رام کردن ببرکوهستان

ابوالقاسم شهباز

چند نکته در باب خوش‌اخلاقی

اگر شما بودی، چه کار می‌کردی؟

در حدیثی می‌خواندم که یک‌بار پیامبر(ص) در مسجد در حال صحبت بودند که کنیزی آمد و گوشة لباس حضرت را کشید. حضرت مکثی کردند و ایستادند و به او توجّهی نمودند؛ ولی کنیز چیزی نگفت. پیامبر(ص) هم چیزی نگفتند و نشستند و به صحبتشان ادامه دادند. این کار تا سه بار اتّفاق افتاد و هر بار این کنیز باعث قطع سخن حضرت و حواس‌پرتی دیگران شد؛ امّا بار چهارم کنیز با وسیله‌ای که همراه داشت، قطعه‌ای از لباس حضرت را برید و با خودش برد.

بعضی از اصحاب، جلویش را گرفتند و بازخواستش کردند که چرا سه بار صحبت پیامبر(ص) را قطع کردی و مثلاً تمرکزشان را برهم زدی، بدون اینکه چیزی بگویی و درخواستی بکنی؟ کنیز گفت:

خانمی که صاحب من است، مریض شده. او از من خواست که قطعه‌ای از لباس پیامبر را برایش ببرم تا با تبرّک به آن شفا پیدا کند. من نتوانستم خواسته‌ام را مستقیم به حضرت بگویم.1

این حکایت را امام صادق(ع) برای بَحر سقاء تعریف کرد. وقتی به او فرمودند: «یا بحر! خوش اخلاقی‌آسان و راحت است.» و خواستند اثبات کنند که خوش‌اخلاقی آسان است و هزینه‌ای ندارد.

در حقیقت، برای خوش‌اخلاق بودن، نباید کار خاصّی انجام داد و این بداخلاقی است که کاری سخت و شاقّ است؛ چرا که با فطرت و روحیة انسان سازگاری ندارد.

بعضی وقت‌ها بعضی از اعراب بادیه‌نشین که با پیامبر(ص) کاری داشتند، با بی‌ادبی و شاید خشونت، عبای ایشان را می‌کشیدند و حتّی گاهی گردن حضرت خراش برمی‌داشت؛ ولی حضرت با صبر و بردباری با آنان مدارا می‌نمودند، با ملاطفت و مهربانی حوائجشان را برآورده می‌کردند و به سؤالاتشان پاسخ می‌دادند.

گنج واقعی! سرمایة حقیقی!

در آن کوچه به فاصلة ۵۰۰ متر، پنج تا سوپرمارکت بود. چهارتایشان صبح تا شب پشه می‌پراندند و یکی در مغازة کوچکش، با دو تا شاگرد از پس مشتری‌ها برنمی‌آمد. این نکته، برایم سؤال شده بود؛ اگرچه دلم برای کسادی کار آن چند مغازة دیگر هم می‌سوخت. خودم دست به کار شدم و ته و توی ماجرا را در آوردم؛ البتّه اگر اندکی خرافاتی بودم، می‌گفتم حتماً اینها مهرة مار دارند یا پیش یک دعانویس مجرّب رفته‌اند و یک ورد خارق‌العادّه برای وسعت رزق و جلب مشتری گرفته‌اند یا طلسمی در مغازه‌شان قایم کرده‌اند!

برای یکی، دو هفته، خریدهایم را بین آن مغازه‌ها پخش کردم و به همة آنها سر زدم. چیزهای زیادی دستگیرم شد؛ از جمله اینکه سوپری موردنظر، جنسش مرغوب‌تر و تازه‌تر از بقیه بود. انصافش هم بد نبود؛ امّا نکتة اصلی در اخلاق فروشنده‌هایی بود که در این مغازه کار می‌کردند. در این مغازه، مشتری احساس احترام و شخصیت می‌کرد و دلش می‌خواست باز هم به آنجا برود و از آنجا خرید کند. با اخلاق خوب این فروشنده‌ها یاد این حدیث امام علی(ع) افتادم که فرمودند:

«گنج‌های رزق و روزی در وسعت اخلاق است.»2

عاقبت بی اخلاقی

دختر جوان وارد سوپرمارکت شد و از مغازه‌دار درخواست نسیه کرد؛ امّا صاحب مغازه که مرد بداخلاقی بود، با عصبانیت به او گفت: چوب خطّتان پر است خانم! دیگر بهتان نسیه نمی‌دهم.

دختر با طمأنینه همراه با شرمندگی پاسخ داد: آقا! اگر پدرم الآن بیمار نبود و در بستر نمی‌افتاد، هرگز به شما رو نمی‌زدم.

و صاحب مغازه می‌خواست دوباره نه بگوید که یک خانم میان‌سال و شیک‌پوش با چهره‌ای مهربان رو کرد به مرد و گفت:

ایشان هرچی می‌خواهند، بهشان بدهید. من حساب می‌کنم.

مرد بداخلاق صدایش را بلند کرد و گفت:

ما اینجا گداخانه راه نینداختیم. شما هم لازم نیست پولتان را به رخ من بکشید.

دختر جوان با بغض از مغازه خارج شد. زن میان‌سال نگاهی به مرد انداخت و گفت:

تقدیر این بود که همین لحظه اینجا باشم تا بفهمم پسرم قرار است داماد چه خانواده‌ای بشود.

صاحب مغازه مبهوت شد و خواست که دنبال زن بدود، امّا وقتی دید آن خانم کنار دختر جوان ایستاد و پرسید دخترخانم! شما ازدواج نکردی؟ از حرکت باز ماند.

شخصی به نام حسین بن بشار به امام رضا(ع) نامه‌ای نوشت که: فاميل نزدیکی دارم که از دخترم خواستگاری کرده؛ امّا بداخلاق است. آیا دخترم را به او بدهم؟

حضرت به او فرمودند: «اگر بداخلاق است، به او دخترت را تزويج نکن.»3

غصّة دائمی!

رفته بودیم گشت و گذار. جایی باصفا کنار «زاینده‌رود». در محلّی که ما برای نشستن انتخاب کرده بودیم، جا برای پارک ماشین، فوق‌العادّه محدود بود. کمی آن طرف‌تر یک فضای مناسب چشمم را گرفت. به آنجا که رسیدم، دیدم جوانی بین دوتنة درخت یک سیم بسته و برای پارک ماشین ورودی می‌گیرد.

هنوز به چند متری‌اش نرسیده بودم که داد زد: کجا؟

گفتم: با اجازة شما!

با بداخلاقی خاصّی گفت: یازده تومان می‌شود.

گفتم: چی یازده تومان می‌شود؟

گفت: اگر می‌خواهی ماشینت را بگذاری، یازده هزار تومان می‌شود.

(البتّه این‌طور که من نوشتم، نگفت. شما یک آدم غير مستوی‌الخلقه را در نظر بگیرید با پیشانی پر از چروک و قیافة اخمو، آن هم در حالت تهاجمی. بلاتشبیه، آدم یاد نگهبانان جهنّم می‌افتاد.)

بنده هم حسّ اصفهانی بودنم گل کرد و گفتم: حالا ده تومان نمی‌شود؟!»

آن بندة خدا که انگار با این حرف، بهش فحش داده باشی، برافروخته شد و با داد و بیداد فریاد زد: یاالله! برگرد و دیگر با یازده تومان هم راضی نشد.

در حالی که خنده‌ام گرفته بود، گفتم: چشم! بنده حاضرم ده تا از این یازده هزار تومان‌ها بدهم؛ ولی بدخلقي تو را نبینم.

راستی که چقدر بداخلاقی بد است. امام علی(ع) فرمودند:

«هیچ وحشتی، وحشتناک‌تر از بداخلاقی نیست.»4

و نیز فرمودند:

«بداخلاقی، باعث وحشت نزدیکان و متنفّر شدن دورها از آدم می‌شود.»5

شخصی از امام علی(ع) پرسید:

چه کسی غصّه‌هایش دائمی‌تر است؟ حضرت فرمودند: «آنکه اخلاقش بدتر است.»6

رام کردن ببر کوهستان

شوهرش بی‌حوصله و بداخلاق شده بود. زن نزد راهبی رفت که در کوهستان زندگی می‌کرد و از او خواست معجونی به او بدهد که اخلاق شوهرش را خوب کند. راهب به زن گفت: چارة کار تو در یک تار موی سبیل ببر کوهستان است. آن را برایم بیاور تا معجونت را بسازم.

زن هر روز با زحمت و وحشت بسیار به غاری می‌رفت که محلّ زندگی ببر بود. ابتدا از راه دور برای حیوان غذا می‌گذاشت تا اعتماد حیوان را جلب کند و بتواند کم کم به او نزدیک شود. او چهار ماه رفت و آمد تا بالأخره در یک فرصت مناسب، یک مو از سبیل ببر کند و با خوشحالی آن را نزد راهب برد. وقتی راهب، مو را گرفت، به اراده و شجاعت زن آفرین گفت؛ امّا در کمال تعجّب مو را در آتش انداخت. زن که زحماتش را بر باد رفته می‌دید، اعتراض کرد؛ امّا راهب خندید و گفت:

از اوّل هم معجونی در کار نبود. من تعجّب می‌کنم از زنی که با صبر و حوصله و پشتکار می‌تواند ببر کوهستان را رام سازد، چطور نمی‌تواند شوهرش را آرام و خوش‌اخلاق کند؟!

خانم! شوهر شما که از ببر کوهستان بدتر نیست!

پی‌نوشت‌ها: