اضطراب درکودکان(۲)

علی صادقی سرشت

چگونه اضطراب از ضرب می‌افتد؟

شمارة قبل در مطلب «وقتی اضطراب کودکان ضرب می‌گیرد»، به روش‌های تربیتی آسیب‌زایی که منجر به تربیت کودکان مضطرب می‌شود، اشاره کردیم و از سه گام اوّلیه برای شروع درمان اضطراب سخن گفتیم. در ادامه و در راستای طی کردن مسیر درست درمان، نیاز به آشنایی با مسائلی، همچون هدف‌گذاری، انگیزه‌سازی، اضطراب‌سنج، تفکّر کارآگاهی و... وجود دارد. برخی از این مطالب مهم در این شماره تقدیم و بخش نهایی که قسمت تکمیلی برای درمان اضطراب است در شمارة بعد ارائه خواهد شد. ارائة مطالب در سه قسمت، به دلیل اهمّیت فراوانی است که نگاه دقیق به این بحث، نیازمند آن است. از شما دعوت می‌کنیم در «درمانگاه اضطراب» با ما همراه باشید تا دریابید چگونه می‌توان به صورت فنّی، ضرب اضطراب کودکان را گرفت.

تعیین خطّ پایه

قلم و کاغذی بردارید. اضطراب یا اضطراب‌های کودک خود را در آن بنویسید. سپس یادداشت کنید که در یک هفته کودک شما چند بار دچار علائم اضطرابی می‌شود. همچنین میزان مشکلاتی را نیز که این اضطراب در انجام فعّالیت‌های کودک پدید می‌آورد، بنویسید؛ برای مثال، برای کودک هفت ساله‌ای که دچار «اضطراب جدایی» است، این عنوان را بالای برگه بنویسید. سپس یادداشت کنید که در هفته چند بار بر اثر اضطراب جدایی، این فکر به ذهنش می‌آید که یکی از نزدیکان او آسیب خواهد دید یا خواهد مرد یا اینکه زمان جدا شدن از مادر، چه میزان علائم بدنی، مثل سردرد، دل درد، حالت تهوّع و... را تجربه می‌کند. دربارة مشکلات عملکردی این اضطراب نیز بنویسید که مثلاً در هفته چند بار برای نرفتن به مدرسه بهانه می‌آورد یا مثلاً چند بار در هفته شب‌ها اصرار می‌کند که کنار والدین خود بخوابد. این موارد را برای هر اضطراب کودک می‌توان به صورت جداگانه نوشت.

چنین اطّلاعاتی را خطّ پایه می‌گوییم. فایدة مشخّص شدن خطّ پایه این است که با توجّه به آن، می‌توان میزان بهبود کودک مضطرب را متوجّه شد؛ یعنی هرچه کودک به سمت درمان نزدیک‌تر شود، میزان مشکلات بدنی و عملکردی کودک نیز در هفته کاهش می‌یابد.

هدف‌گذاری

هدف‌گذاری، یعنی والدین مشخّص کنند که کدام فکر، احساس یا رفتار را در فرزند خود می‌خواهند تغییر دهند تا اضطراب او درمان شود.

دام هدف‌گذاری

مادری که می‌گوید هدف من از درمان اضطراب فرزندم این است که نمی‌خواهم دیگر بچّه‌ام اضطراب داشته باشد، در دام هدف‌گذاری گرفتار شده است. این هدف، درست نیست؛ چون واقع‌بینانه نیست. افزون بر اینکه کمی اضطراب هم برای بچّه‌ها بسیار خوب و لازم است.

ویژگی‌های هدف

هدف یا اهداف باید خاص و مشخّص باشد؛ برای مثال اینکه به طور کلّی ترس از حیوانات یا از موقعیت‌های اجتماعی از بین برود، هدف مناسبی نیست؛ بلکه باید

دقیقاً هدف این باشد که مثلاً کودک از گربه‌های محلّه‌شان نترسد یا بتواند بدون دستپاچه شدن و دچار شدن به اضطراب شدید، سر کلاس انشا بخواند.

انگیزه‌سازی

مهم‌ترین کار کودک مضطرب، اجتناب از موضوع اضطراب‌آور است؛ چون این اجتناب، به او احساس آرامش می‌دهد. چنین کودکی هیچ انگیزه‌ای برای کنار گذاشتن این اجتناب و در نتیجه درمان اضطراب خود ندارد؛ برای مثال، کودک گرفتار اضطراب تاریکی، شب‌ها در برابر امر والدین به جدا خوابیدن، ایستادگی و گریه و زاری می‌کند و جای خود را حتماً کنار آنها می‌اندازد و در نتیجه کنار والدینش آن‌قدر احساس آرامش می‌کند که از جهت روانی، اصلاً لزومی نمی‌بیند که این رفتار نادرست خود را کنار بگذارد؛ یعنی اغلب کودکان مضطرب، از رفتارهای اجتنابی خود احساس آرامش می‌کنند و این یک انگیزة ناهوشیار درونی قوی برای آنها، برای ادامه دادن به اضطراب است.

پس نکتة بسیار کلیدی در درمان اضطراب کودک، ایجاد انگیزة بیرونی قوی در او برای درمان شدن و جایگزین شدن آن انگیزة بیرونی به جای انگیزة درونی است.

جدول ستاره

جدول ستاره یکی از روش‌های ایجاد انگیزه در کودک برای دست برداشتن از اضطراب است.

در درمان اضطراب، در طول هفته باید حدّاقل نیم تا یک ساعت کودک بر کارهایش، علائم و نگرانی‌های خود و اثر اضطراب روی خود، کار کند. جدول ستاره برای این است که هر وقت در این هفته، کودک با برنامة درمانی همراه بود، یک ستاره جایزه بگیرد و هر وقت این ستاره‌ها به تعداد مشخّصی، مثلاً به پنج تا رسید، برای او چیزی که برایش مهم است، تهیّه شود. روشن است که اگر چیزی را که به عنوان پاداش می‌خرید، برای او مهم نباشد، انگیزة بیرونی لازم برای همکاری را به دست نخواهد آورد.

دربارة جدول ستاره حتماً به این نکته‌ها توجّه کنید:

- برای ساختن این جدول، مقوّایی برداشته و بر روی آن، جدولی به تعداد روزهای هفته در قسمت ردیف سمت راست بکشید. در سمت چپ، به ازای هر باری که کودک کار موردنظر را انجام می‌دهد، یک ستاره بچسبانید؛

- اگر تکنیک جدول ستاره درست و دقیق انجام نشود، جواب نمی‌گیرید؛ بلکه برای موارد دیگر هم به نتیجة مطلوب نمی‌رسید؛

- هر جدول ستاره فقط و فقط باید برای یک رفتار باشد؛

- ستاره‌ها بلافاصله بعد از انجام کار درست توسط کودک چسبانده شود.

- اگر کودک کار درست را در زمان لازم انجام نداد، هرگز از ستاره‌های روی جدول کم نکنید. ستاره‌ها وقتی روی جدول رفتند، دیگر نباید کنده شوند؛ زیرا به تدریج کودک را بی‌انگیزه می‌کند؛ چون تا رسیدن به جایزه، زمان بسیاری طول می‌کشد.

- اگر کودک مضطرب، همراهی لازم را انجام نداد، تا حدّ امکان از تنبیه استفاده نشود؛ زیرا اضطرابشان را بیشتر می‌کند؛ بلکه در عوض، آنها را از برخی امکانات، مثلاً نیم‌ساعت بازی آن روز در پارک یا نیم ساعت تماشای تلویزیون محروم کنید؛

- به ازای هرچند ستاره، یک جایزة مورد علاقة کودک برای او قرار دهیم. برای تعیین تعداد ستاره، به سنّ کودک و نیز به سختی اضطرابی که کودک دچار آن است، توجّه کنید؛ برای مثال، برای کودکان شش یا هفت ساله که دچار اضطراب جدایی شدید است، می‌توان دو یا سه ستاره را مبنای پاداش اوّلیه قرار داد. به این ترتیب، بعد از رسیدن به سه پاداش اوّلیه، در دفعة چهارم یک پاداش اصلی‌تر برای او قرار دهید. روشن است که هر چه رفتار سخت‌تر باشد، باید با دریافت ستارة کمتری، کودک پاداش بگیرد؛ وگرنه انگیزة او کم می‌شود؛

- جدول ستاره را می‌توان برای کودکان ۳ تا ۱۲ ساله استفاده کرد؛

- این جدول را در جایی روی دیوار نصب کنید که ضمن قابل مشاهده بودن، از دسترس کودک دور باشد و او نتواند به آن ستاره دست بزند یا بردارد؛

- در کنار اعطای ستاره حتماً باید به صورت معمول و نه زیاده‌روی، از تحسین کلامی، مثل دست زدن، قربان صدقه رفتن و بوسیدن بچّه و... هم بهره گرفت. حتماً تشویق اجتماعی را کنار ستاره دادن انجام دهید و در جمع بستگان (با هماهنگی قبلی با آنها که یک وقت خلاف انتظار جمله‌ای نگویند) کودک را تشویق کنید تا به مرور، انگیزه‌های اجتماعی هم وارد روان کودک شود.

- می‌توان وقتی کودک ۲ یا ۳ ستاره گرفت، به او شکلاتی داد و گفت، پوستة شکلات رو نگه‌دار تا هر وقت تعدادش به ۳ یا ۴ تا رسید، جایزة اصلی رو ببری. می‌توان حتّی غذای موردعلاقة کودک را به عنوان جایزه قرار داد؛

- توجّه داشته باشید که در مسیر درمان اضطراب، هدایای کودک باید از کوچک به بزرگ بوده و بین کار او و پاداش تناسب باشد؛ مثلاً برای سه تا ستاره اسباب بازی بزرگ گرفته نشود. گفتنی است در درمان اضطراب، ممکن است روش جدول ستاره، سه تا چهار ماه طول بکشد.

اضطراب‌ سنج

اضطراب، حالتی پیوستاری دارد؛ یعنی ممکن است کودکی فقط نگران برخی امور باشد؛ اگر آن نگرانی در او تداوم و شدّت بیابد، کم‌کم تبدیل به ترس می‌شود. اگر ترس نیز در او ادامه و شدّت یافت، بسته به موضوع، دچار انواع اضطراب می‌شود و سرانجام اگر اضطراب بسیار شدید شود، کودک دچار وحشت می‌شود. این یک پیوستار است و کودک و والدینش باید این پیوستار را بشناسند و میزان نمرة کودک را در شکلی همانند دماسنج، به نام «اضطراب سنج» مشخّص کنند؛ برای مثال والدین از کودک خود بپرسند اگر بخواهی از صفرتا ده به ترس خودت از گربه نمره بدی، چند می‌دهی؟ و مثلاً اگر عکس گربه‌ را هم ببینی، می‌ترسی؟ اگر عروسکش را ببینی، چطور؟

لازم است والدین متوجّه شوند که نمرة اضطراب‌سنج کودک آنها چند است و این یعنی همة ترس‌ها یک درجه نیستند.

شناسنامة اضطراب

والدین باید با شناسنامة اضطراب آشنا باشند. این شناسنامه، به آثار بدنی، فکری، احساسی و رفتاری اضطراب اشاره دارد. سردرد، گریه، دل پیچه، عرق کردن، تپش قلب، فشار خون، دستشویی رفتن و... بخشی از علائم بدنی اضطراب است که والدین باید به آن توجّه داشته باشند و به کودک خود این مطالب را آگاهی دهند. می‌شود دربارة این موارد، حتّی با گفتن داستان، صحبت کرد. از سویی، اضطراب، ویژگی‌های فکری، احساسی و رفتاری هم دارد که به آن اشاره خواهیم کرد. والدین باید با شناخت این علائم و ویژگی‌ها، بتوانند با دقّت در رفتار فرزند خود، علائم جسمانی، نوسانات خلقی، فکری، احساسی و رفتاری کودک را هنگام اضطراب شناسایی کنند. برای بررسی دقیق‌تر شناسنامة اضطراب، به این مطالب توجّه کنید:

شناخت افکار و احساسات

در موقعیت‌های عادی که کودکتان سرگرم کارهای مختلف است، با فاصله‌های زمانی مناسب مثل ۲ یا ۳ ساعت یک بار از او بپرسید که الآن که این کار را انجام می‌دهی، دقیقاً به چه فکر می‌کنی؟

سپس بپرسید: از این فکرت چه احساسی به تو دست می‌دهد؟

مثلاً در هنگام تماشای فیلم موردعلاقه‌اش، چه بسا بگوید دربارة اتّفاق‌های این فیلم فکر می‌کنم و از دیدن آن احساس شادی دارم.

زمانی که کودک توانست در موقعیت‌های معمولی، افکار و احساسات خود را تشخیص دهد، کم کم سراغ نگرانی‌های او می‌رویم.

بر اساس اضطراب‌سنج، در موقعیت‌های نگرانی می‌پرسیم که دقیقاً چه فکری دارد و چه احساسی را بر اثر آن فکر تجربه می‌کند. اگر برای کودک صحبت کردن دربارة موقعیت‌های نگرانی خود سخت است، از او می‌خواهیم دربارة موقعیت‌های مشابه نگرانی در مورد دوستان خود یا در قالب داستانی دربارة حیوانات صحبت کند.

به تدریج کودک باید بتواند علّت فکری اضطراب‌های خود را بشناسد تا متوجّه شود که این هیجانات اضطرابی از چه افکاری ناشی می‌شود. بعد از مدّتی می‌توانید کودک خود را امتحان کنید؛ برای مثال از او بپرسید: فکر می‌کنی چرا مضطرب می‌شوی؟

اگر نتواند علّت فکری آن را توضیح دهد، یعنی ما در واقع یک گام از درمان کودک عقب هستیم و باید به تلاش خود تا رسیدن به این گام ادامه دهیم.

وجود رابطه بین افکار و احساسات

برای فهم رابطة افکار و احساس کافی است، به تفاوت بین دو فکر در یک موقعیت توجّه شود؛ برای مثال، مادری فکر کند یک روز صبح که از خواب برخاسته، با چند اتّفاق خوشایند روبه‌رو شده و انرژی مثبت گرفته است. حالا بعد این ماجراهای خوب، کودک دو ساله‌اش لیوان را از روی میز می‌اندازد و می‌شکند. مادر به دلیل حال خوبش، کودک را چندان توبیخ نمی‌کند. حال این وضعیت را مقایسه کنید با وقتی که مادر از همان آغاز روز با چند اتّفاق ناخوشایند روبه‌رو شده و حالا بعد از آنها کودک دو ساله‌اش لیوان را...

آیا توبيخ امروز او با مورد مشابه قبلی یکسان است؟ چرا عکس‌العمل او در این دو روز دربارة یک اتّفاق واحد متفاوت است؟ با تفاوت افکار، احساسات مادر متفاوت و رفتار او نیز به دنبال آن متفاوت خواهد بود. باید به همین صورت به کودک مضطرب نیز فهماند که گاهی یک اتّفاق معمولی، مثل به هم خوردن پنجره بر اثر وزش باد، می‌تواند به خاطر زمینه‌های ترس کودک به صورت کاملاً ترسناک در فکر او جان بگیرد و احساس ترس او را قوی‌تر و در نتیجه، رفتار او را در نرفتن به اتاق تشدید کند.

افکار شایع غلط در کودکان اضطرابی

در این قسمت، به افکار شایع غلطی که کودکان مضطرب دارند، اشاره می‌کنیم. شناسایی این افکار از آن جهت مهم است که در ادامة درمان به ما کمک می‌کند، دقیقاً بدانیم کدام بخش‌های فکری باید مورد هدف درمانی قرار بگیرند.

غلو کردن در احتمال وقوع

برای هر کسی ممکن است اتّفاق بد بیفتد؛ ولی کودکان مضطرب احتمال وقوع یک اتّفاق بد را بیش از حد برآورد می‌کنند. همین برآورد غیرمنطقی سبب می‌شود همیشه گوش به زنگ باشند و چنین اضطرابی توانایی آنها را در انجام کارهای مؤثّر در زندگی کاهش می‌دهد؛ برای مثال امکان تپق زدن کودکی که برای خواندن انشا در جمع هم‌کلاسی‌هایش تمرین کرده، زیاد نیست؛ امّا اگر کودک مضطربی در این موقعیت باشد، با اینکه تمرین کافی هم کرده است، باز احتمال تپق زدن خود را به دلیل اضطراب اجتماعی که دارد، خیلی بیش از حد برآورد می‌کند.

غلو کردن در پیامدها

بر فرض که برای شخصی یک اتّفاق بد بیفتد؛ امّا پیامدهای آن معمولاً در بالاترین حدّ از بدی نیستند. کودکان مضطرب، معمولاً پیامدهای یک اتّفاق بد را بیش از حدّ معمول می‌بینند؛ برای مثال، کودک اضطرابی‌ای که از خیابان می‌ترسد، احتمال تصادف می‌دهد؛ بلکه احتمال پیامد بسیار بد، مثلاً قطع نخاع و مرگ را بیش از پیامد آسیبی، همچون زخمی شدن معمولی یا شکستگی می‌دهد یا کودکی که از تاریکی می‌ترسد، اگر فکر کند در اتاق تاریکی قرار بگیرد، احتمال حملة یک فرد غریبه یا حملة یک حشرة سمّی را می‌دهد؛ به جای اینکه صرفاً احتمال دهد، ممکن است پایش به چیزی در کف اتاق گیر کند.

حال که در این دو شماره با مباحث مهمّی دربارة اضطراب آشنا شدیم، نوبت شروع به درمان مستقیم‌تر بحث اضطراب است که در شمارة بعد، دنبال خواهد شد.