، یکی از اعضای فراموش‌خانه، سال‌ها پس از انحلال آن نوشت:

علمای عظام تهران به اتّفاق آن را تحریم کرده‌اند.13

با این‌همه، نمی‌توان فراموش کرد که ملکم، منادی تفکّر اومانیستی غربی بود که آن را به «آدمیت» ترجمه کرده بود. اومانیسم یا مذهب «اصالت انسان» پیش از ملکم، توسط فراماسونرهایی، چون میرزا ابوالحسن خان ایلچی و میرزا صالح شیرازی مطرح شده بود.

بلنت، سیاستمدار انگلیسی از زبان خود میرزا ملکم در چرایی تشکیل فراموش‌خانه می‌نویسد:

من خود ارمنی‌زادة مسیحی هستم؛ ولی میان مسلمانان پرورش یافتم و وجهة نظرم اسلامی است... در اروپا که بودم، سیستم‌های اجتماعی و سیاسی و مذهبی مغرب را مطالعه کردم، با اصول مذاهب گوناگون دنیای نصرانی و همچنین تشکیلات سرّی و فراماسونری آشنا گردیدم. طرحی ریختم که عقل سیاست مغرب را با خرد دیانت شرق به هم آمیزم. چنین دانستم که تغییر ایران به صورت اروپا، کوشش بی‌فایده‌ای است؛ از این‌رو فکر ترقّی مادّی را در لفاف دین عرضه داشتم تا هم‌وطنانم آن معانی را نیک دریابند. دوستان و مردم معتبری را دعوت کردم و در «محفل خصوصی»، از لزوم پیرایش‌گری اسلام سخن راندم و به شرافت معنوی و جوهر ذاتی «آدمی» توسّل جستم؛ یعنی انسانی که مظهر عقل و کمال است...14

میرزا ملکم اصول و فروع حکمرانی غربی را پذیرفته بود و اشاعة مدنیت غربی را نه تنها محتوم، بلکه باعث خوشبختی و موجد سعادت آدمی می‌شناخت؛ چنان‌که علم جدید غربی نزد او، به منزلة وحی مطلق بود.

بی‌گمان، حاصل و محصول تعالیم میرزا ملکم و تابعانش، جز تجدّدمآبی و شیفتگی در برابر صورت تمدّن غربی و اعراض از دین در سیاست و عمل اجتماعی نبود. او از بیان این موضوع ابایی هم نداشت؛ چنان‌که گفته بود:

من همین قدر می‌گویم که ما در مسائل حکمرانی نه می‌توانیم و نه باید از پیش خود اختراعی نماییم. یا باید علم و تجربة فرنگستان را سرمشق خود قرار دهیم یا باید از دایرة بربری‌گیری(!) خود قدمی بیرون نگذاریم.15

اکثر دانشجویان دارالفنون و بسیاری از اشخاص مؤثّر در سیاست داخلی و خارجی ایران در آن عصر، از اعضای فراموش‌خانة ملکم بودند و حتّی برخی از علما نیز در این میان، قابل شناسایی‌اند.

بایستی از میرزا علی خان امین الدّوله وابستة مؤمن ملکم نام برد که در زمان ناصرالدّین شاه مقام وزارت داشت... و نیز تأیید شده است که بعضی از علما به رغم دشمنی علمای دیگر نسبت به ملکم، به فراموش‌خانه پیوستند که از میان آنها، حاجی میرزا زین‌العابدین (متوفّای 1904م.) که بعدها امام جمعة تهران شد و سیّد صادق طباطبایی را می‌توان نام برد.16

اوّلین کسانی که به ندای ملکم در تشکیل فراموش‌خانه لبّیک گفتند، دوله‌ها، سلطنه‌ها، خان‌ها و میرزاهای درباری بودند که فرهنگ هفتاد سالة مشروطیت، همگی از چنتة همین روشنفکران قلم‌زن ژورنالیست‌ غربزده بیرون آمد؛ همان‌ها که دهانشان به تقلید کورکورانه از روابط انسانی و قوانین خاصّ غرب بازمانده بود. میرزا ملکم خود می‌گوید:

ما خیال می‌کنیم که درجة ترقّی آنها همان قدر است که در صنایع ایشان می‌بینیم و حال آنکه اصل ترقّی ایشان در آئین تمدّن[شان] بروز کرده است. ملل یوروپ همان قدر که در کارخانجات فلزّات ترقّی کرده‌اند، صدها مراتب بیشتر در این «کارخانجات انسانی» پیش رفته‌اند... حال چیزی که در ایران لازم داریم، این کارخانجات انسانی است.17

ملاحظه می‌شود که آنچه ملکم و پیروان هم‌فکرش صریحاً می‌خواهند، ترقّی صنعتی نیست؛ بلکه تقلید میمون‌وار آداب و رسوم زندگی از غرب است. خود ملکم همیشه می‌گفت:

اخذ تمدّن فرهنگی، بدون تصرّف ایرانی.

این تعبیر که شاید امروز به صورت وقیحی جلوه کند، زمانی در دل منوّرالفکران ایرانی قند آب می‌کرده است؛ چرا که عقل حقیر آنها که مفعول لژهای فراماسونری بودند، به همین اندک نیز قد نمی‌داد و ایشان همین معنی پوچ را نیز نه فقط به عنوان عقیده و فکر خود؛ بلکه عمدتاً به عنوان لژ فراماسونری مادر، اطاعت می‌کرده و تکرار می‌نمودند.18

پی‌نوشت‌ها: